Đình làng Việt Nam đọc dễ nhất theo thứ tự từ xa tới gần: đầu tiên là cái mái lớn chiếm phần lớn chiều cao công trình, rồi đường bờ nóc và bốn đầu đao cong vút, rồi hàng bẩy đỡ phần hiên chìa ra, sau cùng mới bước vào trong đọc rừng cột lim và bộ vì kèo; đình Đình Bảng ở Bắc Ninh là một ví dụ đẹp để tập đọc như vậy. Đình là nơi thờ Thành hoàng và từng là chỗ hội họp của cả làng, nên kiến trúc của nó nói về cộng đồng nhiều hơn về một cá nhân.
Bài này đi theo bộ khung và mái của ngôi đình, không đi sâu vào những cảnh chạm khắc trên kèo cột. Bạn sẽ có một lộ trình đứng ở đâu nhìn gì, bảng từ vựng tối thiểu để gọi đúng tên từng bộ phận, vì sao mái đình được coi là kiệt tác của nghề mộc Việt, và cách tự tập với ngôi đình gần nhà.
Đứng ở sân: cái mái là nhân vật chính
Đứng ở đầu sân đình, việc đầu tiên nên làm là so chiều cao mái với chiều cao phần thân bên dưới. Ở đình Đình Bảng cũng như nhiều ngôi đình cổ Bắc Bộ, mái chiếm phần lớn chiều cao, còn phần thân có cột và cửa thì thấp, sát mặt đất. Cảm giác đầu tiên vì thế là một cái mái khổng lồ úp xuống, như chiếc nón che cả làng.
Tỷ lệ này có lý do. Mái lớn, dốc và chìa xa giúp nước mưa thoát nhanh, che nắng xiên cho phần hiên, giữ trong đình mát. Thân thấp làm công trình vững trước gió bão. Nhưng ngoài lý do thời tiết, tỷ lệ ấy còn tạo cảm giác che chở: người đứng dưới mái đình thấy mình được ôm vào, chứ không bị một toà nhà cao lấn át.
Chú ý màu ngói. Ngói cũ ngả nâu sẫm, chỗ có rêu xanh, chỗ bạc màu theo hướng nắng. Mái nhìn từ xa không phẳng như tấm tôn mà có độ gợn nhẹ, như mặt nước lăn tăn. Độ gợn ấy đến từ hàng nghìn viên ngói nhỏ xếp chồng, và chính nó làm mái đình trông mềm dù khối mái rất nặng.
Nhìn lên đường viền mái: bờ nóc và đầu đao
Bờ nóc là đường sống lưng của mái. Đường chạy ngang trên đỉnh, nơi hai mái trước và sau gặp nhau. Ở nhiều đình, bờ nóc được đắp nổi, hai đầu có hình trang trí. Nhìn bờ nóc thẳng hay hơi võng giúp bạn đoán ngôi đình đã qua bao lần sửa.
Bờ dải chạy chéo xuống bốn góc. Từ hai đầu bờ nóc, các đường bờ dải chạy chéo xuống bốn góc mái. Đây là chỗ mái trước, mái sau và mái hai bên hồi gặp nhau.
Đầu đao là chỗ mái cong vút lên. Ở cuối mỗi bờ dải, góc mái không chúc xuống mà cong vút lên như mũi thuyền. Đứng chéo một góc sân mà nhìn, bạn sẽ thấy cả bốn đầu đao kéo mái nhẹ bổng lên, xoá bớt cảm giác nặng của khối ngói. Đầu đao là chi tiết làm người ta nhận ra mái đình Việt từ rất xa.
Hai đầu hồi khép lại câu chuyện. Đi ra hai bên hông đình để nhìn mái hồi, phần mái hình tam giác hoặc hình thang ở hai đầu. Từ đây bạn thấy rõ độ dốc của mái và độ chìa của hiên, điều mà nhìn chính diện không lộ ra.
Đến gần hiên: hàng bẩy đỡ mái chìa
Khi đã đứng sát hiên, ngẩng lên ngay chỗ mép mái. Bạn sẽ thấy mái chìa ra khá xa so với hàng cột ngoài cùng. Một phần mái lớn như thế không thể treo lơ lửng, và thứ đỡ nó là những thanh gỗ chéo gọi là bẩy. Bẩy tì vào đầu cột hiên, vươn ra ngoài, đỡ lấy phần mái chìa như cánh tay đưa ra đỡ vật nặng.
Ở nhiều ngôi đình Bắc Bộ, bẩy được chạm trổ, đầu bẩy cong như vòi rồng hay như lá cuộn. Nhưng trước khi nhìn hình chạm, hãy nhìn cách bẩy làm việc: nó nghiêng bao nhiêu, ăn vào cột ở chỗ nào, có thanh nào phụ giúp không. Đây là chỗ nghề mộc lộ rõ nhất: cả cái mái nặng dồn lực xuống qua những mối ghép gỗ, không cần một chiếc đinh sắt.
Đi dọc hiên một vòng, đếm xem có bao nhiêu bẩy, chúng có giống hệt nhau không. Thường bẩy ở chính giữa và bẩy ở góc khác nhau, vì ở góc mái phải đỡ cả hai phía. Người xem đình lâu năm hay đứng ở góc hiên nhìn chếch lên, nơi các bẩy và các thanh gỗ góc gặp nhau thành một chùm, vì đó là chỗ khó làm nhất của cả bộ khung.
Bước vào trong: rừng cột lim và bộ vì kèo
Vào trong đình, đứng yên một lúc cho mắt quen bóng tối. Đình Đình Bảng nổi tiếng với những cột gỗ lim lớn, đứng thành hàng dọc hàng ngang như một khu rừng nhỏ. Cột ở giữa to và cao hơn, gọi là cột cái; cột vòng ngoài thấp và nhỏ hơn, gọi là cột quân. Đứng ở giữa nhìn dọc theo hàng cột, bạn sẽ thấy nhịp lặp lại của các gian, mỗi gian là khoảng giữa hai hàng cột ngang.
Ngẩng lên, bạn thấy bộ khung đỡ mái gọi chung là vì. Thanh gỗ lớn nằm ngang nối đầu hai cột cái gọi là câu đầu. Những thanh chéo đi từ cột cái ra cột quân, đỡ phần mái dốc bên trong, gọi là kẻ. Các thanh dọc nối các vì với nhau là xà. Cả bộ khung lắp bằng mộng, gỗ cài vào gỗ, nên có thể tháo ra dựng lại khi cần tu bổ.
Một chi tiết dễ bỏ qua là chân cột. Cột không chôn xuống đất mà đặt trên những tảng đá kê. Nhờ vậy gỗ không hút ẩm từ đất, và khi đất lún nhẹ, cả khung vẫn cùng chuyển động với nhau. Hãy cúi xuống nhìn một chân cột: phần gỗ chạm đá thường sẫm màu hơn, đó là dấu của bao mùa nồm.
Từ vựng tối thiểu: tên bộ phận và tìm ở đâu
Biết chừng mười hai từ là đủ để đọc phần lớn ngôi đình Bắc Bộ. Bảng dưới xếp theo thứ tự bạn sẽ gặp khi đi từ sân vào trong.
| Bộ phận | Tìm ở đâu | Để ý điều gì |
|---|---|---|
| Bờ nóc | Đường ngang trên đỉnh mái | Thẳng hay võng, hai đầu trang trí gì |
| Đầu đao | Bốn góc mái cong lên | Độ cong, nhìn từ góc chéo sân |
| Mái hồi | Hai đầu hông đình | Độ dốc và độ chìa của mái |
| Bẩy | Đầu cột hiên, chéo ra ngoài | Cách đỡ mái chìa, mối ghép với cột |
| Cột quân | Hàng cột vòng ngoài | Thấp, nhỏ hơn cột giữa |
| Cột cái | Hàng cột giữa | To, cao nhất, gỗ lim sẫm |
| Câu đầu | Thanh ngang nối đầu hai cột cái | Chỗ đỡ chính của phần mái trên |
| Kẻ | Thanh chéo từ cột cái ra cột quân | Đỡ mái dốc bên trong |
| Xà | Thanh dọc nối các vì | Giữ cả khung không xô lệch |
| Gian | Khoảng giữa hai hàng cột ngang | Đếm số gian để hình dung quy mô |
| Đá kê chân cột | Dưới chân mỗi cột | Cột đặt nổi, không chôn |
| Hậu cung | Phần sâu nhất phía sau | Nơi thờ, thường kín và trang nghiêm |
Đừng cố nhớ hết trong một lần. Lần đầu chỉ cần nhớ mái, đầu đao, bẩy, cột cái. Lần sau thêm câu đầu, kẻ, xà. Đọc đình giống học một ngôn ngữ: biết vài từ đã nghe ra được câu chuyện.
Hiểu lầm hay gặp và câu hỏi người mới hay đặt
Người lần đầu chú ý tới đình làng thường có vài thắc mắc giống nhau.
- "Đình và chùa là một." Đình là nơi thờ Thành hoàng và là chỗ làng hội họp, giải quyết việc chung, mở hội. Chùa là nơi thờ Phật. Kiến trúc có nét gần nhau vì cùng nghề mộc, nhưng mặt bằng và cách dùng khác.
- "Đình mới sơn lại trông đẹp hơn." Lớp sơn mới đều màu dễ làm mất vân gỗ và dấu thời gian. Người xem kiến trúc cổ thường quý những mảng gỗ còn nguyên màu sẫm tự nhiên.
- "Đình nào cũng giống nhau." Mỗi vùng, mỗi thời có cách làm mái, làm bẩy, chia gian khác nhau. Đi vài ngôi đình rồi so mái, bạn sẽ thấy ngay.
- "Không có chạm khắc thì không có gì để xem." Bộ khung trần cũng là một tác phẩm. Cách các thanh gỗ đỡ nhau đã đủ đẹp.
- "Phải có người dẫn mới hiểu." Có người dẫn thì tốt, nhưng với bảng từ vựng và thứ tự xa tới gần, bạn tự đọc được phần lớn.
Câu hỏi nên tự đặt khi đứng trong đình: nếu tháo bỏ hết tường và cửa, cái gì đang giữ cho mái này đứng được? Trả lời được câu đó là bạn đã đọc xong bộ khung.
Tự tập với ngôi đình gần nhà và xem tiếp gì
Hầu như làng nào ở Bắc Bộ cũng có đình. Không cần chờ một chuyến đi xa mới tập được.
- Đứng ở cổng, chụp một tấm ảnh chính diện. Ước chừng mái chiếm bao nhiêu phần chiều cao. Mái này nặng hay nhẹ trong mắt mình?
- Đi chéo ra một góc sân, tìm đầu đao. Chụp tấm thứ hai.
- Đến sát hiên, tìm một chiếc bẩy, nhìn nó tì vào cột ở đâu.
- Vào trong, đứng giữa gian chính, gọi tên được bốn bộ phận: cột cái, cột quân, câu đầu, kẻ.
- Hỏi một người lớn tuổi trong làng về ngày hội đình, đình đã sửa mấy lần, chỗ nào còn gỗ cũ.
Xem tiếp: đình Tây Đằng, đình Chu Quyến, đình Thổ Hà, mỗi nơi một kiểu mái và một lối chạm. Đi cùng ông bà vào dịp hội làng là lúc đình sống nhất, nhưng để đọc kiến trúc thì nên quay lại vào ngày thường, khi đình vắng và ánh sáng chiếu nghiêng qua cửa.
Nếu đã quen đọc mái đình, thử đặt cạnh nó một công trình gỗ ở nơi khác, như những ngôi nhà rông Tây Nguyên với mái cao vút, để thấy cùng là mái lớn che cộng đồng mà mỗi vùng giải bài toán theo một cách. Và mỗi lần đi ngang một ngôi đình làng, chỉ cần dừng một phút nhìn đầu đao và hàng bẩy, mắt bạn sẽ quen dần, tới lúc nhận ra ngay ngôi đình nào giữ được nhiều gỗ cũ, ngôi nào đã thay gần hết.
Câu hỏi thường gặp
Đình Đình Bảng ở đâu?
Đình nằm ở làng Đình Bảng, tỉnh Bắc Ninh, gần Hà Nội, đi trong ngày được. Đây là một trong những ngôi đình cổ Bắc Bộ hay được nhắc tới khi nói về kiến trúc gỗ, nhờ bộ mái lớn và hàng cột lim to.
Bẩy và kẻ trong đình khác nhau thế nào?
Bẩy là thanh gỗ chéo ở phía ngoài, tì vào đầu cột hiên, đỡ phần mái chìa ra ngoài. Kẻ là thanh chéo ở phía trong, đi từ cột cái ra cột quân, đỡ phần mái dốc bên trong. Cả hai cùng làm việc đỡ mái nhưng ở hai vị trí khác nhau.
Vì sao mái đình làng lại to và thấp như vậy?
Mái lớn và dốc giúp thoát nước mưa nhanh, che nắng xiên cho hiên, giữ trong đình mát. Thân thấp làm công trình vững trước gió bão. Ngoài lý do thời tiết, tỷ lệ này còn tạo cảm giác che chở cho người đứng bên dưới.
Đình làng có dùng đinh sắt không?
Bộ khung đình cổ chủ yếu lắp bằng mộng, gỗ cài vào gỗ, không dựa vào đinh sắt. Nhờ vậy khung có thể tháo ra dựng lại khi tu bổ, và cả khung cùng chuyển động nhẹ với nhau khi đất lún hay gió lớn.
Nên xem đình làng vào lúc nào trong ngày?
Buổi sáng hoặc chiều muộn, khi nắng chiếu nghiêng vào hiên và lọt qua cửa, làm rõ khối của bẩy, cột và vì kèo. Giữa trưa trong đình tối, ngoài sân chói. Dịp hội làng thì đông vui nhưng khó đứng lâu để đọc kiến trúc.
Đình và chùa khác nhau về kiến trúc ra sao?
Cả hai dùng nghề mộc và mái ngói giống nhau, nhưng đình là nơi thờ Thành hoàng và hội họp của làng nên thường có một toà lớn mở ra sân rộng. Chùa thờ Phật, mặt bằng thường gồm nhiều toà nối nhau, có vườn tháp và khu sinh hoạt của nhà chùa.