Hồ thiên nga của Tchaikovsky là nhạc cho một vở ballet kể chuyện nàng công chúa bị phù phép thành thiên nga, và bạn hoàn toàn nghe được câu chuyện mà không cần xem múa: hãy bắt đầu từ chủ đề thiên nga buồn do kèn oboe hát trên nền đàn hạc, rồi nghe điệu valse, vũ khúc bốn con thiên nga nhỏ và đoạn song vũ của chàng hoàng tử với nàng thiên nga. Mỗi đoạn có một nhân vật, một không khí, nên đây là cửa vào rất hợp cho người mới và cho trẻ em.
Bài này kể vắn tắt câu chuyện (không nói kết, vì mỗi bản dựng một kiểu), chỉ ra những đoạn nhạc nên nghe trước kèm nhạc cụ cần để ý, giải thích vì sao nhạc ballet của Tchaikovsky khác hẳn nhạc ballet trước đó, và gợi ý cách nghe ở nhà cũng như khi có dịp xem vở diễn trực tiếp ở nhà hát.
Câu chuyện, kể ngắn gọn
Pyotr Ilyich Tchaikovsky là nhà soạn nhạc người Nga cuối thế kỷ 19, người viết ba vở ballet được dựng nhiều nhất thế giới: Hồ thiên nga, Người đẹp ngủ trong rừng và Kẹp hạt dẻ. Hồ thiên nga là vở đầu tiên trong ba vở ấy.
Câu chuyện xoay quanh chàng hoàng tử Siegfried, người sắp phải chọn vợ. Một đêm đi săn bên hồ, chàng gặp Odette, nàng công chúa bị một phù thuỷ biến thành thiên nga; ban ngày nàng là thiên nga, chỉ khi đêm xuống mới trở lại hình người. Chỉ một lời thề yêu thật lòng mới phá được phép thuật. Tới buổi dạ hội chọn vợ, phù thuỷ đưa tới một cô gái giống hệt Odette nhưng mặc đồ đen, tên Odile, để đánh lừa hoàng tử.
Phần kết thì tuỳ bản dựng: có bản buồn, có bản kết có hậu, có bản để ngỏ. Đây cũng là điều thú vị của ballet: âm nhạc giữ nguyên, nhưng mỗi biên đạo kể một kết cục khác nhau. Theo truyền thống, Odette thiên nga trắng và Odile thiên nga đen do cùng một nữ nghệ sĩ múa đảm nhận, và việc chuyển từ dịu dàng, mong manh sang sắc sảo, quyến rũ chỉ trong một đêm diễn là thử thách lớn nhất của vai này.
Năm đoạn nên nghe trước, theo thứ tự
Bản nhạc trọn vở dài hơn hai tiếng. Người mới nên nghe năm đoạn sau, mỗi đoạn vài phút, trước khi nghe cả vở:
- Chủ đề thiên nga. Kèn oboe hát một giai điệu giọng thứ, buồn và kiêu hãnh, trên nền đàn dây run khẽ và đàn hạc rải. Đây là giọng của Odette và của cả hồ nước. Nhớ giai điệu này, vì nó sẽ quay lại nhiều lần trong vở, mỗi lần một màu khác.
- Điệu valse ở màn một. Bữa tiệc mừng sinh nhật hoàng tử, nhịp ba quay tròn, rộn ràng, cả dàn nhạc tươi sáng. Đây là đoạn đối lập hoàn toàn với hồ nước u buồn.
- Vũ khúc bốn thiên nga nhỏ. Bốn nữ nghệ sĩ múa khoác tay nhau, bước nhanh, đều tăm tắp. Trong nhạc, hai cây kèn bassoon gõ những nốt ngắn nhảy nhót ở dưới, kèn oboe chơi giai điệu nhanh phía trên. Đoạn này ngắn, vui, trẻ em nghe là thích.
- Song vũ chậm ở màn hai. Hoàng tử và Odette gặp nhau bên hồ. Đàn hạc mở đầu bằng những chuỗi nốt rải dài, rồi một cây vĩ cầm độc tấu hát giai điệu tình yêu, sau đó cây cello đáp lại như một cuộc trò chuyện của hai người.
- Song vũ thiên nga đen ở màn ba. Nhạc rực rỡ, kiêu kỳ, nhịp mạnh. Trên sân khấu, đây là đoạn có ba mươi hai vòng xoay một chân liên tiếp nổi tiếng của vai Odile.
Nghe xong năm đoạn, bạn đã có đủ "nhân vật" trong đầu. Khi nghe cả vở, bạn sẽ nhận ra chủ đề thiên nga mỗi lần nó quay về, kể cả khi nó bị biến đổi thành rực lửa ở đoạn cuối vở.
Những chi tiết người nghe lần đầu hay lọt
Đàn hạc là màu của mặt hồ. Mỗi lần cảnh chuyển về hồ nước, đàn hạc gần như luôn có mặt, với những chuỗi nốt rải lăn tăn như ánh trăng trên mặt nước. Để ý điều này, bạn sẽ đoán được cảnh trên sân khấu chỉ bằng tai.
Các điệu múa dân tộc ở màn ba. Trước khi thiên nga đen xuất hiện, buổi dạ hội có một chuỗi điệu múa của các xứ: điệu Tây Ban Nha có tiếng castanet lách cách, điệu Napoli vui nhộn có một cây kèn đồng độc tấu, điệu Hungary bắt đầu chậm rồi tăng tốc chóng mặt, điệu mazurka Ba Lan. Mỗi điệu một màu, như một cuộc dạo quanh châu Âu.
Cùng giai điệu, khác cảm xúc. Chủ đề thiên nga ở màn một vang lên khẽ khàng, nhưng ở đoạn kết vở, cả bộ kèn đồng hét lên chính giai điệu ấy, chuyển giọng, đầy giông bão. Nghe hai lần xuất hiện ấy liền nhau là thấy Tchaikovsky dùng một giai điệu để kể cả một số phận.
Nhạc ballet được viết theo đếm nhịp. Từng câu nhạc có độ dài vừa đúng một chuỗi động tác. Đó là lý do nhạc ballet thường chia thành những đoạn ngắn có đầu có đuôi rõ ràng, khác với giao hưởng chảy liền mạch.
Vì sao Hồ thiên nga là kinh điển
Trước Tchaikovsky, nhạc ballet thường được coi là nhạc phục vụ: nhịp rõ, giai điệu dễ thương, để nghệ sĩ múa có cái mà nhảy theo, còn người ta tới xem chủ yếu vì vũ đạo. Tchaikovsky viết nhạc ballet với tham vọng của một bản giao hưởng: có chủ đề quay lại xuyên suốt, có dàn nhạc đầy đủ màu sắc, có cảm xúc kịch tính thật sự. Âm nhạc không chỉ đi theo câu chuyện mà kể câu chuyện.
Điều thứ hai là giai điệu. Tchaikovsky có tài viết những giai điệu dài, giàu cảm xúc, nghe một lần đã nhớ, và Hồ thiên nga dày đặc những giai điệu như thế. Nhiều đoạn trong vở đã đi vào phim, quảng cáo, chương trình biểu diễn trượt băng, đến mức nhiều người biết nhạc mà không biết nó từ đâu.
Một chi tiết hay được kể: lần dựng đầu tiên của vở không thành công lắm. Chính bản dựng lại về sau, khi Tchaikovsky đã qua đời, với phần vũ đạo mới, mới làm Hồ thiên nga thành vở ballet được biết tới nhiều nhất như ngày nay. Kiệt tác không phải lúc nào cũng được nhận ra ngay.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: phải xem múa mới hiểu được nhạc ballet. Thật ra phần lớn người yêu Hồ thiên nga biết nó qua bản thu âm, nhất là bản tổ khúc rút gọn chỉ gồm những đoạn nổi tiếng, dài khoảng hai mươi phút, hay được dàn nhạc giao hưởng chơi trong các buổi hoà nhạc. Nghe nhạc trước rồi đi xem múa sau là cách nhiều người mê ballet đã đi.
Hiểu lầm thứ hai: kết thúc của Hồ thiên nga là một. Như đã nói, mỗi bản dựng một kiểu, và có những bản thay đổi cả thứ tự các đoạn nhạc, cắt bớt hay chèn thêm. Nếu bạn xem hai bản dựng khác nhau và thấy chuyện không khớp, đó không phải lỗi của bạn.
Hiểu lầm thứ ba: nhạc ballet là nhạc cho trẻ con. Hồ thiên nga có những đoạn rất tối và bi thương, nhất là ở màn cuối. Trẻ em thích vũ khúc thiên nga nhỏ và điệu valse, người lớn thường xúc động ở song vũ màn hai và đoạn kết. Cùng một vở mà mỗi tuổi nghe ra một điều khác.
Chọn bản thu: trọn vở, tổ khúc hay video vở diễn
Có ba cách để gặp Hồ thiên nga, mỗi cách hợp với một giai đoạn. Cách thứ nhất là bản tổ khúc, khoảng hai mươi phút, gom những đoạn nổi tiếng nhất cho dàn nhạc giao hưởng chơi. Đây là cách làm quen nhanh nhất, nhưng thiếu mạch truyện, các đoạn đứng cạnh nhau như những bức ảnh rời.
Cách thứ hai là bản thu trọn vở, chỉ có âm thanh, dài hơn hai tiếng. Nghe kiểu này, bạn nên mở sẵn tóm tắt từng màn bên cạnh và nghe mỗi buổi một màn. Bản thu của dàn nhạc chơi cho nhà hát ballet thường có tốc độ vừa với bước múa, đôi khi chậm hơn bản hoà nhạc; bản thu của dàn nhạc giao hưởng thì hay đẩy kịch tính mạnh hơn, nhất là ở màn cuối.
Cách thứ ba là video quay vở diễn, từ nguồn có bản quyền. Đây là lúc âm nhạc và vũ đạo gặp nhau, bạn sẽ thấy vì sao một câu nhạc lại dừng đúng chỗ ấy: vì nữ nghệ sĩ cần giữ thăng bằng trên mũi chân thêm một nhịp. Xem trên màn hình lớn tốt hơn nhiều so với điện thoại, vì đội hình hàng chục thiên nga xếp hàng chéo sân khấu là một cảnh cần được thấy trọn khung. Nếu chỉ có điện thoại, hãy xoay ngang và dùng tai nghe, đừng để tiếng đàn hạc lẫn vào tiếng ồn xung quanh.
Nghe ở nhà, đi xem ở nhà hát và nghe tiếp gì
Bài tập mười phút cho cả nhà, đặc biệt hợp với trẻ nhỏ:
- Bật chủ đề thiên nga, cho con dang tay "bay" theo nhạc. Thiên nga này vui hay buồn, vì sao con nghĩ vậy?
- Bật vũ khúc bốn thiên nga nhỏ, cho con nghe tiếng bassoon nhảy nhót ở dưới. Người lớn thử bước theo nhịp ngắn ấy.
- Nghe song vũ màn hai, chỉ theo dõi đàn hạc, rồi vĩ cầm, rồi cello. Lúc nào hai giọng đàn nói chuyện với nhau?
- Nghe chủ đề thiên nga đầu vở rồi đoạn kết vở, so hai lần.
Hồ thiên nga thỉnh thoảng được các đoàn ballet trong nước và đoàn quốc tế lưu diễn dựng ở nhà hát lớn các thành phố. Nếu đưa con đi xem, cho con nghe năm đoạn chính trước ở nhà, con sẽ ngồi yên và chờ đợi được những cảnh mình đã biết. Xem trên màn hình lớn ở nhà cũng được, nên chọn bản quay có góc máy rộng để thấy cả đội hình thiên nga. Nghe tiếp: Kẹp hạt dẻ, đặc biệt vũ khúc nàng tiên kẹo với tiếng đàn celesta lấp lánh, và Người đẹp ngủ trong rừng với điệu valse nổi tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Hồ thiên nga kể câu chuyện gì?
Vở ballet kể chuyện hoàng tử Siegfried gặp Odette, nàng công chúa bị phù thuỷ biến thành thiên nga, chỉ trở lại hình người vào ban đêm. Một lời thề yêu thật lòng có thể giải phép, nhưng phù thuỷ đưa Odile, cô gái giống hệt Odette, tới đánh lừa hoàng tử. Kết thúc khác nhau tuỳ bản dựng.
Đoạn nhạc nổi tiếng nhất trong Hồ thiên nga là đoạn nào?
Nổi tiếng nhất là chủ đề thiên nga do kèn oboe hát trên nền đàn hạc và đàn dây run khẽ. Ngoài ra, điệu valse ở màn một và vũ khúc bốn thiên nga nhỏ cũng rất quen tai. Ba đoạn này thường có trong bản tổ khúc rút gọn chơi ở các buổi hoà nhạc.
Không xem múa thì nghe Hồ thiên nga có hiểu không?
Có. Âm nhạc của Tchaikovsky kể chuyện rất rõ qua các chủ đề quay lại và màu sắc nhạc cụ. Đọc tóm tắt câu chuyện trước, rồi nghe theo thứ tự các đoạn chính, bạn sẽ hình dung được cảnh hồ nước, buổi dạ hội và cuộc gặp gỡ của hai nhân vật.
Vì sao vai thiên nga trắng và thiên nga đen do một người múa?
Đó là truyền thống của nhiều bản dựng, nhằm làm rõ chuyện Odile giống hệt Odette đến mức hoàng tử nhầm. Vai kép này đòi hỏi nghệ sĩ múa thể hiện hai tính cách trái ngược, một mong manh dịu dàng, một sắc sảo kiêu kỳ, trong cùng một đêm diễn.
Trẻ em mấy tuổi thì nghe Hồ thiên nga được?
Trẻ ba bốn tuổi đã có thể thích những đoạn ngắn như vũ khúc thiên nga nhỏ và điệu valse. Xem trọn vở ở nhà hát thì hợp hơn với trẻ từ bảy tám tuổi, khi con đã ngồi yên được khoảng hai tiếng và hiểu câu chuyện. Nghe trước ở nhà giúp con háo hức hơn.
Sau Hồ thiên nga nên nghe gì của Tchaikovsky?
Có thể nghe Kẹp hạt dẻ với vũ khúc nàng tiên kẹo và điệu valse hoa, Người đẹp ngủ trong rừng, rồi chuyển sang các bản giao hưởng cuối đời và concerto cho piano số 1 của ông. Đi từ ballet sang giao hưởng giúp bạn thấy cùng một giọng giai điệu trong hai thế giới khác nhau.