Nocturne là những khúc piano ngắn, chậm, mang không khí ban đêm, và cửa vào hợp nhất với Chopin là bản nocturne cung Mi giáng trưởng quen tai nhất: tay trái rải hợp âm đều như sóng nhẹ, tay phải hát một giai điệu dài như giọng người, và mỗi lần giai điệu quay lại lại được trang trí thêm. Chỉ năm phút, nhưng đủ để bạn nghe ra gần hết những gì làm nên chất Chopin.
Phần dưới giải thích nocturne là gì, nên nghe những bản nào theo thứ tự nào, cái "nhịp co giãn" mà người ta hay nhắc khi nói về Chopin thực chất là gì, những hiểu lầm khiến nhiều người nghĩ Chopin chỉ là nhạc buồn uỷ mị, và cách chọn bản thu giữa rất nhiều nghệ sĩ piano. Bạn không cần biết chơi đàn; chỉ cần một đôi tai nghe tốt, năm phút yên tĩnh và sẵn lòng nghe một bản nhạc ngắn ba bốn lần trong cùng một tuần.
Nocturne là gì và nghe thấy gì ngay
Frédéric Chopin là nhà soạn nhạc và nghệ sĩ piano gốc Ba Lan, sống phần lớn đời trưởng thành ở Paris, thuộc thời lãng mạn. Khác hầu hết các nhà soạn nhạc lớn, ông viết gần như chỉ cho piano. Nocturne, tức "khúc nhạc đêm", không phải do Chopin nghĩ ra; người đặt tên và dựng khuôn đầu tiên là nhà soạn nhạc người Ireland John Field. Nhưng chính Chopin làm cho thể loại này trở nên sâu và giàu màu sắc, tới mức ngày nay nhắc nocturne là người ta nghĩ tới ông.
Cái bạn nghe thấy ngay là sự phân vai giữa hai tay. Tay trái đi những hợp âm rải rộng, từ nốt trầm vọt lên giữa phím đàn rồi lại xuống, đều đặn, như mặt nước. Nhờ bàn đạp giữ tiếng, các nốt ấy ngân chồng lên nhau thành một vùng âm thanh mờ, ấm. Tay phải đặt lên trên đó một giai điệu dài, có hơi thở, có chỗ ngân, có chỗ luyến, giống một giọng ca hơn là một cây đàn.
Chopin yêu opera Ý và lối hát mượt mà, uyển chuyển của nó. Nhiều người nghe lâu năm cho rằng tay phải trong nocturne của ông là một ca sĩ opera không lời: những chuỗi nốt nhỏ lướt nhanh trong giai điệu chính là cách piano bắt chước giọng hát luyến láy, một thứ mà piano vốn khó làm vì mỗi nốt đã gõ là tắt dần.
Bản cung Mi giáng trưởng: nghe từng lượt
Bản nocturne nổi tiếng nhất có cấu trúc rất dễ theo, giai điệu chính quay lại nhiều lần. Nghe theo các lượt sau:
- Lượt một: nghe giai điệu chính lần đầu, giản dị, ru nhẹ trên nhịp đung đưa. Ngân nga theo được câu đầu là đủ.
- Lượt hai: chờ giai điệu quay lại lần thứ hai và lần thứ ba. Mỗi lần, tay phải thêm vào những nốt trang trí, những chuỗi nốt nhỏ lướt qua. Cùng một câu nhạc mà mỗi lần một bộ áo khác.
- Lượt ba: chỉ nghe tay trái. Để ý cách những hợp âm rải giữ nhịp đều, như người đệm đàn kiên nhẫn, kể cả khi tay phải bay bổng. Nốt trầm đầu mỗi nhịp là chỗ dựa, nghe ra nó thì bạn không bao giờ lạc nhịp.
- Lượt bốn: nghe đoạn gần cuối, nơi nhạc dâng lên cao hơn, rồi một chuỗi nốt trang trí dài như một hơi ngân trước khi kết thúc thật khẽ.
Sau bản này, nghe bản nocturne giọng Đô thăng thứ được công bố sau khi Chopin mất, buồn và trong; rồi bản giọng Đô thứ, mở đầu như một bước đi nặng nề, đoạn giữa như một khúc hợp xướng trang nghiêm rồi dồn lên những quãng tám dữ dội. Ba bản này cho bạn ba mặt rất khác của cùng một thể loại: ngọt ngào, u buồn và bi tráng.
Rubato: cái nhịp co giãn người ta hay nhắc
Rubato nghĩa là nhịp được "mượn" rồi "trả". Người chơi kéo dài một nốt hơn bình thường một chút để nhấn cảm xúc, rồi đi nhanh hơn chút sau đó để bù lại. Nghe trên bản thu, bạn sẽ thấy giai điệu không bước đều như máy mà thở như người nói chuyện.
Tay trái giữ, tay phải bay. Một mô tả hay được gắn với cách Chopin dạy học trò: tay trái như người nhạc trưởng giữ nhịp, tay phải được tự do co giãn. Nghe kỹ, ở những bản thu tốt, bạn sẽ nhận ra phần đệm vẫn vững trong khi giai điệu lơi ra hay dồn tới.
Quá đà thì thành nhão. Người mới chơi Chopin hay kéo nhịp lung tung, làm giai điệu rệu rã. Nghe nhiều bản thu, bạn sẽ thấy những nghệ sĩ lớn thường co giãn rất ít, chỉ ở đúng chỗ, và vì thế mỗi chỗ co giãn đều có ý nghĩa.
Đó là lý do mỗi bản thu một khác. Cùng một bản nhạc, nghệ sĩ này dừng lâu trước nốt cao nhất của câu, nghệ sĩ kia đi thẳng qua. Khác biệt chỉ vài phần giây, nhưng đủ để bản nhạc nghe trầm tư hay tươi tắn.
Vì sao những khúc nhạc ngắn này được gọi là kinh điển
Điều thứ nhất là Chopin hiểu cây đàn piano của thời ông hơn hầu hết mọi người. Ông dùng bàn đạp giữ tiếng để trộn hợp âm thành màu, đặt nốt trầm cách xa giai điệu để âm thanh rộng ra, và viết những chuỗi trang trí nằm vừa vặn trong lòng bàn tay. Kết quả là nhạc của ông nghe như được sinh ra từ chính cây đàn, chứ không phải viết ra giấy rồi mới mang lên phím.
Điều thứ hai là hoà âm. Giữa những giai điệu tưởng ngọt ngào, Chopin cài những hợp âm lạ, những bước chuyển giọng bất ngờ, khiến màu sắc thay đổi như ánh đèn dịch chuyển trong một căn phòng tối. Nhiều nhà soạn nhạc đi sau, kể cả Debussy, học rất nhiều từ cách dùng hoà âm này.
Điều thứ ba là sự cô đọng. Một nocturne thường chỉ dài vài phút, nhưng có mở đầu, có đoạn giữa đổi không khí, có lúc trở về được biến hoá, có cái kết. Người nghe lâu năm hay nói nocturne của Chopin giống những bài thơ ngắn: đọc xong một bài mất ít phút, nghĩ về nó thì lâu hơn nhiều.
Hiểu lầm hay gặp về Chopin
Hiểu lầm đầu tiên là Chopin chỉ có nhạc buồn, uỷ mị, dành cho phòng khách. Ngay trong nocturne đã có những đoạn giữa dữ dội, quãng tám dồn dập, và ngoài nocturne ông có các bản ballade, scherzo, polonaise đầy kịch tính, có lúc rất hùng tráng. Nocturne chỉ là một căn phòng trong ngôi nhà lớn.
Hiểu lầm thứ hai là nocturne là nhạc ru ngủ. Nhạc chậm và nhẹ, nhưng không đều đều; có những bước chuyển hoà âm bất ngờ và những lúc nhạc dâng lên mạnh. Nghe như nhạc nền khi đang làm việc thì được, nhưng thưởng thức thật thì cần ngồi yên vài phút, như đọc một bài thơ.
Hiểu lầm thứ ba là Chopin phải chơi thật tự do, tuỳ hứng. Thật ra những bản thu được coi là chuẩn mực thường giữ kỷ luật nhịp rất chặt, chỉ co giãn ở chỗ thật cần. Nghe một bản thu quá tuỳ tiện rồi kết luận Chopin là nhạc sến là một sự oan uổng hay gặp.
Hiểu lầm thứ tư đến từ chính những bản phối lại. Giai điệu nocturne hay được chơi lại bằng đàn dây, bằng guitar, chèn tiếng mưa, tiếng sóng, kéo dài thành hàng giờ làm nhạc nền. Những bản ấy có thể dễ nghe, nhưng chúng lấy mất thứ quan trọng nhất là sự đối thoại giữa hai tay trên cùng một cây đàn. Nghe bản piano gốc ít nhất một lần trước khi kết luận mình thích hay không.
Nghe Chopin ở nhà, cùng ai, vào lúc nào
Ở nhiều gia đình Việt, cây đàn piano trong phòng khách là đàn của con đang đi học, và nocturne của Chopin là những bản mà sớm muộn các em sẽ tập tới. Cha mẹ nghe trước bản thu của nghệ sĩ, rồi nghe con tập từng đoạn, sẽ hiểu vì sao một câu nhạc vài ô nhịp có thể làm con mất cả tuần: giữ tay trái thật đều và nhẹ trong khi tay phải hát là việc khó hơn nhiều so với chơi to và nhanh.
Với người lớn tuổi, nocturne hợp với buổi chiều muộn hay sau bữa tối, khi nhà đã yên. Nhiều người về hưu từng nghe Chopin trên băng cassette hay đĩa than thời trẻ, nghe lại một bản quen có thể mở ra cả một buổi kể chuyện. Một bản nocturne chỉ vài phút, đủ ngắn để nghe cùng nhau mà không ai thấy mệt.
Nếu có dịp đi nghe một buổi độc tấu piano ở nhà hát, hãy chọn chỗ ngồi nhìn thấy tay người chơi, thường là bên trái khán phòng. Nhìn tay trái lướt rộng trên phím trong khi tay phải gần như không động mạnh, bạn sẽ hiểu cái vẻ dễ dàng của nocturne được trả giá bằng bao nhiêu năm tập.
Bài tập, bản thu và nghe tiếp
Nocturne hợp nhất với tai nghe, buổi sáng sớm hoặc khuya, khi xung quanh im lặng đủ để nghe những nốt rất khẽ:
- Nghe bản cung Mi giáng trưởng ở hai nghệ sĩ khác nhau, liền nhau. Ai dừng lâu hơn trước nốt cao nhất của câu đầu?
- Nghe lại chỉ đoạn kết. Chuỗi nốt trang trí cuối cùng nghe như tiếng gì với mình: tiếng chuông, tiếng cười, hay tiếng thở dài?
- Đếm số lần giai điệu chính quay lại và ghi một chữ mô tả mỗi lần.
- Nghe cùng ông bà hoặc cha mẹ vào một buổi tối, tắt đèn bớt, rồi hỏi họ nhớ tới điều gì.
Chọn bản thu piano từ nguồn có bản quyền, có ghi tên nghệ sĩ, tránh các video "nhạc piano thư giãn" chơi lại bằng đàn điện, cắt ngắn và thêm tiếng mưa. Nghe tiếp sau nocturne: các bản ballade của Chopin để nghe ông kể chuyện dài hơn, vài bản mazurka để nghe chất dân ca Ba Lan, rồi sang Ánh trăng của Debussy để thấy ai đã đi tiếp con đường màu sắc mà Chopin mở ra.
Câu hỏi thường gặp
Nocturne là gì?
Nocturne nghĩa là "khúc nhạc đêm", thường là bản piano ngắn, chậm, với giai điệu như giọng hát ở tay phải và hợp âm rải đều ở tay trái. Thể loại do John Field đặt nền móng, còn Chopin làm nó trở nên nổi tiếng và giàu màu sắc nhất.
Người mới nên nghe nocturne nào của Chopin trước?
Nên bắt đầu với bản nocturne cung Mi giáng trưởng quen thuộc nhất, giai điệu dễ nhớ và cấu trúc rõ ràng. Sau đó nghe bản giọng Đô thăng thứ công bố sau khi ông mất, rồi bản giọng Đô thứ kịch tính hơn để thấy sự đa dạng của thể loại.
Rubato trong nhạc Chopin là gì?
Rubato là cách người chơi kéo giãn hay dồn nhanh nhịp một chút để giai điệu có hơi thở như lời nói, rồi bù lại sau đó. Với Chopin, phần đệm tay trái thường giữ nhịp khá vững trong khi tay phải được co giãn, nhưng chơi quá đà sẽ làm bản nhạc rời rạc.
Nhạc Chopin có phải toàn nhạc buồn không?
Không. Nocturne thường trầm lắng, nhưng ngay trong đó có những đoạn dữ dội. Ngoài nocturne, Chopin có polonaise hùng tráng, scherzo và ballade đầy kịch tính, mazurka mang chất dân ca Ba Lan. Nghe rộng hơn sẽ thấy một Chopin mạnh mẽ.
Nghe nocturne bằng loa điện thoại có ổn không?
Không lý tưởng. Loa điện thoại làm mất phần trầm của tay trái và độ ngân của bàn đạp, khiến tiếng piano mỏng và khô. Tai nghe tốt hoặc loa ngoài đặt gần, âm lượng nhỏ trong phòng yên tĩnh sẽ giúp bạn nghe trọn những nốt rất khẽ.
Sau nocturne nên nghe gì tiếp?
Có thể nghe các bản ballade của Chopin để thấy ông kể chuyện dài hơi hơn, các bản mazurka mang chất dân gian Ba Lan, hoặc chuyển sang Ánh trăng của Debussy, một bản piano chịu ảnh hưởng cách dùng màu sắc hoà âm mà Chopin đã mở đường.