TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Kiến trúc và điêu khắc

Tượng La Hán chùa Tây Phương: đọc từng khuôn mặt gỗ như đọc chân dung người thật

Mười tám vị La Hán chùa Tây Phương là bộ tượng gỗ mỗi người một nét mặt: đợi mắt quen bóng tối, nhìn tay, gân, xương, đi nghiêng xem dáng, và vì sao bộ tượng quý.

Low angle view under an ancient communal house roof in a northern Vietnamese village, an older man in a camel jacket looking up at carved wooden beams, soft overcast light

Bộ tượng La Hán chùa Tây Phương là mười tám pho tượng gỗ phủ sơn, mỗi pho một khuôn mặt, một dáng ngồi, một cử chỉ riêng, được xem là mẫu mực của lối tạc người chân thực trong điêu khắc cổ Việt Nam; muốn thấy cái hay, bạn cần đợi mắt quen với bóng tối trong chùa, rồi đọc từng khuôn mặt, bàn tay, đường gân, như đọc một loạt chân dung người thật. Chùa nằm trên một quả đồi ở phía tây Hà Nội, bộ tượng thường được xếp vào khoảng thế kỷ 18.

Bài này không bàn giáo lý mà xem bộ tượng như một di sản điêu khắc: tượng tạc gì, đi trong chùa theo thứ tự nào, chi tiết nào người xem vội hay bỏ qua, vì sao giới mỹ thuật quý bộ tượng này, những điều người mới hay nhầm, và cách luyện mắt trước khi lên chùa.

Bộ tượng là gì, kể bằng lời thường

Trong truyền thống nhà chùa, La Hán là những người tu hành đã đạt tới chỗ thông suốt. Nhiều chùa Việt có tượng La Hán, nhưng phần lớn được làm theo khuôn chung: mặt hiền, mắt khép, dáng ngồi gần như nhau, đứng thành hàng như một đội. Bộ tượng ở Tây Phương khác hẳn. Mỗi vị như một người có tuổi tác, tính khí và câu chuyện riêng.

Có vị gầy guộc, mắt sâu, trán nhăn như đang nghĩ một câu hỏi khó. Có vị cười rạng rỡ, má căng. Có vị cau mày, miệng mở như đang tranh luận. Có vị ngồi bó gối, có vị chống tay, có vị cầm vật trên tay. Người thợ tạc không để ai giống ai. Đi hết dãy tượng, bạn có cảm giác vừa đi qua một gian phòng đầy người già đang sống, chứ không phải qua một hàng tượng thờ.

Trong chùa còn những pho tượng khác cũng nổi tiếng, như tượng Tuyết Sơn tạc một người tu khổ hạnh gầy trơ xương sườn, mạch máu nổi trên cánh tay. Nhà thơ Huy Cận từng viết bài thơ về các vị La Hán chùa này, và nhờ bài thơ đó nhiều người đọc biết tới bộ tượng trước cả khi lên chùa.

Lên chùa rồi, xem theo thứ tự nào

Đường lên chùa là một con dốc bậc đá ong, lên tới nơi thường đã thấm mệt. Đừng vội bước ngay vào điện. Thứ tự dưới đây giúp mắt và chân cùng sẵn sàng.

  1. Đứng ở sân nghỉ vài phút, nhìn các lớp mái chồng nhau của chùa và màu ngói đã ngả. Đây là lúc để nhịp thở về bình thường.
  2. Bước vào trong, đứng yên chừng một hai phút cho mắt quen bóng tối. Điện chùa sâu, ánh sáng chủ yếu lọt qua cửa phía trước. Vội nhìn ngay thì chỉ thấy những khối đen lấp lánh vàng.
  3. Đi dọc dãy tượng theo một chiều, chưa dừng lâu ở pho nào. Lượt đầu chỉ nhìn dáng ngồi: ai thẳng lưng, ai cúi, ai ngả người.
  4. Lượt thứ hai dừng ở từng pho, nhìn khuôn mặt trước, rồi tới bàn tay, rồi tới bàn chân. Ba chỗ này là nơi người thợ dồn tay nghề.
  5. Chọn hai pho đứng cạnh nhau, đứng lùi ra giữa chúng mà so: một người đang vui, một người đang nghĩ, hay một già một trẻ.
  6. Bước nghiêng sang để nhìn một pho từ bên cạnh. Mặt nghiêng cho thấy độ nhô của trán, độ sâu của hốc mắt, đường cong của sống lưng mà nhìn thẳng không thấy.

Không dùng đèn chớp của điện thoại. Ánh đèn trắng làm mặt tượng bẹt ra, lấp hết các rãnh nhăn, lại làm phiền người đang lễ. Ánh sáng tự nhiên từ cửa, chiếu nghiêng vào mặt tượng, mới làm rõ từng đường gân.

Những chi tiết dễ bỏ qua

Đường gân và xương dưới da. Ở các pho gầy, người thợ tạc lộ rõ xương sườn, xương quai xanh, gân cổ, gân tay. Gỗ phải khoét rất khéo mới ra được những đường nổi mảnh như vậy mà không vỡ. Nhìn kỹ cổ tay một vị, bạn sẽ thấy cả mạch máu chạy dưới lớp da gỗ.

Nếp nhăn quanh mắt và trán. Mỗi vị có một kiểu nếp nhăn riêng. Nếp nhăn khi cười thì xoè ra ở đuôi mắt, nếp nhăn khi nghĩ thì dồn ở giữa hai chân mày. Người thợ hiểu rằng nếp nhăn kể tính khí một người.

Bàn tay đang làm gì. Có tay đặt hờ trên gối, có tay nắm chặt, có tay giơ lên giữa lời nói. Nếu che khuôn mặt đi chỉ nhìn bàn tay, bạn vẫn đoán được tâm trạng của từng vị.

Lớp sơn và chỗ sơn mòn. Tượng được phủ sơn, có chỗ thếp vàng. Ở những chỗ hay bị chạm như đầu gối, mũi chân, lớp sơn mòn để lộ màu nâu bên dưới. Những vết mòn ấy là dấu thời gian chứ không phải hư hỏng cần che.

Ánh mắt không cùng hướng. Các vị không nhìn thẳng về một điểm. Có vị nhìn xuống, có vị nhìn chếch lên, có vị như đang nhìn người bên cạnh. Đứng giữa gian mà quay một vòng, bạn sẽ có cảm giác đang đứng giữa một cuộc trò chuyện.

Vì sao bộ tượng được giới mỹ thuật quý tới vậy

Điêu khắc cổ Việt Nam ở đình chùa thường đi theo lối ước lệ: hình người được tạc theo mẫu chung, khuôn mặt bình thản, cử chỉ định sẵn. Lối đó đẹp theo cách riêng, nhưng ít khi cho thấy một con người cụ thể. Bộ tượng Tây Phương là trường hợp hiếm mà người thợ tạc đưa vào gỗ những nét đời thường: già nua, gầy yếu, vui, cau có, trầm tư.

Cái khó nằm ở chỗ vẫn giữ được vẻ trang nghiêm của tượng thờ. Nếu tạc thật quá, tượng thành tượng người đời; nếu ước lệ quá, tượng mất hồn. Mười tám vị đứng ở khoảng giữa đó: ai cũng có tính cách, nhưng không ai lố. Đây là điều người xem tượng lâu năm hay nhắc tới khi so bộ tượng này với những bộ La Hán khác.

Điều thứ ba là bộ tượng cho thấy tay nghề thợ gỗ Việt ở trình độ rất cao mà không cần học theo khuôn ngoài. Họ không có trường mỹ thuật, không có sách giải phẫu, vậy mà hiểu xương, cơ, da người già. Với nhiều nhà điêu khắc sau này, một lần lên Tây Phương là một buổi học giải phẫu bằng mắt.

Hay nhầm và thật ra

Người lần đầu lên chùa xem tượng thường mang theo vài ý nghĩ sẵn có. Bảng này gom lại để bạn đi nhẹ đầu hơn.

Hay nhầmThật ra
Tượng nào vàng rực nhất là tượng cổ nhất.Lớp vàng sáng thường là dấu của những lần tu bổ, sơn thếp lại. Màu cổ hay trầm, có chỗ mòn, chỗ ngả nâu.
Phải hiểu giáo lý mới xem được.Xem như một bộ chân dung khắc gỗ là đủ để thấy cái hay. Hiểu thêm truyền thống thì tốt, nhưng mắt nhìn khuôn mặt, bàn tay không cần điều kiện trước.
Mười tám vị giống nhau, chỉ khác tên.Mỗi pho có tuổi tác, dáng ngồi, nét mặt và cử chỉ riêng, đó chính là lý do bộ tượng nổi tiếng.
Chụp đèn chớp cho rõ.Đèn chớp làm mất các rãnh nhăn và gân, mặt tượng thành phẳng. Ánh sáng tự nhiên chiếu nghiêng mới giữ được khối.
Xem ảnh trên mạng là đủ.Ảnh thường chụp thẳng, ánh sáng đều. Đứng trong chùa, bóng tối và ánh sáng từ cửa làm từng pho hiện ra dần, cảm giác đó ảnh không giữ được.

Câu người mới hay hỏi là: tượng gỗ để trong chùa ẩm như vậy sao còn tới hôm nay. Câu trả lời ngắn là nhờ lớp sơn phủ ngoài giữ gỗ khỏi ẩm và mối, cùng những lần tu bổ qua nhiều đời. Vì thế lớp sơn cũng là một phần của tác phẩm.

Đi cùng ông bà, cha mẹ, con cái thì nói gì

Chùa Tây Phương là điểm đi trong ngày từ trung tâm Hà Nội, hợp với một buổi sáng cuối tuần của cả nhà. Con dốc đá ong khá dài, nên với ông bà cần đi chậm, nghỉ ở các chiếu nghỉ, mang nước theo. Nên chọn ngày thường hoặc sáng sớm cuối tuần để tránh lúc đông khách lễ, vì khi đông, đứng lâu trước một pho tượng sẽ khó.

Với trẻ nhỏ, đừng giảng dài. Biến buổi xem tượng thành trò tìm kiếm: tìm vị đang cười, tìm vị gầy nhất, tìm bàn tay đang nắm, tìm vị như đang nói chuyện với người bên cạnh. Trẻ thường nhớ mặt tượng rất lâu sau đó. Dặn trẻ không chạm vào tượng, nói nhỏ và không chạy trong điện.

Với người lớn tuổi, có thể hỏi về những ngôi chùa làng họ từng biết, tượng ở đó trông thế nào, so với ở đây khác ra sao. Nhiều người già có trí nhớ sắc về hội chùa, về những lần tu bổ, và câu chuyện của họ làm buổi xem tượng có thêm chiều sâu. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng là phép lịch sự cơ bản với nơi đang có người lễ.

Bài tập mười phút và xem tiếp gì

Có thể làm ngay ở nhà với ảnh chụp kỹ bộ tượng, hoặc làm tại chùa sau khi đã đi một vòng.

  1. Chọn ba pho tượng. Với mỗi pho, viết một câu ngắn mô tả như tả một người quen: tuổi chừng bao nhiêu, đang vui hay đang nghĩ, ngồi ra sao.
  2. Che khuôn mặt bằng ngón tay, chỉ nhìn bàn tay. Bàn tay này đang kể cùng một cảm xúc với khuôn mặt, hay khác?
  3. Tìm một chỗ sơn mòn. Vì sao chỗ này mòn mà chỗ khác không?
  4. So một pho ở đây với một pho tượng ở chùa làng gần nhà. Ghi ra hai điểm khác rõ nhất.

Xem tiếp: tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở chùa Bút Tháp để thấy một lối tạc khác hẳn, cầu kỳ và đối xứng; tượng ở chùa Mía, chùa Keo nếu có dịp; và các tượng gỗ cổ trong phòng điêu khắc của bảo tàng mỹ thuật, nơi ánh sáng được bố trí để thấy rõ khối. Muốn so với thế giới, đặt mặt một vị La Hán cạnh một pho tượng chân dung La Mã cổ, hai nền nghệ thuật cách xa nhau mà cùng quan tâm tới nếp nhăn của người già.

Câu hỏi thường gặp

Chùa Tây Phương có bao nhiêu tượng La Hán?

Bộ tượng nổi tiếng gồm mười tám vị La Hán, mỗi vị một khuôn mặt và dáng ngồi khác nhau. Ngoài ra chùa còn nhiều pho tượng khác cũng có giá trị, trong đó tượng Tuyết Sơn gầy trơ xương là pho được nhắc tới nhiều.

Tượng La Hán chùa Tây Phương làm bằng gì?

Tượng tạc bằng gỗ, bên ngoài phủ sơn, có chỗ thếp vàng. Lớp sơn vừa làm đẹp vừa giữ cho gỗ khỏi ẩm và mối mọt, nên qua nhiều đời bộ tượng vẫn còn tới nay nhờ cả lớp sơn lẫn những lần tu bổ.

Vì sao bộ tượng này được coi là kiệt tác điêu khắc Việt?

Vì mỗi pho tượng mang nét riêng của một con người cụ thể, có tuổi tác, tính khí, cử chỉ, trong khi phần lớn tượng thờ cổ đi theo khuôn chung. Người thợ vừa tạc được gân, xương, nếp nhăn rất thật, vừa giữ được vẻ trang nghiêm của tượng thờ.

Xem tượng trong chùa có được chụp ảnh không?

Tuỳ quy định từng nơi, nên hỏi hoặc để ý biển báo của chùa. Nếu được phép thì tắt đèn chớp, đứng ở chỗ không cản người lễ, và chụp ít thôi. Ánh sáng tự nhiên từ cửa chiếu nghiêng cho ảnh có khối đẹp hơn đèn chớp nhiều.

Đưa trẻ con đi xem tượng La Hán thì nên làm gì?

Biến buổi xem thành trò tìm chi tiết: tìm vị đang cười, vị gầy nhất, bàn tay đang nắm. Dặn trẻ không chạm vào tượng, không chạy và nói nhỏ. Sau đó về nhà cho trẻ vẽ lại khuôn mặt mình nhớ nhất, không cần đẹp, chỉ cần nhớ nét.

Đi chùa Tây Phương vào lúc nào thì xem tượng thoải mái?

Sáng ngày thường là dễ chịu nhất vì ít khách và ánh sáng từ cửa còn dịu. Mùa lễ hội đầu năm rất đông, khó đứng lâu trước một pho tượng. Nhớ tính sức leo dốc bậc đá nếu đi cùng người lớn tuổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138