TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Tranh Việt kinh điển

Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh: xem Chơi ô ăn quan và Rửa rau cầu ao thế nào

Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh xem từ đâu: dáng ngồi trong Chơi ô ăn quan, khoảng nước trong Rửa rau cầu ao, màu nâu trầm thấm vào sợi tơ và lý do tranh rất lặng.

Silk painter's desk by a window in the late afternoon, a middle-aged Vietnamese man in a khaki shirt lays a wet brush on pale silk, close-up of hands, muted warm light

Tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh nên xem chậm, ở gần, dưới ánh sáng dịu: nhìn dáng ngồi khom của các cô gái trước, rồi nhìn những mảng nâu, đen, trắng ngà loang mềm vào nhau, và cuối cùng là khoảng nền trống, nơi mặt lụa tự hiện ra. Hai bức người ta hay nhắc nhất, Chơi ô ăn quan và Rửa rau cầu ao, không kể chuyện gì lớn; chúng chỉ giữ lại một khoảnh khắc yên của đời sống làng quê, và giữ bằng chính độ mờ của tơ tằm.

Nguyễn Phan Chánh thường được nhắc như người mở đường cho tranh lụa Việt Nam hiện đại. Bài này đi qua hai bức tiêu biểu, giải thích vì sao màu tranh lụa trông như ngấm vào chứ không nằm trên mặt, những câu người mới hay hỏi, và một cách tập xem tranh lụa ngay tại nhà.

Hai bức tranh, kể bằng lời thường

Chơi ô ăn quan vẽ mấy cô gái ngồi bệt trên nền đất chơi trò ô ăn quan, trò chơi kẻ ô, rải sỏi quen thuộc của trẻ con và thiếu nữ ở làng quê. Không ai nhìn ra ngoài tranh; tất cả cúi vào bàn chơi. Áo nâu, khăn vấn, tóc đen, dáng ngồi khom, những bàn tay chìa ra. Màu gần như chỉ quanh quẩn nâu, đen, trắng ngà, thế mà nhìn lâu vẫn không thấy đơn điệu.

Rửa rau cầu ao vẽ một cô gái ngồi ở bậc cầu ao, cúi xuống mặt nước làm việc nhà. Cầu ao là chỗ quen của nhà quê Bắc Bộ: vài phiến đá hoặc tấm ván bắc ra mặt ao để rửa rau, vo gạo, giặt giũ. Trong tranh, mặt nước gần như không vẽ gì, chỉ là một khoảng lụa nhạt, nhưng bạn vẫn đọc ra đó là nước nhờ dáng cúi và vị trí đôi tay.

Hai bức có chung một giọng: không ồn, không kịch, không cố làm đẹp. Người trong tranh không tạo dáng cho người xem. Họ đang làm việc của họ, và hoạ sĩ đứng lùi lại, nhìn rất kín đáo. Cái lặng ấy là thứ làm nên tranh Nguyễn Phan Chánh, và cũng là điều người mới xem dễ lướt qua nhất.

Thứ tự nhìn một bức lụa của ông

Tranh lụa không chịu được kiểu nhìn lướt. Đứng gần hơn bạn nghĩ, khoảng một sải tay, và đi theo trình tự:

  1. Tìm hình khối lớn. Nheo mắt để thấy các mảng: mảng đen của tóc và khăn, mảng nâu của áo, mảng sáng của nền. Ở Chơi ô ăn quan, các mảng đó xếp thành một vòng tròn khép, kéo mắt vào giữa nơi có bàn chơi.
  2. Theo dáng người. Nhìn đường lưng, đường vai, chỗ gập của khuỷu tay. Nét của Nguyễn Phan Chánh mảnh, hơi run, không phô kỹ thuật. Dáng người vì thế mềm, có chút vụng về như người thật.
  3. Nhìn chỗ chuyển màu. Lại gần, xem viền áo chuyển sang nền thế nào. Màu không dừng lại ở một đường ranh mà loang ra, nhạt dần. Đó là dấu của kỹ thuật vẽ rồi rửa nước, lặp nhiều lần.
  4. Nhìn khoảng trống. Ở Rửa rau cầu ao, khoảng mặt ao là chỗ ít màu nhất. Đứng lâu một chút, bạn sẽ thấy khoảng đó không trắng mà có độ ngà, độ mờ của sợi tơ. Đó chính là "nước".
  5. Lùi lại và nghĩ về ánh sáng. Tranh không có nguồn sáng rõ ràng như tranh sơn dầu phương Tây. Ánh sáng như tản đều, như trời âm u buổi sớm. Tự hỏi: bức tranh này đang ở giờ nào trong ngày?

Vì sao lụa trông mờ và êm như vậy

Lụa là tấm vải dệt từ tơ tằm, mỏng, có độ trong. Khi vẽ, màu không đọng trên bề mặt như sơn dầu trên vải toan, mà thấm vào giữa các sợi. Người vẽ lụa thường đi một lớp màu mỏng, rửa nhẹ cho bớt, chờ khô, rồi đi lớp tiếp theo. Sau nhiều lượt, màu dày lên ở chỗ cần đậm và vẫn nhẹ ở chỗ cần nhạt, mà mặt lụa không bị bít kín. Ánh sáng xuyên qua lớp màu, chạm vào sợi tơ rồi phản lại, nên màu trông như phát ra từ bên trong.

Đó là lý do tranh lụa xem bản gốc khác hẳn xem ảnh. Ảnh chụp làm phẳng mọi thứ, độ mờ của nền thành một màu đều. Đứng trước bản gốc, bạn thấy nền có chỗ ngà hơn, chỗ hơi xám, chỗ lộ rõ vân sợi. Những bức của Nguyễn Phan Chánh còn được làm bằng màu trầm, nâu, đen, thứ màu của áo vải nhà quê, nên độ trong của lụa càng làm chúng dịu đi.

Ông cũng gần như không dùng nét viền đậm để khoanh hình. Hình hiện ra bằng mảng và bằng sự đậm nhạt. Kiểu làm này đòi hỏi tính trước rất kỹ, vì lụa không cho sửa nhiều: màu đã thấm thì khó lấy ra. Một bức lụa trông nhẹ nhàng thực ra là kết quả của rất nhiều lần kiềm tay.

Người mới hay hỏi

Mấy câu thường gặp khi lần đầu đứng trước tranh lụa của ông, và cách nghĩ về chúng:

Câu hỏiCách nghĩ
Sao màu tranh tối và ít màu thế?Ông chọn bảng màu của đời sống quê: áo nâu, khăn đen, nền đất. Ít màu buộc mắt bạn nhìn vào đậm nhạt và dáng người.
Tranh có gì mà nổi tiếng, chỉ là người ngồi chơi?Cái mới là đưa sinh hoạt thường ngày lên lụa bằng con mắt hiện đại, không minh hoạ điển tích. Giọng lặng và kín đáo của ông thành nền cho cả một dòng tranh.
Đây có phải tranh thuỷ mặc Trung Hoa không?Không. Lụa là chất liệu chung của nhiều nước, nhưng đề tài, bảng màu và cách đặt người trong tranh của ông mang đời sống làng Việt.
Tranh lụa có bền không?Lụa cần tránh ẩm, nắng trực tiếp và đèn mạnh, vì thế bảo tàng thường để phòng tranh lụa hơi tối. Đó là cố ý, không phải thiếu đèn.

Câu cuối giải thích một chuyện hay làm người mới khó chịu: phòng lụa tối quá. Hãy đứng yên một phút cho mắt quen, độ mờ của tranh sẽ hiện ra rõ hơn bạn tưởng.

Chi tiết người xem lâu năm hay chỉ cho nhau

Thứ nhất là bàn tay. Trong các tranh sinh hoạt của Nguyễn Phan Chánh, bàn tay thường là chỗ được vẽ kỹ nhất và nói nhiều nhất. Ở Chơi ô ăn quan, hướng của những bàn tay chìa ra cho bạn biết ai đang đến lượt. Ở Rửa rau cầu ao, đôi tay chạm mặt nước là chỗ duy nhất "có động" trong một bức tranh gần như tĩnh.

Thứ hai là mặt đất. Các nhân vật ngồi bệt, sát đất, rất ít đồ vật xung quanh. Không gian không có chiều sâu kiểu phối cảnh phương Tây, mà như một mặt phẳng nâng đỡ người. Điều này làm tranh gần với cách vẽ phương Đông, dù hoạ sĩ học trường mỹ thuật theo lối Pháp.

Thứ ba là khuôn mặt. Mặt người trong tranh ông thường nghiêng, cúi hoặc bị che một phần. Người xem không được mời nhìn thẳng vào mắt ai cả. Cái riêng tư đó tạo cảm giác bạn đang đứng xa xa nhìn một cảnh thật, không làm phiền ai.

Đề tài đời thường: vì sao lại là chuyện lớn

Ngày nay ai cũng thấy vẽ một cô gái rửa rau là chuyện bình thường. Nhưng trong truyền thống tranh lụa và tranh mực phương Đông, đề tài quen thuộc thường là sơn thuỷ, hoa điểu, điển tích, người hiền, cảnh thanh cao. Người lao động làm việc vặt trong nhà ít khi là nhân vật chính. Đặt một cô gái nhà quê ngồi bệt dưới đất chơi ô ăn quan vào giữa mặt lụa, với sự trân trọng như vẽ một danh nhân, là một cách nhìn mới.

Cách nhìn ấy đến từ việc học vẽ theo lối hiện đại, quan sát người thật, cảnh thật, rồi quay về chất liệu của phương Đông để diễn tả. Kết quả là tranh không giống tranh Pháp, cũng không giống tranh cổ Trung Hoa. Nó có hình người được quan sát kỹ như hình hoạ phương Tây, nhưng có không khí nhẹ, mờ, phẳng của lụa.

Với người xem hôm nay, đề tài đời thường còn mang thêm một lớp nghĩa: nhiều cảnh trong tranh đã biến mất khỏi đời sống. Cầu ao gần như không còn ở phố, trò ô ăn quan ít trẻ con chơi. Bức tranh vì thế vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa là một lát cắt ký ức. Khi xem, thử để ý xem bạn bị cuốn vì cái đẹp của hình và màu, hay vì nỗi nhớ một thứ đã qua; cả hai đều chính đáng, nhưng biết mình đang thích vì điều gì giúp bạn xem tranh khác tỉnh táo hơn.

Tự tập ở nhà và xem gì tiếp

Một bài tập đơn giản: lấy một mảnh vải mỏng màu kem, khăn voan hay vỏ gối lụa cũ đều được, căng lên khung cửa sổ ban ngày. Nhìn ánh sáng đi qua vải, rồi đặt một tờ giấy màu sau lưng vải, xem màu đó trông thế nào khi nhìn qua lớp vải. Bạn sẽ hiểu bằng mắt vì sao màu trên lụa luôn dịu: nó được nhìn qua một lớp sợi trong.

Khi xem ảnh tranh trên điện thoại, chỉnh màn hình bớt sáng, phóng to từng phần và tự hỏi: chỗ nào là màu, chỗ nào là chính mặt lụa? Câu hỏi đó sẽ theo bạn đến bảo tàng. Ở phòng tranh lụa, chọn một bức, đứng gần, dành ít nhất năm phút chỉ cho nó trước khi xem bức khác.

Đi cùng ông bà, hãy hỏi về những việc trong tranh: ngày xưa chơi ô ăn quan bằng gì, cầu ao nhà ai ra sao. Các cụ thường kể ra những chi tiết làm bức tranh sống lại. Trẻ nhỏ thì thích đoán xem các cô gái đang chơi tới đâu.

Xem xong Nguyễn Phan Chánh, nên tìm tranh lụa của lớp hoạ sĩ cùng thời sang Pháp như Lê Phổ, Mai Trung Thứ để thấy lụa có thể mềm mại, kiều diễm theo một giọng khác. Rồi quay về tranh sơn mài cùng đề tài nông thôn để so: cùng làng quê mà lụa thì thì thầm, sơn mài thì vang.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Phan Chánh nổi tiếng với tranh gì?

Ông nổi tiếng với tranh lụa vẽ sinh hoạt làng quê Bắc Bộ, tiêu biểu là Chơi ô ăn quan và Rửa rau cầu ao. Giới mỹ thuật thường xem ông là người đặt nền cho tranh lụa Việt Nam hiện đại.

Xem tranh lụa khác xem tranh sơn dầu ở chỗ nào?

Tranh lụa cần đứng gần hơn, ánh sáng dịu hơn và nhìn lâu hơn, vì màu thấm vào sợi tơ chứ không nổi trên mặt. Sơn dầu có thể xem từ xa và thấy rõ nét bút; lụa thì cái hay nằm ở độ trong và độ mờ của nền.

Vì sao tranh lụa của ông màu trầm như vậy?

Ông chủ ý dùng những màu của đời sống quê như nâu áo vải, đen khăn vấn, ngà của nền đất. Bảng màu hẹp làm nổi lên đậm nhạt và dáng người, đồng thời hợp với độ mờ tự nhiên của lụa.

Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh có giống tranh Trung Hoa không?

Chất liệu lụa và cách vẽ bằng nước có điểm chung với hội hoạ phương Đông, nhưng đề tài, bố cục và tinh thần tranh của ông là đời sống làng Việt nhìn bằng con mắt hiện đại. Người xem quen sẽ nhận ra khác biệt ngay ở dáng người và bảng màu.

Ảnh tranh lụa trên mạng có đúng màu không?

Thường không thật đúng, vì ảnh làm phẳng độ mờ của nền và máy ảnh hay làm màu đậm hoặc ấm hơn. Ảnh hữu ích để biết bố cục; muốn thấy độ trong của lụa phải xem bản gốc dưới ánh sáng phòng trưng bày.

Có nên xem tranh lụa cùng trẻ nhỏ?

Nên, nhất là tranh về trò chơi như Chơi ô ăn quan, vì trẻ nhận ra ngay trò chơi và tò mò. Bạn và trẻ thay nhau kể lại chuyện đang xảy ra trong tranh, đừng biến việc xem thành bài kiểm tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138