TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc cổ điển cho người mới nghe

Nhạc Bach cho người mới: nghe tổ khúc cello và biến tấu Goldberg từ đâu

Nghe Bach từ đâu khi chưa quen: khúc dạo đầu tổ khúc cello, các điệu nhảy, aria và ba mươi biến tấu Goldberg, nghe ra nhiều bè từ một cây đàn thế nào.

Young Vietnamese violinist in an ivory blouse practicing alone in a small room, music stand with blank paper, soft morning light from a side window, medium shot

Cửa vào dễ nhất với nhạc Bach là khúc dạo đầu của tổ khúc thứ nhất cho cello độc tấu: chỉ một cây đàn, những hợp âm rải đều như sóng, nghe một lần là nhớ; sau đó mới tới biến tấu Goldberg, nơi một giai điệu aria mở ra ba mươi biến tấu rồi quay về đúng như lúc đầu. Cả hai tác phẩm đều cho bạn nghe điều đặc biệt nhất của Bach: một đường nhạc mà chứa nhiều lớp, nghe lâu thấy như có nhiều người cùng nói.

Nhiều người thử Bach bằng một bản fugue cho đàn organ và thấy nặng nề, rối rắm. Bài này chọn lối khác, nhẹ hơn: đi từ tiếng một cây cello, sang một cây đàn phím, chỉ ra từng đoạn nên nghe trước, cái tai cần tập là gì, và vì sao những bản nhạc tưởng đều đều này lại được người nghe lâu năm quay về suốt đời.

Hai tác phẩm, nghe thấy gì ngay

Johann Sebastian Bach là nhà soạn nhạc người Đức thời Baroque, làm việc chủ yếu ở các nhà thờ và triều đình nhỏ, viết nhạc cho đàn organ, cho dàn hợp xướng, cho dàn nhạc và cho các nhạc cụ độc tấu. Sáu tổ khúc cho cello độc tấu là những bản viết cho đúng một cây cello, không có ai đệm. Mỗi tổ khúc mở bằng một khúc dạo đầu, rồi tiếp theo là một chuỗi điệu nhảy của thời ấy: allemande, courante, sarabande, một cặp điệu nhảy nhẹ như minuet, bourrée hoặc gavotte, và kết bằng gigue nhanh, nhảy nhót.

Biến tấu Goldberg viết cho đàn clavecin có hai bàn phím, ngày nay hay được chơi trên piano. Tác phẩm mở bằng một aria chậm, đẹp, trang nhã. Tiếp theo là ba mươi biến tấu, mỗi biến tấu một tính cách: có cái nhanh như chạy, có cái buồn như than, có cái như một điệu nhảy. Cuối cùng aria trở lại, nốt đúng như lúc đầu.

Cái bạn nghe thấy ngay ở cả hai tác phẩm là sự đều đặn: nhịp chạy liên tục, ít khi dừng, ít khi to nhỏ đột ngột. Người mới hay coi đó là "đơn điệu". Thật ra chính sự đều đặn ấy là mặt nước phẳng để những gợn sóng nhỏ hiện ra, và tai cần vài lần nghe để nhận ra chúng.

Tổ khúc cello: nghe theo thứ tự này

Không cần nghe cả sáu tổ khúc ngay. Một tuần chỉ với tổ khúc thứ nhất là đủ để tai làm quen:

  1. Khúc dạo đầu của tổ khúc thứ nhất: nghe các hợp âm rải đi lên đi xuống. Để ý nốt trầm ở đầu mỗi nhóm nốt, nó tạo thành một bè trầm thứ hai mà Bach không cần viết riêng.
  2. Gần cuối khúc dạo đầu, có đoạn nhạc leo dần lên cao, căng dần, rồi dừng lại trên một nốt chờ trước khi về hẳn. Nghe đoạn leo ấy như một hơi thở dài.
  3. Sarabande: điệu nhảy chậm nhất, thường là trái tim cảm xúc của mỗi tổ khúc. Nghe chậm, nghe những chỗ người chơi kéo hai dây cùng lúc thành hợp âm.
  4. Hai điệu minuet: cặp điệu nhảy nhẹ, cái thứ hai buồn hơn cái thứ nhất, rồi cái thứ nhất quay lại.
  5. Gigue cuối: nhanh, nhảy, vui, khép tổ khúc như một lời chào.

Đã quen tổ khúc thứ nhất, nghe sang tổ khúc thứ năm, giọng tối và nghiêm hơn hẳn, người chơi phải chỉnh dây đàn khác cách thường để có màu âm ấy. Tổ khúc thứ sáu viết cho cây đàn có năm dây, nên chơi trên cello bốn dây thông thường rất khó ở những đoạn cao, nghe được sự gắng sức ấy cũng là một cái thú.

Vì sao một cây đàn mà nghe như nhiều người

Bè ẩn trong một đường nhạc. Cello chủ yếu chơi từng nốt một. Bach xếp các nốt sao cho tai bạn tự tách ra thành hai, ba đường nhạc: nốt trầm nối với nốt trầm, nốt cao nối với nốt cao. Đó là lý do người nghe lâu năm nói nhạc Bach "càng nghe càng thấy đông người".

Điệu nhảy mà không để nhảy. Các điệu allemande, courante, sarabande có nhịp và dáng riêng của điệu nhảy cung đình thời ấy, nhưng Bach viết chúng để nghe chứ không để nhảy. Nghe ra cái nhịp nhún, nhịp bước của từng điệu, bạn sẽ thấy mỗi chương có một dáng đi khác nhau.

Cấu trúc làm chỗ dựa cho cảm xúc. Trong biến tấu Goldberg, cứ ba biến tấu lại có một bản canon, tức hai bè chơi cùng một giai điệu nhưng bè sau đuổi theo bè trước. Khoảng cách giữa hai bè tăng dần theo từng canon. Bạn không cần đếm, chỉ cần biết có một trật tự ngầm bên dưới, nên dù có biến tấu nghe rất buồn hay rất vui, tác phẩm vẫn không rời rạc.

Giai điệu thay đổi, nền thì giữ. Ba mươi biến tấu Goldberg không biến tấu giai điệu aria mà biến tấu trên bè trầm và chuỗi hợp âm của nó. Vì thế nhiều biến tấu nghe chẳng giống aria chút nào, nhưng dưới chân vẫn là con đường cũ.

Biến tấu Goldberg: đi qua ba mươi biến tấu không mỏi

Nghe trọn Goldberg mất từ bốn mươi phút tới hơn một giờ, tùy người chơi có lặp lại các đoạn hay không. Người mới nên chia làm ba buổi. Buổi đầu: aria và mười biến tấu đầu, để ý biến tấu thứ nhất bật lên tươi tắn ngay sau aria chậm, như cửa sổ vừa mở. Buổi hai: các biến tấu ở giữa, trong đó có những bản hai tay phải bắt chéo nhau trên phím đàn, viết cho đàn hai bàn phím nên khi chơi trên piano, người chơi phải xoay xở rất khéo.

Buổi ba: các biến tấu cuối. Gần cuối có một biến tấu chậm ở giọng thứ, buồn và lâu, nhiều người nghe coi đây là chỗ sâu nhất của tác phẩm. Sau đó nhạc sáng dần lên, biến tấu cuối cùng vui như một bữa tiệc, ghép những giai điệu dân gian vui vào nhau. Rồi aria trở lại.

Đây là khoảnh khắc người nghe lâu năm chờ đợi: cùng những nốt nhạc như lúc mở đầu, nhưng sau một giờ đi qua đủ mọi cảm xúc, nó nghe khác hẳn, như một người quay về căn nhà cũ sau chuyến đi xa. Nếu bạn nghe vội, tua nhanh, khoảnh khắc này sẽ không đến.

Hiểu lầm hay gặp và chuyện bản thu

Hiểu lầm thứ nhất: Goldberg được viết để chữa mất ngủ cho một bá tước. Đây là một giai thoại được kể từ lâu, nhưng giới nghiên cứu vẫn nghi ngờ nó. Nghe thì cứ nghe, đừng coi đây là nhạc ru ngủ: nhiều biến tấu nhanh và tươi tới mức làm bạn tỉnh hẳn.

Hiểu lầm thứ hai: tổ khúc cello luôn nổi tiếng như bây giờ. Thật ra có một thời gian dài chúng chủ yếu được xem như bài luyện ngón cho học trò. Câu chuyện hay được kể là nghệ sĩ cello người Tây Ban Nha Pablo Casals tình cờ tìm thấy một bản in cũ khi còn trẻ, tập luyện nhiều năm rồi mới dám chơi trước công chúng, và từ đó các tổ khúc trở thành tác phẩm hoà nhạc.

Về bản thu, tổ khúc cello có rất nhiều cách chơi: có người chơi chậm, nặng, ngân dài như suy tưởng; có người chơi nhanh, nhẹ, giữ nhịp điệu nhảy rõ. Goldberg thì có bản trên clavecin, tiếng lách tách sáng, và bản trên piano, tiếng tròn và có to nhỏ. Bản piano của Glenn Gould nổi tiếng tới mức nhiều người biết Goldberg qua ông; ông thu tác phẩm hai lần, một lần thời trẻ rất nhanh, một lần về sau chậm và sâu hơn, và trong bản thu còn nghe được tiếng ông ngân nga theo. Nghe hai bản ấy liền nhau là một bài học về chuyện người chơi đổi khác thì tác phẩm cũng đổi khác.

Nghe Bach ở đâu, trên thiết bị gì

Tổ khúc cello là nhạc của một cây đàn gỗ trong một căn phòng, nên nghe gần là đúng nhất. Tai nghe tốt cho bạn nghe cả tiếng vĩ cọ dây, tiếng ngón tay đặt xuống phím đàn, có khi cả tiếng thở của người chơi. Nhiều người mê lâu năm thích chính những âm thanh "thừa" ấy, vì chúng nhắc rằng có một con người đang gắng sức sau từng nốt. Loa ngoài thì nên đặt ngang tầm tai, âm lượng vừa như một người đang chơi đàn ở góc phòng, đừng mở to.

Goldberg trên piano nghe được cả bằng loa phòng khách, nhưng nếu là bản clavecin thì tai nghe hợp hơn, vì tiếng gảy của clavecin nhỏ và nhiều chi tiết. Nghe trên loa điện thoại, clavecin dễ thành một chuỗi tiếng lách cách khô khốc, làm người mới tưởng nhạc Bach là thế.

Ở các thành phố lớn, nhạc Bach hay xuất hiện trong những buổi hoà nhạc thính phòng nhỏ, độc tấu cello hoặc piano, ở nhà hát hay phòng hoà nhạc của trường nhạc. Ngồi gần sân khấu, nhìn tay trái của người chơi cello chạy trên cần đàn trong khúc dạo đầu, bạn sẽ hiểu vì sao một bản nhạc nghe trôi chảy như thế lại là bài tập cả đời của người chơi.

Bài tập mười phút và nghe gì tiếp

Bach hợp với nghe vào sáng sớm, khi đầu còn trong. Bài tập gợi ý:

  • Nghe khúc dạo đầu tổ khúc cello thứ nhất, chỉ theo dõi những nốt trầm nhất. Mình có ngân nga được đường đi của bè trầm không?
  • Nghe lại lần nữa, lần này theo dõi những nốt cao nhất. Nhận ra hai đường nhạc tách nhau là xong bài tập.
  • Nghe aria Goldberg, rồi nghe ngay biến tấu thứ nhất. Cái gì vẫn giữ, cái gì đã đổi?
  • Một tuần sau, nghe lại aria ở đầu và aria ở cuối Goldberg liền nhau, ghi ra khác biệt mình cảm thấy dù nốt nhạc giống hệt.

Nếu có con đang học vĩ cầm hay cello, các tổ khúc là bài con sẽ gặp sớm muộn, cha mẹ nghe cùng sẽ hiểu con đang tập cái gì. Nghe tiếp sau hai tác phẩm này: các partita và sonata cho vĩ cầm độc tấu của Bach, trong đó có bản chaconne dài nổi tiếng, rồi tập một của bộ Bình quân luật cho đàn phím, mở bằng khúc dạo đầu cung Đô trưởng quen tai.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên nghe tác phẩm nào của Bach trước?

Nên bắt đầu với khúc dạo đầu của tổ khúc thứ nhất cho cello độc tấu. Bản nhạc ngắn, giai điệu rải đều, dễ nhớ và chỉ có một cây đàn nên tai không bị rối. Quen rồi mới sang biến tấu Goldberg và các tác phẩm cho dàn nhạc.

Tổ khúc cello của Bach có bao nhiêu bản?

Có sáu tổ khúc cho cello độc tấu. Mỗi tổ khúc mở bằng một khúc dạo đầu, sau đó là một chuỗi điệu nhảy thời Baroque như allemande, courante, sarabande và kết bằng gigue. Nghe trọn cả sáu mất hơn hai tiếng, nên chia ra nhiều ngày.

Biến tấu Goldberg có thật được viết để chữa mất ngủ không?

Đó là một giai thoại được kể từ lâu về một vị bá tước và người chơi đàn tên Goldberg, nhưng giới nghiên cứu vẫn nghi ngờ tính xác thực. Tác phẩm có nhiều biến tấu nhanh, sáng, không phải nhạc ru ngủ, nên cứ nghe như một hành trình nhiều cảnh.

Nghe Goldberg trên piano hay trên đàn clavecin thì hơn?

Không có cách nào hơn tuyệt đối. Đàn clavecin cho tiếng gảy sáng, gần với âm thanh Bach từng nghe. Piano cho tiếng tròn hơn và chơi to nhỏ được, làm các bè dễ tách hơn với tai người mới. Nên nghe mỗi loại một bản để tự chọn.

Vì sao nhạc Bach nghe lâu mới thấy hay?

Vì cái hay của Bach nằm ở nhiều đường nhạc đan vào nhau, mà tai người mới thường chỉ bám được đường cao nhất. Sau vài lần nghe có chủ đích, bạn bắt đầu nghe ra bè trầm và bè giữa, lúc đó bản nhạc tưởng đều đều trở nên dày và sống động hơn hẳn.

Trẻ em nghe nhạc Bach có hợp không?

Hợp, nhất là các điệu nhảy nhanh như gigue, bourrée trong tổ khúc cello, nhịp rõ và vui. Cha mẹ có thể cho con vỗ tay theo nhịp hoặc nhún theo điệu nhảy. Những đoạn chậm, dài thì để dành khi con lớn hơn và quen ngồi nghe.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138