Điêu khắc Chăm là những pho tượng, phù điêu bằng đá sa thạch và những mảng chạm trên gạch tháp do người Chăm xưa làm ở miền Trung; cách xem dễ nhất là nhìn khuôn mặt và dáng người để nhận ra phong cách, tìm các vũ nữ Apsara uốn mình trên bệ đài thờ, và luôn xem dưới ánh sáng chiếu nghiêng để mặt đá nổi khối. Giới nghiên cứu thường gọi tên các phong cách theo nơi tìm thấy hiện vật, như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm.
Bảo tàng điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng là nơi giữ nhiều hiện vật Chăm nhất nước, còn những khu tháp gạch rải dọc miền Trung cho thấy điêu khắc nằm đúng chỗ của nó trên công trình. Phần dưới chỉ cách nhìn một mảnh đá, cách phân biệt các phong cách bằng mắt thường, những gì dễ bỏ qua và vài hiểu lầm hay gặp.
Điêu khắc Chăm là gì, nhìn qua thấy ngay điều gì
Vương quốc Chăm Pa tồn tại nhiều thế kỷ ở dải đất miền Trung. Người Chăm xưa xây tháp bằng gạch nung, còn tượng và những bộ phận trang trí quan trọng thì tạc bằng đá sa thạch. Phần lớn tác phẩm gắn với các đền tháp thờ thần theo truyền thống Ấn Độ được người Chăm tiếp nhận rồi biến đổi theo cách riêng. Bạn không cần hiểu hệ thống thần thoại ấy mới thấy cái đẹp, giống như không cần đọc sử Hy Lạp vẫn thấy tượng Hy Lạp đẹp.
Điều thấy ngay khi đứng trước một pho tượng Chăm là sự đầy đặn. Thân người tròn, ngực nở, môi dày, mắt to, khối nào cũng căng như đang thở. Điều thứ hai là đá: sa thạch có hạt, màu xám, vàng nâu hay hồng nhạt tuỳ nơi lấy đá, mặt đá không bóng như cẩm thạch mà hơi nhám, bắt sáng mềm.
Điều thứ ba là trang sức. Vòng cổ, vòng tay, vòng chân, thắt lưng, mũ miện được tạc rất kỹ, nhiều lớp, như thể người thợ muốn cho bạn sờ được từng hạt châu. Sự tương phản giữa thân người tròn trơn và trang sức chi chít là một trong những nét hấp dẫn nhất của điêu khắc Chăm.
Nhận ra phong cách bằng mắt thường
Người mới không cần nhớ niên đại. Chỉ cần vài dấu hiệu trên khuôn mặt, dáng người là phân biệt được những phong cách hay được nhắc tới. Bảng dưới là cách nhìn thô, đủ để bắt đầu.
| Phong cách | Dấu hiệu dễ nhận | Nhìn vào đâu trước |
|---|---|---|
| Mỹ Sơn | Thân người cân đối, nét mềm, trang trí thanh, nhiều cảnh người ngồi trên bệ | Dải phù điêu chạy quanh bệ đài thờ |
| Trà Kiệu | Mặt tròn, nụ cười nhẹ, thân hình mềm mại, vũ nữ uốn mình đầy nhạc tính | Dáng múa: hông, tay, bàn chân |
| Đồng Dương | Mặt mạnh, lông mày nối liền, mũi rộng, môi dày, vẻ nghiêm nghị | Khuôn mặt nhìn chính diện |
| Tháp Mẫm | Thú vật và quái vật to khoẻ, cách điệu mạnh, trang trí dày | Tượng sư tử, voi, chim thần ở góc tháp |
Bảng này chỉ là lối vào. Trong thực tế một hiện vật có thể mang nét của hai phong cách, và giới nghiên cứu vẫn bàn cách phân chia. Với người xem, mục đích không phải dán nhãn cho đúng mà là thấy rằng tượng Chăm không có một khuôn mặt duy nhất: mỗi thời, mỗi vùng có cách nhìn con người riêng.
Vũ nữ Apsara: nhìn dáng múa từ hông trở xuống
Trong điêu khắc Chăm, hình vũ nữ Apsara là thứ nhiều người tìm nhất. Những vũ nữ trên bệ đài thờ ở Trà Kiệu thường được nhắc tới như ví dụ đẹp. Đừng nhìn khuôn mặt trước. Hãy nhìn hông: hông lệch sang một bên, thân trên nghiêng về phía ngược lại, tạo thành đường cong chữ S. Chính đường cong ấy làm khối đá đứng yên mà như đang chuyển động.
Rồi nhìn xuống chân. Một chân trụ, một chân co hoặc nhấc lên, bàn chân xoay theo nhịp. Nhìn lên tay: hai tay giang ra, cổ tay gập, ngón tay cong như đang tạo thế múa. Người xem quen múa cổ truyền sẽ nhận ra những thế tay gần với múa Chăm còn diễn đến ngày nay, tuy không thể nói chắc là trùng khớp.
Chi tiết dễ bỏ qua là khăn và váy. Những dải khăn bay, mép váy xoè được tạc mỏng, có chỗ chỉ là một đường khía trên mặt đá, nhưng đủ để gợi gió và nhịp xoay. Đứng lùi lại một chút, nheo mắt, bạn sẽ thấy cả dải vũ nữ trên một mặt bệ như một đoàn đang múa nối tiếp nhau, nhịp lặp mà không đơn điệu.
Đài thờ và phù điêu: đọc một vòng quanh bệ
Đài thờ là một khối bệ đá lớn. Bệ thường hình vuông hoặc chữ nhật, mặt trên đặt vật thờ, bốn mặt xung quanh chạm phù điêu. Ở bảo tàng, đài thờ thường được đặt giữa phòng để người xem đi vòng quanh được.
Đi theo một chiều, đọc từng mặt. Mỗi mặt bệ có thể là một cảnh hoặc một chuỗi nhân vật: người ngồi chơi nhạc, người tu hành, vũ nữ, nhạc công. Đọc hết một mặt rồi mới rẽ góc, như lật từng trang sách.
Nhìn các góc bệ. Góc bệ là chỗ hai mặt gặp nhau, người thợ thường đặt ở đó một nhân vật hoặc một hình trang trí xoay ra cả hai phía. Đây là chỗ khó tạc nhất.
Nhìn chỗ đá vỡ, sứt. Nhiều hiện vật Chăm đã qua chiến tranh, đổ nát, đào bới. Mảnh vỡ, chỗ sứt mũi, mất tay là một phần lịch sử của hiện vật. Tập nhìn phần còn lại, tưởng tượng phần mất, đó là kỹ năng riêng của người xem điêu khắc cổ.
Nhìn mặt sau nếu có thể. Một số tượng được tạc để dựa tường, mặt sau làm sơ sài. Thấy được mặt sau là hiểu tượng vốn được đặt ở đâu trên công trình.
Ở tháp gạch: chạm trên gạch và ánh sáng nghiêng
Ra khỏi bảo tàng, đến một khu tháp Chăm, bạn sẽ thấy điêu khắc ở đúng vị trí của nó. Phần lớn trang trí trên thân tháp được chạm thẳng vào gạch: những trụ ốp, những vòm cửa giả, những hoa văn lá cuộn. Người ta cho rằng thợ xây tháp xong rồi mới chạm, vì hoa văn chạy liền qua nhiều viên gạch như trên một khối đất nung duy nhất.
Hãy lại gần nhìn mạch giữa các viên gạch. Ở nhiều tháp, mạch gần như không thấy, gạch khít vào nhau tới mức khó luồn một tờ giấy. Người Chăm xưa kết dính gạch bằng cách nào vẫn là chuyện giới nghiên cứu còn bàn. Đứng sát tường mà nhìn, bạn sẽ hiểu vì sao người ta tò mò.
Ánh sáng là thứ quyết định. Phần lớn tháp Chăm mở cửa chính về hướng đông, nên buổi sáng nắng chiếu nghiêng lên mặt tháp, hoa văn trên gạch nổi khối đỏ cam rõ nhất. Giữa trưa nắng gắt rọi thẳng, mặt tháp bẹt ra và rất nóng. Chiều muộn mặt sau tháp lại đẹp. Nếu đến vào sáng sớm, đi một vòng quanh tháp theo chiều nắng, bạn sẽ thấy mỗi mặt sáng lên lần lượt.
Ở bảo tàng, nhiều hiện vật được chiếu đèn từ trên hoặc từ bên. Nếu mặt tượng trông phẳng, thử đổi chỗ đứng sang hướng ánh đèn chiếu chéo, khối mặt sẽ hiện lại.
Hiểu lầm và câu hỏi người mới hay đặt
Điêu khắc Chăm đôi khi bị xem lướt vì người ta nghĩ đã biết. Mấy hiểu lầm dưới đây hay gặp nhất.
- "Tượng Chăm giống hệt tượng Ấn Độ." Có gốc từ truyền thống Ấn Độ, nhưng khuôn mặt, dáng người, cách trang trí đã được người Chăm làm theo cách riêng, nhất là ở phong cách Đồng Dương với nét mặt rất bản địa.
- "Tượng nào cũng là thần." Bên cạnh tượng thần còn có người tu hành, nhạc công, vũ nữ, thú vật, quái vật trang trí. Nhiều mảng phù điêu kể chuyện đời thường như chơi nhạc, nhảy múa.
- "Đá vỡ thì kém giá trị." Hiện vật vỡ vẫn quý. Một khuôn mặt còn nguyên trên thân đã gãy có khi đẹp hơn cả một tượng lành lặn mà vụng.
- "Tháp đổ nát thì không còn gì để xem." Phần chạm trên gạch còn sót, cách xếp gạch, chân tháp, mi cửa vẫn là những thứ đáng nhìn kỹ.
- "Phải biết thần thoại mới xem được." Biết thì xem sâu hơn, nhưng dáng người, khối đá, trang sức đã đủ để thưởng thức.
Câu tự hỏi khi đứng trước một tượng Chăm: nếu che hết trang sức đi, thân người này còn đẹp không, và nét đẹp ấy nằm ở đâu? Câu hỏi này giúp bạn tách tay nghề tạc hình khỏi tay nghề trang trí. Câu thứ hai nên hỏi là pho tượng này vốn đứng ở đâu trên ngôi tháp, nhìn lên hay nhìn ngang?, vì nhiều hiện vật trong bảo tàng từng được đặt cao trên thân tháp hay trong lòng tháp tối, và cách bày ngang tầm mắt hôm nay đã đổi hẳn cảm giác ban đầu.
Bài tập mười phút và đi tiếp đâu
Có thể làm ngay trong bảo tàng, chọn một phòng ít người.
- Chọn hai khuôn mặt tượng ở hai phòng khác nhau. Đặt chúng cạnh nhau trong đầu và tìm ba điểm khác: lông mày, môi, mắt.
- Tìm một vũ nữ hoặc một nhạc công. Nhìn theo thứ tự hông, chân, tay, rồi mới tới mặt. Thân người này đang chuyển động theo hướng nào?
- Đi một vòng quanh một bệ đài thờ, đọc từng mặt như lật trang.
- Tìm một chỗ đá vỡ, thử tưởng tượng phần mất trông thế nào.
- Ngồi xuống ghế, nhắm mắt nhớ lại hiện vật mình thích nhất. Nhớ được chi tiết nào là chi tiết đó đã thật sự chạm vào mình.
Đi tiếp: một khu tháp Chăm vào buổi sáng sớm để thấy điêu khắc trên gạch dưới nắng nghiêng; khu di tích Mỹ Sơn để hình dung một quần thể đền tháp; rồi nếu có dịp sang Campuchia, so với phù điêu đá ở Angkor để thấy hai nền điêu khắc láng giềng vừa gần vừa khác. Đi cùng con nhỏ, cho trẻ đếm vòng tay vòng chân trên một pho tượng là trò giữ trẻ chăm chú khá lâu.
Câu hỏi thường gặp
Xem điêu khắc Chăm ở đâu nhiều nhất?
Bảo tàng điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng là nơi trưng bày nhiều hiện vật Chăm nhất, được chia theo nơi tìm thấy hiện vật. Ngoài ra các khu đền tháp Chăm dọc miền Trung cho thấy phần chạm trên gạch ở đúng vị trí trên công trình.
Vũ nữ Apsara trong điêu khắc Chăm có gì đặc biệt?
Vũ nữ được tạc với hông lệch, thân nghiêng thành đường cong chữ S, tay chân đang ở thế múa, khăn váy bay theo nhịp. Khối đá đứng yên mà trông như đang chuyển động, và dáng múa gợi nhớ những thế tay của múa Chăm còn thấy ngày nay.
Làm sao phân biệt các phong cách điêu khắc Chăm?
Nhìn khuôn mặt và dáng người là đủ để bắt đầu. Đồng Dương có mặt mạnh, lông mày nối liền, môi dày; Trà Kiệu mềm mại, mặt tròn, nụ cười nhẹ; Tháp Mẫm nổi bật với thú vật to khoẻ, cách điệu mạnh. Các ranh giới không tuyệt đối.
Đi tháp Chăm lúc nào đẹp nhất?
Sáng sớm là lúc đẹp nhất vì phần lớn tháp mở cửa chính về hướng đông, nắng nghiêng làm hoa văn trên gạch nổi khối và trời chưa nóng. Giữa trưa nắng rọi thẳng làm mặt tháp phẳng và rất oi. Mang nước, mũ và giày đế bằng.
Gạch tháp Chăm được kết dính bằng gì?
Đây vẫn là câu hỏi giới nghiên cứu còn bàn, có nhiều giả thuyết khác nhau. Điều người xem thấy được bằng mắt là gạch khít đến mức mạch gần như biến mất, và hoa văn chạm chạy liền qua nhiều viên gạch như trên một khối liền.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi bảo tàng điêu khắc Chăm?
Nên, vì tượng Chăm có nhiều thú vật, vũ nữ, nhạc công dễ gây tò mò. Cho trẻ chơi trò tìm con voi, con sư tử, đếm vòng tay vòng chân, bắt chước dáng múa. Dặn trẻ không chạm vào hiện vật, không leo lên bệ.