TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Tranh Việt kinh điển

Tranh Tố nữ Hàng Trống: xem bộ tứ bình bốn thiếu nữ nét in, màu vờn tay

Bộ tứ bình Tố nữ của dòng tranh Hàng Trống xem thế nào: nét mảnh in từ ván, màu tô vờn bằng bút lông, khuôn mặt trái xoan, nhịp bốn tờ treo cạnh nhau.

Vietnamese family in a fine arts museum hall, a father in a dark green jacket lifts his daughter toward four tall framed paintings seen as soft blurred color fields, wide shot

Bộ tranh Tố nữ của dòng Hàng Trống là bốn tờ tranh dọc, mỗi tờ một thiếu nữ, thường được treo liền nhau thành một bộ tứ bình; khi xem, hãy nhìn cả bốn tờ như một hàng trước, rồi đi vào từng khuôn mặt, từng đường nét in mảnh, và cuối cùng là màu tô vờn chuyển từ đậm sang nhạt bằng tay. Đây là tranh chơi Tết của người kẻ chợ Hà Nội xưa, mềm mại, kiểu cách và thị thành hơn hẳn tranh làng.

Người mới thường gộp mọi tranh dân gian vào một rổ. Đứng trước bộ Tố nữ, bạn sẽ thấy Hàng Trống có một ngôn ngữ riêng: nét mảnh hơn, màu chuyển hơn, người đẹp hơn theo chuẩn của phố. Bài này chỉ cách xem, giải thích vì sao màu tranh Hàng Trống trông mịn, những câu người xem hay hỏi, và cách nhìn tứ bình cho ra nhịp.

Bộ tranh trông ra sao

Tố nữ là cách gọi những người con gái đẹp, nết na. Bộ tranh gồm bốn tờ khổ dọc, mỗi tờ vẽ một thiếu nữ trong dáng ngồi hoặc đứng, thường cầm một nhạc cụ hoặc một vật nhỏ, như thể bốn người đang cùng hoà một buổi nhạc. Khuôn mặt tròn đầy hoặc trái xoan, mắt nhỏ dài, lông mày mảnh, miệng nhỏ, tóc vấn gọn. Quần áo nhiều lớp, có dải yếm, dải lưng buông xuống thành những đường cong.

Tranh Hàng Trống thuộc dòng tranh dân gian của phố phường Hà Nội, gắn với khu phố cùng tên. Khác với tranh làng in hoàn toàn bằng ván, tranh Hàng Trống thường chỉ in nét đen từ ván khắc, rồi người thợ dùng bút lông tô màu bằng tay. Vì vậy mỗi tờ có thể khác nhau khá nhiều ở phần màu, tuỳ tay người tô.

Bộ Tố nữ là tranh treo dịp Tết trong những gian nhà phố, nơi người ta thích cái thanh lịch, kiểu cách. Bốn tờ treo cạnh nhau làm thành một mảng tường sinh động, vừa trang trí vừa mang ý mong năm mới êm ấm, thuận hoà như tiếng đàn hợp tấu.

Thứ tự nhìn một bộ tứ bình

Lùi xa, nhìn cả hàng. Tứ bình là bốn tờ, không phải bốn bức riêng. Đứng lùi để cả bốn tờ vừa trong tầm mắt. Bạn sẽ thấy dáng các thiếu nữ hướng vào nhau hoặc cân nhau qua giữa, như bốn người ngồi quanh một chiếu nhạc. Nhịp của bốn dáng người là thứ cần thấy đầu tiên.

Đi vào từng tờ, bắt đầu từ khuôn mặt. Khuôn mặt Tố nữ được in bằng những nét rất mảnh, rất đều. Nhìn đường mày, đường mắt, khoé miệng: tất cả đều theo một khuôn đẹp quy ước, không phải chân dung một người cụ thể. Cái hay nằm ở độ tinh của nét, không ở sự giống người thật.

Theo đường áo. Dải áo, dải lưng, nếp váy tạo thành những đường cong chảy dài từ trên xuống. Để mắt chạy theo một dải áo từ vai đến chân, bạn sẽ thấy nhịp của nó giống tiếng đàn kéo dài.

Nhìn màu vờn. Bước lại gần: màu ở tà áo, ở nếp vải không phẳng như tranh in làng mà đậm ở mép, nhạt dần vào trong. Đó là kỹ thuật vờn màu bằng bút lông, chỗ đặc sắc nhất của Hàng Trống.

Cuối cùng là đồ vật. Nhạc cụ, quạt, hoa trong tay các thiếu nữ là những điểm nhấn nhỏ. So bốn tờ với nhau để thấy mỗi người một vật, một tư thế, và tự hỏi: nếu đổi chỗ hai tờ, nhịp cả bộ có còn đẹp không?

Vì sao màu Hàng Trống trông mịn và sâu hơn tranh làng

Tranh in nhiều ván cho những mảng màu phẳng, đều, ranh giới rõ, rất mạnh khi nhìn xa. Tranh Hàng Trống đi đường khác: chỉ in nét, rồi tô. Người thợ dùng hai cây bút, một cây chấm màu, một cây chấm nước, kéo cho màu loang nhạt dần. Một tà áo vì vậy có chỗ đậm ở nếp gấp, chỗ nhạt ở phần căng, tạo cảm giác vải có độ phồng, có khối mà không cần đổ bóng kiểu phương Tây.

Giấy của tranh Hàng Trống thường mịn, mỏng hơn giấy điệp của tranh làng, nên màu ăn đều và nét in mảnh hiện rất rõ. Màu lại được chọn tươi hơn, nhiều hồng, xanh lam, xanh lá, vàng, đúng với thẩm mỹ phố thị thích cái tươi sáng, cầu kỳ. Đặt tranh Tố nữ cạnh một tờ tranh làng, bạn sẽ thấy ngay một bên mộc mạc, đậm khối; một bên kiểu cách, mềm mại.

Chính vì tô tay, tranh Hàng Trống đòi hỏi tay nghề người tô cao hơn người in. Hai tờ cùng in từ một ván nét có thể ra hai tờ tranh đẹp khác nhau. Người chơi tranh xưa chọn tờ theo tay người tô, giống như chọn một bản thêu.

Câu hỏi người mới hay đặt

Đây là những câu thường nghe ở phòng tranh dân gian, kèm cách trả lời ngắn để bạn tự nghĩ tiếp:

  • Tranh này có gì mà nổi tiếng, mặt ai cũng giống ai? Đúng là các khuôn mặt theo một mẫu đẹp chung. Cái đáng xem là độ tinh của nét, nhịp của bốn dáng người và kỹ thuật vờn màu, giống như nghe một làn điệu quen mà người hát giỏi vẫn làm mình nghe khác.
  • Tranh Hàng Trống và tranh Đông Hồ khác nhau thế nào? Đông Hồ in toàn bộ bằng ván trên giấy điệp, màu phẳng và mộc. Hàng Trống in nét rồi tô màu tay, nét mảnh, màu chuyển, hợp gu phố thị.
  • Tứ bình là gì? Là bộ bốn tờ tranh dọc treo cạnh nhau, thường theo một chủ đề chung như bốn mùa, bốn loài cây hay bốn người đẹp. Đọc tứ bình phải đọc cả bộ.
  • Tranh Hàng Trống có đề tài thờ cúng không? Có, dòng tranh này có cả tranh thờ như tranh Ngũ hổ. Xem chúng như di sản mỹ thuật, để ý màu và nét, không cần đi vào giáo lý.
  • Tố nữ có phải là người thật? Không phải chân dung ai cả. Đó là hình mẫu người đẹp theo quan niệm xưa, như một lời chúc thanh nhã.

Câu hỏi thứ hai đáng giữ trong đầu nhất, vì nó mở cánh cửa sang cả hệ thống tranh dân gian: cùng mục đích chơi Tết, mỗi vùng chọn một cách làm khác và cho ra một vẻ đẹp khác.

Chi tiết người xem lâu năm hay để ý

Thứ nhất là ngón tay. Bàn tay các Tố nữ được vẽ với những ngón thon, cong nhẹ, đặt trên dây đàn hay cán quạt. Đó là chỗ thử tay nghề người khắc ván nét: nét càng mảnh, ngón tay càng thanh. Một bản khắc vụng sẽ lộ ngay ở bàn tay cứng như que.

Thứ hai là các lớp áo. Đếm thử các lớp áo trên một thiếu nữ, bạn sẽ thấy người thợ dùng màu khác nhau cho từng lớp để tách chúng ra, áo trong, áo ngoài, dải yếm, dải lưng. Nhờ màu, mắt bạn biết lớp nào trên lớp nào mà không cần bóng đổ.

Thứ ba là khoảng trống trên đầu tranh. Khổ tranh dọc thường để lại phần trên khá thoáng, có khi có chữ hoặc vài nhành cây. Khoảng trống này làm thiếu nữ như đứng dưới một bầu trời rộng, dù tranh không vẽ trời. Bỏ khoảng trống đi, bốn tờ sẽ bí bách ngay.

Thứ tư là sự khác nhau giữa các bộ. Nếu có dịp xem hai bộ Tố nữ ở hai nơi, đặt ảnh cạnh nhau: màu áo, độ vờn, thậm chí nét mặt có thể khác, vì mỗi bộ là tay một người tô. Nhận ra khác biệt ấy là lúc bạn bắt đầu xem tranh như người trong nghề.

Tố nữ và chuẩn đẹp của người xưa

Xem bộ Tố nữ cũng là xem người xưa nghĩ thế nào về cái đẹp. Khuôn mặt đầy đặn, má bầu, mắt nhỏ dài, lông mày mảnh như lá liễu, miệng nhỏ: những nét này lặp lại ở nhiều tranh, nhiều tượng và cả trong lời văn tả người đẹp ngày trước. Vẻ đẹp được coi trọng là vẻ hiền hậu, kín đáo, phúc hậu, không phải vẻ sắc sảo hay gợi cảm.

Dáng ngồi cũng nói lên điều đó. Các thiếu nữ ngồi ngay ngắn, tay đặt đúng chỗ, đầu hơi nghiêng. Không ai nhìn thẳng người xem với vẻ thách thức. Sự đoan trang ấy là một phần của lời chúc Tết: mong nhà có người con gái nết na, mong không khí trong nhà hoà thuận.

Người xem hôm nay không cần đồng ý với chuẩn đẹp ấy. Có thể xem nó như một tài liệu về thị hiếu của phố thị Hà Nội xưa, đặt cạnh những bức thiếu nữ trong tranh lụa và sơn dầu thế kỷ 20 để thấy chuẩn đẹp đổi dần: cổ dài hơn, dáng thon hơn, rồi đến những người phụ nữ vững chãi trong tranh hiện đại. Một chuỗi so sánh như vậy biến buổi xem tranh thành một cuộc trò chuyện về xã hội, rất hợp để bàn cùng con lớn.

Xem cùng gia đình và xem gì tiếp

Bộ Tố nữ hợp để xem cùng ông bà, cha mẹ và con nhỏ trong một buổi đi bảo tàng mỹ thuật dịp gần Tết. Người lớn tuổi có thể kể ngày xưa Tết phố treo tranh gì, người trẻ chỉ ra màu nào đẹp, trẻ nhỏ đoán xem bốn chị đang chơi nhạc cụ gì. Mỗi người một góc nhìn, không ai cần đúng hơn ai.

Bài tập mười phút: chọn một tờ trong bộ, dành ba phút chỉ nhìn đường nét, như nhìn bản vẽ chì. Ba phút tiếp chỉ nhìn màu, tìm chỗ vờn đậm nhạt. Hai phút tiếp nhìn lại cả bộ bốn tờ. Hai phút cuối tự hỏi: trong bốn người, mình nhớ dáng ai nhất, và vì sao? Ghi câu trả lời lại, lần sau xem bộ tranh khác thử so.

Xem tiếp: tranh Đông Hồ như cặp Vinh hoa, Phú quý hay Lợn ăn cây ráy để thấy tranh làng mộc và đậm khối; rồi tranh lụa của các hoạ sĩ thế kỷ 20 vẽ thiếu nữ, để thấy chuẩn đẹp của người phụ nữ Việt thay đổi ra sao từ tranh dân gian sang hội hoạ hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Tố nữ là tranh gì?

Tố nữ là bộ tranh dân gian vẽ những thiếu nữ đẹp, nết na, thường gồm bốn tờ dọc treo thành tứ bình. Bộ tranh nổi tiếng ở dòng Hàng Trống của Hà Nội, dùng để trang trí nhà cửa dịp Tết với ý mong năm mới êm ấm, thuận hoà.

Tranh Hàng Trống được làm thế nào?

Người thợ in nét đen từ ván khắc lên giấy, sau đó tô màu bằng bút lông, dùng kỹ thuật vờn để màu chuyển từ đậm sang nhạt. Vì tô bằng tay, mỗi tờ tranh có màu sắc và độ tinh khác nhau tuỳ người làm.

Làm sao phân biệt tranh Hàng Trống với tranh Đông Hồ?

Nhìn màu và nét: Đông Hồ có mảng màu phẳng in bằng ván, nền giấy điệp lấp lánh, nét đen dày. Hàng Trống có nét in mảnh, màu tô tay chuyển đậm nhạt, đề tài và dáng người kiểu cách của phố thị.

Tứ bình nghĩa là gì?

Tứ bình là bộ bốn bức tranh khổ dọc treo cạnh nhau theo một chủ đề chung, như bốn mùa, bốn loài cây hay bốn người đẹp. Khi xem tứ bình, nên nhìn cả bộ trước để thấy nhịp chung rồi mới đi vào từng tờ.

Vì sao khuôn mặt các Tố nữ trông giống nhau?

Vì tranh vẽ theo một mẫu đẹp quy ước của thời trước, không phải chân dung người thật. Cái đáng thưởng thức là độ mảnh của nét, sự uyển chuyển của dáng và cách tô màu, như nghe nhiều người cùng hát một làn điệu quen.

Có nên đưa trẻ em đi xem tranh dân gian không?

Nên, vì tranh dân gian màu tươi, hình rõ và gần với đời sống, trẻ dễ thích. Hãy hỏi trẻ thấy gì, thích tờ nào, đừng chấm điểm hay so sánh các bé với nhau. Kể thêm chuyện Tết ngày xưa sẽ làm buổi xem đáng nhớ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138