TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Tranh Việt kinh điển

Tranh Vinh hoa Phú quý Đông Hồ: đọc em bé ôm gà, ôm vịt trên giấy điệp

Cặp tranh Vinh hoa và Phú quý của làng Đông Hồ xem thế nào: em bé bụ bẫm ôm gà, ôm vịt, nét đen in sau cùng, mảng màu cây cỏ và ánh lấp lánh của giấy điệp.

Woodblock printing table in a northern village courtyard, an elderly Vietnamese woman in a plum blouse presses blank paper onto a carved block, over-the-shoulder view, bright morning light

Vinh hoa và Phú quý là một cặp tranh Đông Hồ vẽ hai em bé bụ bẫm, một em ôm con gà, một em ôm con vịt; khi xem, nhìn trước vào hình tròn đầy của em bé, sau đó tới những mảng màu phẳng in chồng, và cuối cùng nghiêng tờ tranh để thấy nền giấy điệp lấp lánh. Đây là loại tranh Tết treo thành đôi, mang lời chúc nhà đông con, con cái khoẻ mạnh, đời sống đủ đầy.

Nhiều người đã thấy hai bức này hàng chục lần trên lịch, trên hộp bánh, nhưng chưa bao giờ thật sự nhìn nó. Bài này đi theo thứ tự nhìn, giải thích vì sao tranh in mộc bản trông phẳng mà vẫn sống, những hiểu lầm hay gặp, và cách cùng trẻ nhỏ xem tranh dân gian trong mấy ngày cận Tết.

Hai bức tranh, nói gọn

Ở bức Vinh hoa, em bé ôm trong tay một con gà trống; ở bức Phú quý, em bé ôm một con vịt. Hai em đều tròn trịa, má phính, mái tóc để chỏm theo lối trẻ con ngày xưa, mặc áo yếm hoặc áo cộc có hoa văn. Trên đầu tranh thường có chữ ghi tên tranh. Nền tranh để trống, chỉ có em bé và con vật chiếm gần trọn khuôn giấy.

Cặp tranh được treo đôi, mỗi bên một tờ, vào dịp Tết. Gà gợi cái vinh, cái rạng rỡ, tiếng gáy buổi sáng; vịt gợi sự sung túc của ao nhà, đồng nước. Em bé là trung tâm của lời chúc: nhà có trẻ con khoẻ mạnh là nhà có phúc. Ý nghĩa ấy không cần học, người lớn tuổi ở quê nhìn là hiểu, giống như hiểu câu chúc đầu năm.

Điều đáng để ý là tranh không vẽ em bé đang làm gì. Không có hành động, không có câu chuyện. Em bé và con vật đứng yên, nhìn ra, như một tấm ảnh chân dung. Tranh dân gian chúc Tết thường như vậy: rõ ràng, đứng yên, để người ta treo cả năm mà không mỏi mắt.

Mắt đi theo thứ tự nào

Đầu tiên là hình tròn. Lùi lại, bạn sẽ thấy cả em bé lẫn con vật được dựng bằng những đường cong căng tròn: má, bụng, cánh tay, thân con gà. Gần như không có góc nhọn. Hình tròn đầy là ngôn ngữ của no đủ; người thợ khắc dùng nó để chúc mà không cần chữ.

Tiếp theo là nét đen. Nét viền đen dày, chắc, chạy liền, đôi chỗ hơi ăn lệch khỏi mảng màu. Đó không phải lỗi mà là dấu vết của lối in nhiều ván: mỗi màu một ván, in lần lượt, và ván nét đen thường in sau cùng để chốt hình. Lệch một chút là chuyện tự nhiên của tay người.

Rồi đến mảng màu. Màu được in thành mảng phẳng, không đậm nhạt, không đổ bóng. Đỏ, vàng, xanh, đen, trắng nằm cạnh nhau với ranh giới rõ. Để ý cách màu đỏ được rải ra ở những chỗ cần nóng như má, yếm, mào gà, kéo mắt bạn đi vòng quanh tranh.

Sau đó là hoa văn. Áo em bé, lông con vật thường được trang trí bằng những hoa văn đơn giản lặp lại: vòng xoáy, chấm, vạch. Nhìn gần, bạn thấy người khắc ván phải đục từng đường; chỗ hoa văn dày là chỗ người thợ muốn khoe tay.

Cuối cùng là nền giấy. Nghiêng tờ tranh dưới ánh sáng cửa sổ, nền sẽ ánh lên lấp lánh như phủ bột vỏ sò. Đó là giấy điệp, cái làm tranh Đông Hồ khác tranh in trên giấy thường.

Vì sao tranh in mà vẫn sống

Tranh Đông Hồ được in bằng ván gỗ khắc. Người thợ quét màu lên ván, úp tờ giấy lên, xoa đều cho màu ăn vào giấy, rồi bóc ra; mỗi màu một ván, in chồng từng lượt. Vì làm bằng tay, mỗi tờ hơi khác nhau một chút: màu đậm nhạt tuỳ lượt quét, nét đen có khi dày hơn, có khi lệch nhẹ. Chính sự khác nhau ấy làm tranh in mộc bản có hơi thở, khác hẳn một tờ in máy giống hệt nhau.

Giấy điệp là giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn. Lớp này tạo ra mặt giấy hơi sần, trắng ngà và lóng lánh khi gặp ánh sáng nghiêng. Màu in lên giấy điệp không bóng loáng mà mờ, ấm, có độ hạt. Ai từng sờ một tờ tranh Đông Hồ thật sẽ nhớ cảm giác ram ráp dưới đầu ngón tay.

Màu thì xưa nay được làm từ nguồn tự nhiên: đen từ than lá tre, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, cùng những màu lấy từ cây lá và khoáng. Những màu này không rực như mực công nghiệp nên đặt cạnh nhau không chỏi mắt. Bức tranh vì thế vừa đậm nét vừa êm màu, một sự kết hợp mà tranh in hiện đại nhái lại thường thiếu.

Hay nhầm và thật ra

Mấy điều người mới thường hiểu sai về cặp tranh này và tranh Đông Hồ nói chung:

Hay nghĩThật ra
Tranh Đông Hồ là tranh vẽ tay.Tranh được in bằng ván khắc gỗ, mỗi màu một ván. Cái thủ công nằm ở khâu khắc ván, làm giấy, pha màu và in từng tờ.
Nét lệch là tranh lỗi.Lệch nhẹ giữa nét và màu là dấu vết in tay, người chơi tranh lâu năm còn thích những tờ có chút lệch tự nhiên.
Em bé vẽ thô, không đúng tỷ lệ.Tỷ lệ được cố ý làm tròn, đầu to, người mập để nói ý no đủ. Đây là quy ước, không phải vẽ vụng.
Tranh nào in trên giấy trắng mịn cũng là Đông Hồ.Nền giấy điệp sần, lấp lánh là dấu hiệu quen của Đông Hồ. Bản in trên giấy công nghiệp chỉ là bản sao hình ảnh.
Chỉ người già mới treo tranh này.Nhiều gia đình trẻ treo cặp tranh trong nhà dịp Tết, như một món trang trí có câu chuyện để kể cho con.

Nếu bạn mua một tờ tranh Đông Hồ làm quà Tết, xem thử nền giấy và độ lệch nét: đó là hai dấu hiệu đơn giản nhất cho biết tờ tranh được in theo lối cũ.

Đặt cạnh Chăn trâu thổi sáo: tranh chúc và tranh cảnh

Để hiểu Vinh hoa, Phú quý rõ hơn, nên xem cạnh một bức Đông Hồ khác loại, ví dụ Chăn trâu thổi sáo: một cậu bé ngồi trên lưng trâu, thổi sáo. Bức này là tranh cảnh sinh hoạt, có không khí, có câu chuyện nhỏ: buổi chiều, đồng cỏ, tiếng sáo. Còn Vinh hoa, Phú quý là tranh chúc, đứng yên, nhìn thẳng.

Khi đặt hai loại cạnh nhau, bạn sẽ thấy người thợ Đông Hồ thay đổi bố cục theo mục đích. Tranh cảnh có đường chéo, có hướng chuyển động, mắt người xem đi từ con trâu lên cây sáo rồi ra khoảng trời. Tranh chúc gần như đối xứng, mọi thứ dồn vào giữa, mắt người xem dừng ngay ở em bé. Một bên kể, một bên chúc.

Bài học này dùng được cho mọi dòng tranh: trước khi tìm ý nghĩa, hỏi tranh được làm ra để làm gì. Tranh treo cả năm cần yên; tranh kể chuyện cần động. Hiểu được vậy, bạn sẽ thôi thắc mắc vì sao em bé ôm gà không làm gì cả.

Chi tiết dễ bỏ qua: con gà, con vịt và đôi tay em bé

Người xem vội thường chỉ nhìn em bé. Người xem kỹ sẽ để ý con vật. Con gà trống trong bức Vinh hoa có mào đỏ, đuôi cong vồng lên thành những đường cong lớn, nhiều khi vượt ra sau lưng em bé. Đuôi gà là chỗ người khắc ván tha hồ trổ tài: mỗi chiếc lông là một đường đục, xếp thành hình quạt. Con vịt ở bức Phú quý thì tròn, cổ cong, hiền lành hơn, cái mỏ dẹt là điểm nhấn duy nhất có góc cạnh.

Chi tiết thứ hai là đôi tay. Em bé không cầm con vật bằng tay như người lớn túm gà ngoài chợ, mà ôm vào lòng, hai tay vòng quanh. Cử chỉ ôm biến con vật thành một phần của em bé, cả hai hợp thành một khối tròn. Nếu đổi thành túm cánh, bức tranh sẽ mất ngay vẻ hiền hoà.

Chi tiết thứ ba là đối xứng của cặp tranh. Khi treo đôi, hai em bé thường quay về phía nhau hoặc cân nhau qua một trục giữa, như hai câu đối hai bên cửa. Treo lệch thứ tự, cặp tranh trông như đang quay lưng. Lần sau thấy cặp tranh này treo ở đâu, thử nhìn xem chúng có đang nhìn về nhau không.

Xem cùng trẻ nhỏ dịp cận Tết

Cặp tranh này hợp để xem với trẻ con hơn bất cứ tranh kinh điển nào khác, vì nhân vật chính là một em bé và một con vật quen. Một cách làm vui: đặt hai tờ tranh cạnh nhau trên bàn, hỏi con xem con gà và con vịt khác nhau ở đâu, em bé bên này và em bé bên kia có gì giống nhau. Trẻ thường phát hiện những hoa văn trên áo mà người lớn bỏ qua.

Bài tập mười phút cho cả nhà: hai phút đầu tìm màu đỏ trong tranh, chỉ ra từng chỗ. Hai phút tiếp nghiêng tranh tìm chỗ lấp lánh. Hai phút tiếp mỗi người dùng ngón tay vẽ lại đường viền con gà trong không khí. Bốn phút cuối hỏi nhau: nếu được vẽ thêm một bức thứ ba cho cặp này, mình sẽ cho em bé ôm con gì? Không có câu trả lời đúng, và không ai chấm điểm ai.

Ở bảo tàng mỹ thuật hay bảo tàng dân tộc học, tranh Đông Hồ thường được trưng cùng ván khắc. Đừng bỏ qua ván: nhìn ván gỗ đã đen bóng vì mực, rồi nhìn tờ tranh, trẻ sẽ hiểu ngay tranh được in ra như thế nào. Nếu có dịp ghé làng tranh, xem tận mắt một lượt in là bài học không sách nào thay được.

Xem tiếp gì: tranh Lợn ăn cây ráy và đàn lợn của chính Đông Hồ, để thấy cùng lời chúc no đủ mà chuyển sang hình con vật; rồi tranh Tố nữ của dòng Hàng Trống ở Hà Nội, để thấy một dòng tranh dân gian khác in nét rồi tô màu bằng tay, mềm mại hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Vinh hoa và Phú quý có ý nghĩa gì?

Hai bức là lời chúc Tết: em bé khoẻ mạnh, bụ bẫm ôm gà và ôm vịt gợi mong ước nhà đông con, con cái khoẻ, đời sống vinh hiển và sung túc. Cặp tranh thường được treo đôi trong nhà suốt mùa xuân.

Vì sao em bé trong tranh Đông Hồ trông béo tròn?

Người làm tranh cố ý dùng hình tròn đầy để nói ý no đủ, khoẻ mạnh. Đây là quy ước của tranh chúc, không phải vẽ sai tỷ lệ. Đầu to, má phính, tay chân tròn làm em bé trông phúc hậu từ xa.

Giấy điệp là gì và nhận ra thế nào?

Giấy điệp là giấy dó quét lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn. Mặt giấy hơi sần, trắng ngà và lấp lánh khi nghiêng dưới ánh sáng. Bản in trên giấy công nghiệp thì phẳng, mịn và không có ánh lấp lánh đó.

Tranh Đông Hồ được làm như thế nào?

Thợ khắc hình lên các ván gỗ, mỗi màu một ván và một ván cho nét đen. Khi in, họ quét màu lên ván, úp giấy lên xoa đều rồi bóc ra, lần lượt từng màu. Mỗi tờ vì thế hơi khác nhau, mang dấu tay người làm.

Có nên treo tranh Đông Hồ trong căn hộ hiện đại?

Có, cặp tranh nhỏ và màu đậm nên hợp với tường trơn, kệ sách hay góc phòng khách. Nên đóng khung có kính hoặc treo chỗ khô ráo, tránh nắng trực tiếp vì giấy dó và màu tự nhiên dễ ố khi gặp ẩm.

Xem tranh Đông Hồ với trẻ em thế nào cho vui?

Biến việc xem thành trò chơi tìm màu, tìm hoa văn, đoán con vật, rồi cho trẻ tưởng tượng thêm bức tranh mới. Đừng hỏi để chấm đúng sai hay so trẻ này với trẻ khác. Nếu có dịp, cho trẻ xem ván khắc thật để hiểu tranh được in ra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138