Vệ nữ thành Milo và Nike có cánh là hai pho tượng đá Hy Lạp cổ nổi tiếng nhất ở bảo tàng Louvre; với Vệ nữ, cách ngắm hay nhất là đi trọn một vòng để thấy thân người xoay nhẹ như đang chuyển trọng lượng, còn với Nike, nên đứng dưới chân cầu thang lớn rồi bước dần lên, ngước nhìn đôi cánh và lớp áo dán sát người như đang đứng trong gió. Cả hai đều mất tay, Nike còn mất đầu, nhưng chính những phần còn lại đã đủ làm người xem đứng lâu.
Hai pho tượng đều được tìm thấy trên các hòn đảo Hy Lạp vào thế kỷ 19 và thuộc thời Hy Lạp hoá, giai đoạn điêu khắc Hy Lạp ưa chuyển động và cảm xúc. Phần dưới kể tượng tạc gì, thứ tự đi quanh, vì sao chúng là kinh điển, những hiểu lầm hay gặp về tượng Hy Lạp, và cách tập nhìn trước khi đi.
Hai pho tượng là gì, nhìn qua thấy ngay điều gì
Vệ nữ thành Milo tạc một nữ thần đứng, thân trên để trần, tấm áo trễ xuống quanh hông như sắp tuột. Tên tượng lấy theo hòn đảo Milos nơi người ta tìm thấy nó. Người ta thường cho rằng đây là nữ thần sắc đẹp, người La Mã gọi là Venus, nhưng giới nghiên cứu vẫn còn bàn. Điều thấy ngay khi bước vào phòng là hai cánh tay đã mất, và lạ thay, sự thiếu đó không làm tượng kém đẹp.
Nike có cánh tạc nữ thần chiến thắng đang đáp xuống mũi một con thuyền bằng đá. Tên đầy đủ hay gọi theo hòn đảo Samothrace nơi tìm thấy. Tượng không còn đầu, không còn tay, nhưng đôi cánh lớn vươn ra sau và tấm áo mỏng dán sát vào thân, xếp nếp bay về phía sau, làm người xem cảm thấy có gió biển thổi qua phòng.
Điều chung của hai pho là đá trắng, kích thước lớn hơn người thật, và ánh sáng. Ở Louvre, Nike đặt trên đầu một cầu thang lớn, đón ánh sáng từ trên cao, người xem đi lên từ dưới. Vệ nữ đặt giữa một phòng, đủ chỗ để đi vòng. Cách bày ấy gợi ý luôn cách xem.
Đi vòng Vệ nữ thành Milo: bốn điểm dừng
Đừng đứng chụp ảnh chính diện rồi đi. Pho tượng này được làm để thay đổi theo bước chân bạn.
- Đứng chính diện, lùi xa. Nhìn đường cong từ vai xuống hông. Thân trên hơi nghiêng một bên, hông lệch bên kia, đầu quay nhẹ. Cả thân người như chữ S rất mềm.
- Bước sang chéo bên trái tượng. Từ đây thấy rõ một chân co, gối nhô ra dưới lớp áo, trọng lượng dồn sang chân kia. Đây là tư thế mà giới nghiên cứu gọi là contrapposto, đứng dồn sức một bên.
- Đi ra phía sau. Lưng tượng làm mềm hơn bạn tưởng, đường sống lưng cong nhẹ theo chiều xoay của thân. Nhìn tấm áo quấn quanh hông từ phía sau để thấy nó được giữ lại ra sao.
- Quay lại chéo bên phải. Từ góc này tấm áo như đang trượt xuống, và chính cái khoảnh khắc sắp trượt ấy làm tượng có cảm giác đang sống, chứ không đứng yên.
Câu tự hỏi khi đi vòng: ở góc nào tượng trông như sắp bước đi? Phần lớn người xem thấy câu trả lời ở một trong hai góc chéo, và tìm ra nó là lúc bạn hiểu vì sao người ta xếp pho tượng này vào hàng kinh điển.
Đứng dưới Nike có cánh: để gió thổi qua
Với Nike, thứ tự xem bắt đầu từ chân cầu thang. Từ đó bạn thấy pho tượng nhỏ trên cao, nhô ra trên mũi thuyền đá, đôi cánh vươn lên trên nền trần. Bước lên từng bậc, tượng lớn dần, chuyển động hiện ra dần. Cách bày này làm việc xem giống như đang tiến về phía một con thuyền vừa cập bến.
Lên tới gần, đi chéo sang hai bên. Hãy nhìn tấm áo trên bụng và đùi: đá được tạc mỏng tới mức trông như vải ướt dán vào da, lộ hình cơ thể bên dưới, trong khi phần vạt áo phía sau cuộn sóng và tung về phía sau. Hai lối tạc nằm cạnh nhau, một dán sát, một bay ra, là thứ tạo ra cảm giác gió thổi từ phía trước.
Nhìn đôi chân. Một chân bước tới, đặt chắc lên boong thuyền, chân kia lùi sau. Thân người hơi đổ về trước như vừa đáp xuống từ trên không. Đôi cánh không đối xứng hoàn toàn và không phải phần nào cũng nguyên bản, nhưng hướng vươn của chúng cho bạn biết gió đến từ đâu. Đây là pho tượng hiếm hoi mà không khí cũng như được tạc vào.
Vì sao đây là kinh điển
Vệ nữ thành Milo cho thấy một điều điêu khắc Hy Lạp đã tìm ra: thân người đứng mà không cứng. Tượng người thời rất xưa đứng thẳng, hai chân đều, như cột. Dần dần thợ Hy Lạp học cách dồn trọng lượng sang một chân, để hông lệch, vai nghiêng ngược lại. Chỉ một thay đổi ấy làm tượng từ hình mẫu thành người sống. Vệ nữ đẩy cái xoay đó thêm một bước, thành đường xoắn mềm đi khắp thân.
Nike có cánh cho thấy điêu khắc có thể tạc cả chuyển động và thời tiết. Ở thời Hy Lạp hoá, thợ tạc không còn chỉ muốn vẻ đẹp tĩnh lặng mà muốn kịch tính: gió, sóng, khoảnh khắc đáp xuống. Lớp áo ướt dán người là một thử thách kỹ thuật lớn: đá phải đủ mỏng để gợi vải, đủ dày để không vỡ.
Điều thứ ba là sức sống qua thời gian. Cả hai pho đều thiếu phần, đều được tìm thấy trong tình trạng vỡ và được ghép lại. Vậy mà chúng vẫn đứng vững trong mắt người xem, cho thấy vẻ đẹp nằm ở cấu trúc của toàn thân chứ không nằm ở một chi tiết. Nhiều nhà điêu khắc hiện đại, trong đó có Rodin, đã học từ những pho tượng thiếu phần như vậy để làm tượng cố ý không đầy đủ.
Ở Việt Nam thì xem thế nào, cùng ai, trên màn hình nào
Phần lớn người Việt gặp hai pho tượng này qua sách, qua ảnh, hoặc trong một chuyến đi châu Âu ngắn ngày. Nếu có dịp vào Louvre, hãy biết rằng bảo tàng rất rộng và rất đông. Nên chọn trước vài tác phẩm muốn xem kỹ, đi sớm, và để dành ít nhất mười lăm phút cho mỗi pho tượng thay vì chạy theo danh sách dài. Nike ở cầu thang thường đông vào giữa ngày, sáng sớm hay chiều muộn dễ thở hơn.
Ở trong nước, chỗ tập tốt nhất là phòng tượng thạch cao của các trường mỹ thuật, nơi sinh viên vẽ theo những bản chép tượng cổ. Nếu được vào xem trong buổi mở cửa hay triển lãm, hãy đi vòng quanh một pho tượng đứng và tập tìm chân trụ, vai nghiêng, hông lệch. Phòng điêu khắc của bảo tàng mỹ thuật cũng có những tượng đứng hiện đại để bạn so sánh cách các nhà điêu khắc Việt xử lý cùng bài toán thân người.
Xem qua ảnh thì nên dùng màn hình lớn, tìm loạt ảnh chụp nhiều góc chứ không chỉ một tấm chính diện. Ngồi cùng con hay ông bà, lật lần lượt các góc như đang đi vòng quanh, hỏi nhau góc nào đẹp nhất. Trên điện thoại, phóng to vào lớp áo của Nike để thấy những nếp vải mỏng, một chi tiết mà ngay cả người đứng trước tượng thật đôi khi cũng bỏ qua vì mải ngước nhìn đôi cánh.
Hay nhầm và thật ra về tượng Hy Lạp
Tượng Hy Lạp có mặt khắp nơi, từ sách giáo khoa tới đồ trang trí, nên đi kèm nhiều ý nghĩ sai.
| Hay nhầm | Thật ra |
|---|---|
| Tượng Hy Lạp vốn trắng tinh. | Nhiều tượng từng được tô màu da, tóc, áo. Màu phai theo năm tháng, chỉ còn dấu vết mà các nhà nghiên cứu tìm thấy. |
| Tượng Hy Lạp nào ta thấy cũng là bản Hy Lạp gốc. | Nhiều tượng Hy Lạp nổi tiếng chỉ còn qua bản chép bằng đá của người La Mã; bản gốc bằng đồng phần lớn đã mất. Vệ nữ thành Milo và Nike có cánh là những bản gốc bằng đá hiếm hoi. |
| Vệ nữ mất tay nên không biết tư thế gốc. | Đúng là không ai chắc tay tượng đặt thế nào, có nhiều giả thuyết. Nhưng thân người còn lại đã đủ để thấy chuyển động. |
| Phải biết thần thoại mới xem được. | Biết thêm thì thú vị, nhưng tư thế, đường cong, lớp áo đã đủ để thưởng thức. |
| Chụp ảnh chính diện là đủ. | Hai pho tượng này đẹp nhất ở các góc chéo và từ phía dưới lên. Ảnh chính diện bỏ lỡ phần lớn chuyển động. |
Câu người mới hay hỏi là tượng mất tay mất đầu sao lại quý vậy. Câu trả lời ngắn: giá trị nằm ở cách thân người được tạc, và phần còn lại đủ để thấy tay nghề cùng ý tưởng. Một bản phục dựng đủ tay chân chưa chắc đã đẹp hơn.
Tự tập mười phút và xem tiếp gì
Tập với ảnh nhiều góc của hai pho tượng, hoặc với bất kỳ tượng đứng nào trong phòng điêu khắc của bảo tàng mỹ thuật hay phòng tượng thạch cao của trường mỹ thuật.
- Hai phút tìm chân trụ: chân nào gánh sức nặng, chân nào nghỉ.
- Hai phút nhìn vai và hông: chúng nghiêng ngược chiều nhau ra sao.
- Hai phút tìm chỗ vải dán sát người và chỗ vải bay ra.
- Hai phút đứng thử đúng tư thế đó trước gương, cảm nhận sự cân bằng.
- Hai phút cuối nói thành lời: tượng đang đứng yên hay sắp chuyển động, và chi tiết nào làm mình nghĩ vậy.
Xem tiếp: những tượng thanh niên đứng thời Hy Lạp cổ sơ để thấy họ bắt đầu từ đâu; nhóm tượng Laocoon để thấy kịch tính đẩy tới mức nào; rồi tượng Pietà, David của Michelangelo để thấy thời Phục hưng học từ Hy Lạp ra sao. Đi cùng ông bà hay con nhỏ, cho mỗi người chọn một pho tượng rồi bắt chước tư thế để người kia đoán là pho nào, vừa vui vừa nhớ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Vệ nữ thành Milo và Nike có cánh đặt ở đâu?
Cả hai đều ở bảo tàng Louvre tại Paris. Nike đặt trên đầu một cầu thang lớn, đón ánh sáng từ trên cao; Vệ nữ đặt trong một phòng điêu khắc, đủ chỗ để người xem đi vòng quanh.
Vì sao tượng Vệ nữ thành Milo không có tay?
Tượng được tìm thấy trong tình trạng đã mất hai cánh tay, và đến nay không ai chắc tay tượng từng đặt thế nào. Có nhiều giả thuyết phục dựng khác nhau, nhưng tượng vẫn được trưng bày như khi tìm thấy.
Contrapposto là gì?
Đó là tư thế đứng dồn trọng lượng sang một chân, chân kia thả lỏng, khiến hông lệch và vai nghiêng ngược chiều. Tư thế này làm tượng trông như đang sống và có thể bước đi, khác với tượng đứng thẳng hai chân đều của thời rất xưa.
Nike có cánh diễn tả điều gì?
Tượng tạc nữ thần chiến thắng đang đáp xuống mũi một con thuyền. Lớp áo mỏng dán sát người và vạt áo tung ra sau tạo cảm giác gió biển đang thổi, là một trong những ví dụ đẹp nhất về chuyển động trong điêu khắc cổ.
Tượng Hy Lạp có thật là màu trắng không?
Không hẳn. Nhiều tượng và đền Hy Lạp từng được tô màu, dấu vết màu còn được tìm thấy trên đá. Màu đã phai theo thời gian, nên hình ảnh tượng trắng tinh là của ngày nay, không phải diện mạo lúc mới làm.
Không đi Louvre được thì tập ngắm tượng Hy Lạp thế nào?
Xem ảnh nhiều góc từ nguồn đáng tin trên màn hình lớn, rồi tìm phòng tượng thạch cao ở các trường mỹ thuật, nơi thường có bản chép tượng cổ. Đi vòng quanh, tìm chân trụ, nhìn vai và hông là tập được cách đọc tượng đứng.