TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc cổ điển cho người mới nghe

Giao hưởng số 5 và số 9 của Beethoven: nghe bốn nốt gõ cửa và khúc hoan ca

Nghe Giao hưởng số 5 và số 9 của Beethoven: mô-típ bốn nốt chạy khắp bốn chương, cú chuyển vào chương cuối, khúc hoan ca vào từ bè trầm ra sao.

Low angle view across rows of red velvet seats, a young man in a steel blue shirt leans forward to listen, blurred symphony orchestra glowing on stage

Giao hưởng số 5 của Beethoven nghe hay nhất khi bạn theo dõi mô-típ bốn nốt ở đầu bản (ba nốt ngắn, một nốt dài) đi xuyên qua cả bốn chương, từ bóng tối giọng Đô thứ ra ánh sáng Đô trưởng; còn ở Giao hưởng số 9, điều đáng chờ là cách giai điệu khúc hoan ca được giới thiệu khẽ khàng từ đàn cello và contrabass trước khi cả dàn nhạc và dàn hợp xướng cùng hát. Hai bản giao hưởng này là hai câu chuyện về việc đi từ khó khăn tới niềm vui, kể bằng hai cách khác nhau.

Bài này chỉ ra những đoạn nên nghe trước trong từng bản, những chi tiết người nghe lần đầu thường lọt mất, lý do kỹ thuật khiến chúng được coi là cột mốc, và những giai thoại cần nghe với chút dè dặt. Nếu bạn chỉ biết bốn nốt đầu của số 5 và giai điệu khúc hoan ca của số 9, đây là lúc nghe phần còn lại.

Bốn nốt ai cũng biết, và thứ đi sau chúng

Ludwig van Beethoven là nhà soạn nhạc người Đức sống phần lớn đời ở Vienna, đứng giữa thời cổ điển của Mozart và thời lãng mạn sau đó. Giao hưởng số 5 mở bằng bốn nốt mà gần như ai cũng nhận ra: ba nốt ngắn dồn dập rồi một nốt dài, cả dàn nhạc đồng thanh, lặp lại thấp hơn một bậc. Đó không phải giai điệu theo nghĩa thường, mà là một nhịp, một cú đập.

Điều người mới ít để ý là toàn bộ chương một được xây gần như chỉ từ cú đập đó. Ngay sau bốn nốt mở màn, các bè đàn dây chuyền nó cho nhau như chuyền bóng, chồng lên nhau, tạo cảm giác hối hả, nghẹt thở. Ở giữa chương có những lúc bốn nốt bị bẻ vụn, chỉ còn một hai nốt đáp qua đáp lại giữa bộ gỗ và bộ dây. Nghe chương một với ý thức ấy, bạn sẽ thấy nó giống một người cứ bị một ý nghĩ đeo đuổi mãi.

Gần cuối chương một có một khoảnh khắc nhỏ đáng chờ: dàn nhạc dừng lại, một cây kèn oboe hát một mình vài nốt chậm, buồn, như người chạy trốn bỗng đứng lại thở. Chỉ vài giây, rồi cơn hối hả lại tiếp tục. Người nghe lâu năm coi chi tiết này là dấu hiệu của Beethoven: giữa cơn bão luôn có một chỗ con người lộ ra.

Giao hưởng số 5: nghe bốn chương theo dấu bốn nốt

Bạn có thể nghe cả bản trong khoảng nửa giờ. Thứ tự gợi ý cho lần nghe có chủ đích:

  1. Chương một: đếm xem mô-típ bốn nốt xuất hiện ở bao nhiêu nhạc cụ khác nhau. Tìm đoạn oboe hát một mình.
  2. Chương hai: chậm, ấm, là một chuỗi biến tấu trên hai giai điệu. Để ý lúc kèn đồng và trống định âm đột ngột bừng lên như một lời hứa về chiến thắng, rồi lại lui về.
  3. Chương ba: bắt đầu bí ẩn ở bè trầm, rồi kèn horn vang lên với nhịp bốn nốt quen thuộc, giờ thành ba nốt ngắn một nốt dài đều đặn như tiếng búa. Đoạn giữa chương, đàn cello và contrabass chạy một giai điệu nhanh, nặng, các bè khác lần lượt đuổi theo.
  4. Cú chuyển: cuối chương ba, nhạc nhỏ dần gần như tắt, chỉ còn trống định âm gõ một nhịp đều rất khẽ, và đàn dây treo lơ lửng. Âm lượng tăng dần, căng dần, rồi không dừng lại mà vỡ thẳng vào chương bốn.
  5. Chương bốn: Đô trưởng chói lọi, cả dàn nhạc như mở toang cửa sổ. Để ý những nhạc cụ mới góp mặt: kèn trombone, sáo piccolo cao vút, kèn contrabassoon trầm.

Cú chuyển từ chương ba sang chương bốn là đoạn đáng nghe đi nghe lại nhất. Cơ chế của nó đơn giản: kéo dài sự chờ đợi bằng một nhịp trống đều và một hợp âm chưa giải quyết, để khi ánh sáng tới, tai bạn đã khát nó. Rất nhiều nhạc phim sau này dùng đúng mẹo ấy.

Giao hưởng số 9: khúc hoan ca không tới ngay

Giao hưởng số 9 dài gấp đôi số 5 và có một điều lạ cho thời ấy: chương cuối có dàn hợp xướng và bốn giọng hát độc tấu, phổ lời bài thơ Khúc hoan ca của Friedrich Schiller. Giai điệu khúc hoan ca nổi tiếng tới mức nhiều người biết nó mà không biết của ai. Ngày nay giai điệu này được dùng làm bài ca chính thức của Liên minh châu Âu, ở dạng không lời.

Nhưng ba chương đầu không hề vui. Chương một mở ra từ hư không: tiếng đàn dây run khẽ, những quãng trống rỗng, rồi tụ lại thành một cơn giận lớn. Chương hai nhanh, nhịp chạy dồn, có những cú gõ trống định âm đơn độc rất nổi bật, như ai đó đập cửa. Chương ba chậm, êm, dài, một khoảng nghỉ trước cơn sóng lớn.

Chương bốn là chỗ tinh tế nhất. Sau một tiếng hô chói tai của dàn nhạc, đàn cello và contrabass như một người kể chuyện cất giọng, rồi dàn nhạc lần lượt nhắc lại vài nét của ba chương trước, và mỗi lần, bè trầm lại gạt đi như nói "không phải cái này". Cuối cùng, rất khẽ, cello và contrabass hát lên giai điệu khúc hoan ca, một mình, không đệm. Rồi viola và cello đón lấy, rồi vĩ cầm, rồi cả dàn nhạc. Chỉ sau đó giọng nam trầm độc tấu mới cất lên và dàn hợp xướng mới vào.

Vì sao hai bản này là cột mốc

Một ý nhỏ làm nên cả bản. Trước Beethoven, một bản giao hưởng thường có nhiều giai điệu đẹp đặt cạnh nhau. Ở số 5, ông chứng minh một mô-típ bốn nốt có thể là hạt giống cho cả bốn chương, nhờ đó bản nhạc có cảm giác thống nhất như một câu chuyện liền mạch.

Chương cuối là đích đến. Thời trước, chương cuối giao hưởng thường nhẹ, vui, để tiễn khách. Beethoven đảo trọng tâm: mọi thứ trước đó đều dẫn tới chương cuối. Từ đây, các nhà soạn nhạc lãng mạn thường xây giao hưởng như một cuộc hành trình có đích.

Đưa giọng người vào giao hưởng. Giao hưởng vốn là nhạc khí thuần tuý. Đưa dàn hợp xướng vào chương cuối số 9 là một bước rất táo bạo, mở đường cho nhiều bản giao hưởng có giọng hát về sau.

Viết khi đã gần như điếc hoàn toàn. Beethoven mất dần thính giác từ khi còn khá trẻ và ở những năm viết số 9 gần như không nghe được nữa. Ông viết từ âm thanh trong đầu mình. Biết điều này, đoạn cello và contrabass tìm ra giai điệu khúc hoan ca trong im lặng nghe càng xúc động.

Hiểu lầm và giai thoại cần nghe dè dặt

Câu "số phận gõ cửa" gắn với bốn nốt đầu Giao hưởng số 5 đến từ một người thư ký của Beethoven, vốn bị giới nghiên cứu đánh giá là hay thêm thắt. Tên "Giao hưởng Định mệnh" phổ biến ở nhiều nước, nhưng không phải do Beethoven đặt. Bạn cứ nghe như một câu chuyện vượt khó nếu muốn, nhưng bốn nốt ấy cũng có thể chỉ là một nhịp mạnh mẽ để xây cả toà nhà.

Một giai thoại khác: ở buổi diễn đầu tiên của số 9, Beethoven đứng trên sân khấu nhưng không nghe thấy tiếng vỗ tay, và một nữ ca sĩ phải xoay ông lại để ông thấy khán giả. Chuyện được kể nhiều và rất cảm động, nhưng chi tiết mỗi nguồn kể một kiểu, nên coi đây là giai thoại.

Hiểu lầm phổ biến nhất về số 9 là nó chỉ có khúc hoan ca. Thật ra phải mất gần một giờ để tới đó, và nếu bạn nhảy thẳng vào giai điệu quen thuộc, nó sẽ chỉ là một bài hát vui. Nghe từ đầu, đi qua cơn giận của chương một và sự yên tĩnh của chương ba, khúc hoan ca mới có sức nặng của một điều phải giành lấy.

Chọn bản thu: nhanh hay chậm, dàn lớn hay dàn nhỏ

Hai bản giao hưởng này có hàng trăm bản thu, và chúng khác nhau nhiều hơn người mới tưởng. Khác biệt dễ nghe nhất là tốc độ. Có nhạc trưởng chơi bốn nốt mở đầu số 5 chậm, nặng, ngân dài nốt cuối như một tiếng đá rơi; có người chơi nhanh, gọn, như một cú đấm. Cũng chương ba số 9, có bản kéo dài gần gấp rưỡi bản khác. Không có bản đúng duy nhất, chỉ có những cách đọc khác nhau.

Khác biệt thứ hai là cỡ dàn nhạc. Dàn giao hưởng lớn với đàn dây đông người cho âm thanh dày, sang trọng, hợp với những ai thích cảm giác choáng ngợp. Những dàn nhạc chơi nhạc cụ thời Beethoven thì ít người hơn, kèn đồng sắc hơn, trống định âm khô và gắt hơn, tốc độ thường nhanh hơn. Nghe kiểu thứ hai, bạn sẽ thấy Beethoven nghe dữ dội và trẻ trung hơn hình ảnh ông già cau có trên tượng.

Gợi ý cho người mới: chọn một bản thu dàn lớn quen thuộc làm "bản gốc" trong đầu, nghe nó vài tuần, rồi mới nghe thêm một bản nhạc cụ cổ để so. Bản thu trực tiếp có tiếng khán giả ho hay tiếng vỗ tay cuối bài cũng có cái thú riêng, nhất là với số 9, nơi tiếng hoan hô sau hợp âm cuối là một phần của trải nghiệm.

Tập nghe và nghe tiếp gì

Hai bản giao hưởng này hợp với loa ngoài, âm lượng vừa đủ lớn để nghe được tiếng trống định âm và bè trầm:

  • Nghe đoạn chuyển từ chương ba sang chương bốn của số 5, nhắm mắt. Lúc nào mình bắt đầu nín thở?
  • Nghe phần đầu chương bốn số 9, đếm số lần dàn nhạc nhắc lại chương cũ và bè trầm gạt đi.
  • Nghe giai điệu khúc hoan ca lần đầu ở cello và contrabass, rồi lần thứ tư ở cả dàn nhạc. Cái gì đã thay đổi dù giai điệu vẫn vậy?
  • Cuối tuần, nghe trọn số 5 cùng một người nhà chưa từng nghe, chỉ cho họ cú chuyển vào chương bốn.

Ở các thành phố lớn, số 9 hay được dàn nhạc giao hưởng và dàn hợp xướng biểu diễn vào dịp cuối năm, một truyền thống có ở nhiều nước. Nghe tiếp sau hai bản này: Giao hưởng số 3 Anh hùng, Giao hưởng số 6 Đồng quê, và Giao hưởng số 7 với chương hai chậm, nhịp đi như một đoàn người, nghe một lần là nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Giao hưởng số 5 của Beethoven được gọi là Giao hưởng Định mệnh?

Cái tên đến từ câu chuyện bốn nốt đầu là tiếng số phận gõ cửa, do một người thư ký của Beethoven kể lại. Giới nghiên cứu nghi ngờ câu chuyện này vì người kể hay thêm thắt. Beethoven không tự đặt tên ấy, nhưng nó đã phổ biến ở nhiều nước.

Giai điệu khúc hoan ca nằm ở đâu trong Giao hưởng số 9?

Giai điệu nằm ở chương bốn, chương cuối. Nó xuất hiện lần đầu rất khẽ ở đàn cello và contrabass, không có giọng hát, rồi lan dần ra cả dàn nhạc. Sau đó giọng nam trầm độc tấu và dàn hợp xướng mới hát giai điệu này với lời thơ của Schiller.

Người mới nên nghe Giao hưởng số 5 hay số 9 trước?

Nên nghe số 5 trước vì ngắn hơn, chỉ khoảng nửa giờ, và mô-típ bốn nốt giúp bạn bám theo suốt bản. Số 9 dài gần gấp đôi, cần sức nghe tốt hơn. Quen số 5 rồi, bạn sẽ dễ hiểu vì sao chương cuối số 9 được xây dựng chậm rãi như vậy.

Beethoven viết Giao hưởng số 9 khi đã bị điếc có đúng không?

Đúng là Beethoven mất dần thính giác từ khi còn khá trẻ và đến lúc viết số 9 thì gần như không nghe được nữa. Ông sáng tác dựa vào âm thanh tưởng tượng trong đầu, nhờ hiểu biết sâu về nhạc cụ và hoà âm tích luỹ cả đời.

Có thể nghe Giao hưởng số 9 bằng điện thoại không?

Có thể, nhưng nên dùng tai nghe hoặc loa ngoài tốt. Loa điện thoại làm mất tiếng trống định âm, đàn contrabass và độ dày của dàn hợp xướng, mà đây lại là những thứ làm nên sức mạnh của bản nhạc, nhất là ở chương một và chương bốn.

Sau Giao hưởng số 5 và số 9 nên nghe gì của Beethoven?

Có thể nghe Giao hưởng số 3 Anh hùng, số 6 Đồng quê và số 7. Nếu thích piano, thử sonata Ánh trăng và sonata Bi tráng. Mỗi tác phẩm cho thấy một mặt khác của Beethoven, từ hùng tráng tới êm đềm và suy tư.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138