Pietà của Michelangelo là pho tượng đá cẩm thạch trắng tạc một người mẹ ngồi, đặt thi thể người con trai trưởng thành nằm vắt ngang trên gối mình; cách ngắm hợp nhất là nhìn khối tam giác của cả nhóm tượng trước, rồi tới khuôn mặt cúi xuống của người mẹ, bàn tay trái mở ra của bà, thân thể buông lỏng của người con, và sau cùng là biển nếp áo đỡ lấy tất cả. Pho tượng nằm trong Vương cung thánh đường Thánh Phêrô ở Vatican, nay được che sau tấm kính, nên người xem phải học cách nhìn từ xa mà vẫn thấy chi tiết.
Phần dưới kể tượng tạc gì bằng lời thường, đi từ xa tới gần theo thứ tự nào, bài toán khó mà Michelangelo đã giải, những hiểu lầm người mới hay mang theo, so nhanh với tượng David, và một bài tập mười phút để mắt quen đọc một pho tượng đá trước khi bạn đứng trước bản thật.
Pho tượng tạc gì, nhìn qua thấy ngay điều gì
Chữ Pietà trong tiếng Ý mang nghĩa lòng thương xót. Đề tài lấy từ một tích trong truyền thống Ki-tô giáo: người mẹ đón thi thể con mình vừa được đưa xuống, đặt lên gối và ngồi lặng. Đề tài này có từ trước Michelangelo, nhiều xưởng tạc ở châu Âu đã làm, thường rất bi thương, người mẹ gào khóc, thân xác người con co quắp. Pho tượng của Michelangelo khác hẳn: không ai gào, không có máu, mọi thứ lặng đi.
Michelangelo tạc pho này khi còn rất trẻ, vào quãng hơn hai mươi tuổi, ở những năm cuối thế kỷ 15. Toàn bộ nhóm tượng lấy từ một khối đá trắng. Điều người ta thấy ngay khi bước vào là màu đá: trắng ngà, bóng như có lớp da, bắt ánh sáng từ cửa sổ cao của nhà thờ.
Điều thứ hai thấy ngay là khuôn mặt người mẹ rất trẻ, trẻ tới mức người lần đầu xem hay hỏi đây là mẹ hay là chị. Điều thứ ba, nếu bạn để ý, là bàn tay trái của bà không ôm mà mở ra, lòng bàn tay ngửa về phía người xem. Ba điều đó, màu đá, gương mặt trẻ, bàn tay mở, là ba cửa vào pho tượng.
Đi từ xa tới gần: thứ tự nhìn khi đứng sau tấm kính
Từ sau một lần bị kẻ quá khích dùng búa đập hỏng, pho tượng được đặt sau tấm kính chắn và người xem không còn đi vòng quanh được. Vì vậy cách nhìn phải bù bằng việc đổi chỗ đứng trước tấm kính và đổi tầm mắt.
- Đứng lùi xa, ngay chỗ thấy trọn nhóm tượng, nhìn hình bao ngoài: đầu người mẹ là đỉnh, gối và vạt áo trải hai bên là đáy. Đó là một hình tam giác vững như quả núi nhỏ.
- Bước sang bên trái tấm kính, nhìn chéo. Từ góc này khuôn mặt người mẹ hiện rõ hơn, mi mắt khép hờ nhìn xuống, miệng không méo, không có nước mắt.
- Bước sang bên phải, nhìn theo cánh tay phải của người con buông thõng xuống. Cánh tay ấy nặng, các ngón tay chùng, chỉ một chi tiết đủ nói đây là thân thể không còn sức.
- Quay lại chính giữa và tìm bàn tay trái của người mẹ. Bàn tay mở là cử chỉ duy nhất trong pho tượng, như đang hỏi người xem, cũng như đang chấp nhận.
- Nhìn xuống chân đế: đá được tạc thô như mặt đất gồ ghề, khác hẳn mặt da nhẵn bóng phía trên. Sự chênh lệch này làm da người trông mềm hơn.
- Sau cùng tìm dải vải chéo qua ngực người mẹ. Trên đó có khắc tên Michelangelo, và đây là pho tượng duy nhất ông khắc tên mình.
Nếu có ống nhòm nhỏ, mang theo. Người hay đi bảo tàng châu Âu vẫn làm thế với những tác phẩm phải đứng xa, và dải vải có tên khắc là chi tiết mắt thường khó thấy qua lớp kính và đám đông.
Bài toán khó: đặt một người lớn lên gối một người
Cái khó đầu tiên của đề tài là tỷ lệ. Một người đàn ông trưởng thành nằm ngang trên gối một phụ nữ ngồi, nếu tạc đúng kích cỡ thật thì người mẹ sẽ trông bé nhỏ, bị đè bẹp, còn thân người con thì chĩa ra ngoài như khúc gỗ. Michelangelo giải bằng cách làm thân dưới của người mẹ to hơn hẳn người thường, rồi giấu cái to ấy dưới một biển nếp áo. Nếu người mẹ đứng dậy, bà sẽ cao hơn người con khá nhiều, nhưng mắt người xem không nhận ra vì nếp áo đã lấp đi.
Cái khó thứ hai là làm cho đá có vẻ nặng ở chỗ cần nặng và nhẹ ở chỗ cần nhẹ. Thân người con buông theo trọng lực: đầu ngả ra sau, cổ lộ, hông trĩu xuống khe gối. Còn thân trên người mẹ thẳng, chỉ hơi nghiêng, nên cả nhóm không đổ về một phía.
Cái khó thứ ba là chất liệu. Đá cẩm thạch vỡ theo thớ, tạc nhầm một nhát là hỏng cả khối. Những ngón tay tách rời, những nếp áo khoét sâu tạo bóng tối đậm, phần khoảng trống giữa cánh tay và thân người, đều là chỗ dễ vỡ nhất. Nhìn kỹ các khe sâu trong vạt áo, bạn sẽ thấy bóng tối ở đó đen gần như mực, tức là thợ đã khoét rất sâu vào khối đá mà không làm gãy lớp mỏng phía ngoài.
Vì sao được gọi là kiệt tác, nói bằng lời thường
Đá được đánh bóng tới mức trông như da. Michelangelo mài phần da thịt rất kỹ nên ánh sáng trượt trên đó như trên da người, còn vải thì để mặt đá hơi khác, đế đá để thô. Ba độ nhẵn khác nhau làm mắt tự phân biệt da, vải, đất mà không cần màu sơn.
Nỗi đau được nén lại chứ không phô ra. Không có khuôn mặt nhăn nhó nào trong pho tượng. Sự đau buồn nằm ở cánh tay buông, ở bàn tay mở, ở cái cúi đầu. Người xem phải tự điền phần cảm xúc vào, và chính vì phải tự điền nên họ đứng lâu hơn.
Bố cục tam giác khép kín. Mọi đường nét đều dẫn mắt quay về khuôn mặt người mẹ: đường cánh tay, đường nếp áo, đường thân người con. Mắt bạn đi một vòng rồi quay lại điểm cũ, không bị đẩy ra ngoài.
Một người trẻ làm được điều người già trong nghề còn ngại. Ở tuổi đó, phần đông thợ tạc còn làm phụ việc trong xưởng. Pho tượng làm tên tuổi Michelangelo vang lên, và theo giai thoại được kể lại từ thời đó, việc ông khắc tên lên dải áo là vì nghe người xem đoán nhầm tác giả.
Hay nhầm và thật ra
Người mới xem Pietà, qua ảnh hay tận nơi, thường mang theo vài ý nghĩ sẵn. Bảng dưới gom những ý hay gặp nhất.
| Hay nhầm | Thật ra |
|---|---|
| Người mẹ trẻ quá là do thợ vẽ sai tuổi. | Đó là lựa chọn có chủ ý. Gương mặt không tuổi làm pho tượng thoát khỏi một khoảnh khắc cụ thể và mang vẻ vĩnh viễn. |
| Pietà và David là một. | Hai tượng khác nhau. David là một chàng trai đứng, tạc sau Pietà vài năm, ở Firenze. Pietà là nhóm hai người, một ngồi một nằm. |
| Tượng của Michelangelo cái nào cũng nhẵn bóng. | Nhiều tượng về sau của ông bỏ dở, còn nguyên vết đục, thân người như đang chui ra khỏi khối đá. Pietà là pho hoàn chỉnh và mài kỹ hiếm hoi. |
| Xem ảnh độ phân giải cao là đủ. | Ảnh đặt ánh sáng cố định. Đứng trước bản thật, ánh sáng trong nhà thờ đổi theo giờ, mặt đá đổi theo, và bạn cảm được độ lớn của khối đá so với thân mình. |
| Tượng đá thời đó vốn trắng như vậy. | Tượng Phục hưng của Michelangelo không sơn màu, đúng. Nhưng nhiều tượng Hy Lạp cổ mà thời Phục hưng ngưỡng mộ thì từng được tô màu, chỉ là màu đã phai. |
Câu hỏi người mới hay đặt nhất là "tượng này có gì mà nổi tiếng". Câu trả lời ngắn: nó làm được ba việc cùng lúc mà rất ít tượng làm được, là giải bài toán tỷ lệ, giữ cảm xúc ở mức lặng, và biến đá thành da. Ba việc đó nhìn được bằng mắt thường nếu bạn biết tìm.
Đặt cạnh tượng David để thấy hai mặt của một người tạc
Nếu bạn đã quen tượng David qua ảnh, hãy đặt hai pho cạnh nhau trong đầu. David đứng một mình, cao lớn, thân hình căng, đầu quay sang một bên, mắt nhìn xa như đang đo đối thủ. Đó là tượng của khoảnh khắc trước hành động. Pietà ngồi, khép, mọi thứ đã xảy ra rồi. Một bên là sức trẻ chuẩn bị, một bên là sự lặng sau mất mát.
Cách nhìn cũng khác. David cần đi vòng quanh: từ phía trước thấy vẻ bình thản, từ bên trái thấy cái nhìn căng thẳng, từ phía sau thấy cái chạc ná vắt qua lưng. Pietà được làm để nhìn chủ yếu từ phía trước, như một bức tranh nổi, nên việc đặt sau kính ít làm mất mát hơn so với nếu David bị đặt như thế.
Đặt hai pho cạnh nhau, bạn sẽ thấy một điều người xem nhiều mới nhận ra: Michelangelo không có một phong cách duy nhất cho mọi tượng. Ông chọn độ bóng, tư thế và hướng nhìn theo câu chuyện. Hiểu điều đó rồi, mỗi lần gặp một pho tượng khác, bạn sẽ tự hỏi: tượng này được làm để nhìn từ đâu.
Tự tập mười phút trước khi đi xem tượng thật
Không cần ra nước ngoài mới tập được. Một tấm ảnh chụp kỹ, hay một pho tượng thạch cao chép ở trường mỹ thuật, đủ để mắt quen trình tự.
- Hai phút đầu: chỉ nhìn hình bao ngoài, bỏ qua chi tiết. Lấy ngón tay vẽ lên không khí đường viền của nhóm tượng. Hình bao này gần với tam giác, chữ nhật hay vòng tròn?
- Hai phút tiếp: tìm điểm sáng nhất và điểm tối nhất. Sáng thường là chỗ mài bóng như mặt, ngực; tối là khe áo sâu. Mắt mình bị kéo về đâu trước?
- Hai phút: nhìn riêng bàn tay và bàn chân. Tay chân là chỗ thợ tạc giỏi lộ tay nghề rõ nhất.
- Hai phút: tìm chỗ đá thô và chỗ đá nhẵn. Vì sao người tạc để chỗ này thô?
- Hai phút cuối: gọi tên cảm xúc của pho tượng bằng một từ, rồi chỉ ra chi tiết nào làm mình chọn từ đó.
Xem tiếp sau Pietà: tượng David, những pho tượng bỏ dở của Michelangelo, rồi nhảy sang tượng của Bernini thời Baroque để thấy đá cẩm thạch có thể bay lượn ra sao. Ở trong nước, nhiều trường mỹ thuật có phòng tượng thạch cao chép tượng cổ để sinh viên vẽ; được vào xem cùng con là buổi học ngắm tượng rất tốt.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Pietà của Michelangelo đặt ở đâu?
Pho tượng nằm trong Vương cung thánh đường Thánh Phêrô ở Vatican, ở gian bên gần lối vào. Hiện tượng được che sau tấm kính chắn, nên người xem đứng cách một khoảng, không lại gần hay đi vòng quanh được như trước.
Vì sao người mẹ trong tượng trông trẻ hơn người con?
Đó là chủ ý của người tạc chứ không phải lỗi. Gương mặt trẻ, không tuổi làm pho tượng mang vẻ lặng và vĩnh viễn, tách khỏi một thời điểm cụ thể. Người xem hay hỏi điều này, và chính câu hỏi đó làm họ nhìn kỹ khuôn mặt hơn.
Pietà khác tượng David ở điểm nào?
Pietà là nhóm hai người, một ngồi một nằm, được làm để nhìn chủ yếu từ phía trước và mài rất bóng. David là một chàng trai đứng, cần đi vòng quanh mới thấy hết, diễn tả khoảnh khắc trước hành động thay vì sự lặng sau mất mát.
Không đi Vatican được thì xem Pietà thế nào cho đáng?
Tìm ảnh chụp nhiều góc với độ phân giải cao từ nguồn đáng tin, xem trên màn hình lớn thay vì điện thoại. Làm bài tập mười phút: hình bao, điểm sáng tối, bàn tay, chỗ đá thô và nhẵn. Nếu có dịp vào phòng tượng thạch cao ở trường mỹ thuật thì tập cách đi vòng quanh tượng ở đó.
Đề tài Pietà có phải chỉ Michelangelo làm?
Không. Đề tài người mẹ ôm thi thể con trên gối đã có nhiều thợ tạc và hoạ sĩ châu Âu làm trước và sau ông. Bản của Michelangelo nổi tiếng nhất vì cách giải tỷ lệ, độ bóng của đá và cảm xúc được nén lại thay vì phô ra.
Đưa trẻ con đi xem tượng như Pietà có hợp không?
Hợp, nếu người lớn kể bằng lời đơn giản: một người mẹ đang buồn vì mất con. Cho trẻ tìm bàn tay mở, tìm chỗ đá thô, đếm nếp áo. Trẻ thường thích trò tìm chi tiết hơn là nghe giảng, và ngắm tượng như vậy không cần bàn tới giáo lý.