TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc cổ điển cho người mới nghe

Giao hưởng Thế giới mới của Dvořák: nghe chương chậm nhớ nhà và chương cuối rực lửa

Giao hưởng Thế giới mới của Dvořák nghe gì: tiếng kèn horn mở màn, giai điệu cor anglais nhớ nhà, chủ đề cũ trở lại trong chương cuối, và bản thu nên chọn.

Night bus interior, a university student in an indigo hoodie rests her head on the window with earphones and closed eyes, city lights streaking blurred outside

Giao hưởng Thế giới mới của Dvořák nghe hay nhất khi bạn bắt đầu từ chương hai, chương chậm, nơi cây kèn cor anglais hát một giai điệu nhớ nhà trên nền đàn dây tắt tiếng, rồi mới nghe trọn bốn chương để thấy những chủ đề cũ ùa về trong chương cuối rực lửa. Đây là bản giao hưởng của một người xa quê, viết ở một đất nước mới, và cảm giác ấy nghe ra được ngay cả với người chưa từng nghe giao hưởng.

Bài này giải thích bản nhạc ra đời trong hoàn cảnh nào ở mức chắc chắn, chỉ ra những đoạn nên nghe trước và chi tiết người nghe lần đầu hay bỏ qua, nói vì sao người ta vẫn tranh luận bản nhạc này "Mỹ" hay "Séc", và gợi ý cách nghe trên những chuyến đi dài, khi bản nhạc này hợp nhất.

Một người Séc ở New York

Antonín Dvořák là nhà soạn nhạc người Séc, thời lãng mạn cuối thế kỷ 19, nổi tiếng với những giai điệu mang hơi thở dân ca quê hương ông. Vào những năm cuối thế kỷ ấy, ông sang Mỹ làm giám đốc một nhạc viện ở New York. Giao hưởng Thế giới mới được viết trong thời gian ở đó, và tên gọi đầy đủ của nó có nghĩa là "từ Thế giới mới", tức như những lời gửi về từ châu Mỹ.

Ở Mỹ, Dvořák tò mò với âm nhạc của người Mỹ gốc Phi và của người bản địa, và từng nói rằng âm nhạc Mỹ tương lai nên dựa trên những nguồn ấy. Nhưng ông không trích nguyên văn bài hát nào. Cái ông làm là viết những giai điệu mới mang dáng dấp ngũ cung, nhịp điệu lạ tai, và hoà chúng vào cách viết giao hưởng châu Âu của mình. Vì thế có người nghe thấy nước Mỹ, có người nghe thấy làng quê Bohemia, và cả hai đều không sai.

Bản giao hưởng có bốn chương, nghe trọn khoảng bốn mươi phút. Đây là bản thứ chín và cũng là bản giao hưởng cuối cùng của Dvořák, nên có nơi gọi nó là Giao hưởng số 9. Đừng nhầm với Giao hưởng số 9 của Beethoven, hai bản hoàn toàn khác nhau.

Chương hai: bắt đầu từ đây

Chương hai mở bằng một chuỗi hợp âm chậm của kèn đồng và kèn gỗ, trầm, trang nghiêm, như mở một cánh cửa sang một không gian khác. Rồi đàn dây tắt tiếng trải một nền mỏng, và cây kèn cor anglais cất lên giai điệu chính. Cor anglais là một họ hàng trầm của oboe, tiếng khàn và ấm, có chút buồn tự nhiên trong âm sắc. Dvořák chọn đúng cây kèn này cho giai điệu, và đó là lý do nó nghe như một giọng người đang hát một mình giữa đồng rộng.

Giai điệu này đơn giản tới mức nghe như một bài dân ca cũ, dù Dvořák tự viết. Về sau một học trò của ông đặt lời cho nó thành một bài hát về chuyện trở về nhà, và nhiều người tưởng ngược lại rằng Dvořák lấy từ dân ca.

Đoạn giữa chương chuyển sang giọng thứ, những câu nhạc ngắn đứt quãng của sáo và oboe như tiếng thở dài, rồi có một khoảnh khắc sáng bừng như nắng xuyên qua mây. Gần cuối chương, giai điệu nhớ nhà quay lại, nhưng lần này nó ngắt quãng, vài nhạc công dây chơi một mình, có những khoảng lặng giữa các câu, như người hát nghẹn lời. Đây là đoạn người nghe lâu năm chờ đợi nhất. Chương kết thúc bằng chính những hợp âm kèn đồng đã mở đầu, khép cánh cửa lại.

Bốn chương, mỗi chương một khung cảnh

Đã nghe chương hai, đi tiếp ba chương còn lại với bảng gợi ý này:

ChươngKhông khíNghe gì trướcĐể ý điều gì
MộtMở đầu chậm, bí ẩn rồi bùng lên sôi nổiTiếng kèn horn gọi chủ đề chính ngay sau đoạn mở chậmChủ đề kèn horn đi lên như tiếng gọi, ghi nhớ nó vì nó sẽ quay lại ở chương cuối
HaiChậm, nhớ nhà, mênh mangGiai điệu kèn cor anglaisĐoạn gần cuối giai điệu ngắt quãng, vài cây đàn dây chơi một mình
BaNhanh, nhảy múa, nhiều nhịp gõTiếng trống tam giác và nhịp dồn của đàn dâyĐoạn giữa êm hơn, nghe như điệu nhảy đồng quê châu Âu
BốnRực lửa, hùng trángHai nốt đàn dây đi chậm rồi nhanh dần, tới khi kèn đồng hô chủ đề chínhCác chủ đề của ba chương trước lần lượt ùa về, có khi chồng lên nhau

Chương bốn mở đầu là một trong những đoạn mở màn ấn tượng nhất của nhạc giao hưởng: đàn dây đi hai nốt nối nhau, chậm, rồi nhanh dần, mạnh dần như đầu máy xe lửa khởi động, và bộ kèn đồng cất lên chủ đề hùng tráng. Nhiều nhạc phim hành động sau này đi theo lối mở màn kiểu ấy.

Chi tiết dễ bỏ qua

Chủ đề cũ quay về trong chương cuối. Ở nửa sau chương bốn, giai điệu nhớ nhà của chương hai thoáng hiện ra, rồi chủ đề kèn horn của chương một cũng trở lại, có lúc hai chủ đề chồng lên nhau. Người nghe bỏ qua ba chương đầu sẽ không nhận ra những cái bắt tay này, và chương cuối chỉ còn là một đoạn nhạc ồn.

Một nhát chũm choẹ duy nhất. Người chơi chũm choẹ chỉ đánh một lần trong cả chương cuối, và nhát đánh ấy lại rất nhẹ, gần như một tiếng thở. Đây là chuyện các nhạc công hay đem ra đùa, nhưng nghe kỹ trên tai nghe tốt, bạn có thể bắt được nó.

Kết thúc kéo dài một hợp âm. Bản giao hưởng không kết bằng một tiếng đập mạnh như nhiều bản khác. Hợp âm cuối được kèn gỗ và kèn đồng ngân ra rồi nhỏ dần, như một con tàu đi xa khuất. Đừng vội tắt nhạc khi nghĩ đã hết.

Ngũ cung trong giai điệu. Nhiều giai điệu trong bản này chủ yếu dùng năm nốt, giống cách dân ca nhiều nơi trên thế giới, kể cả dân ca Việt Nam. Đó là một lý do người nghe Việt thấy bản nhạc gần gũi một cách lạ lùng ngay lần đầu.

Vì sao được gọi là kinh điển, và một tranh luận còn đó

Thế giới mới là một trong những bản giao hưởng được biểu diễn nhiều nhất, và lý do đầu tiên là sự cân bằng hiếm có: giai điệu dễ nhớ như bài hát, nhưng cấu trúc chặt chẽ của một bản giao hưởng lớn. Người mới nghe thấy ngay những giai điệu đẹp; người nghe lâu năm thấy cách các chủ đề đan xen qua bốn chương, nhất là ở chương cuối.

Lý do thứ hai là màu sắc dàn nhạc. Dvořák biết đặt đúng nhạc cụ vào đúng chỗ: kèn horn cho tiếng gọi xa, cor anglais cho nỗi nhớ, kèn đồng cho sự hùng tráng, đàn dây cho nhịp chạy. Mỗi nhạc cụ có một vai, như diễn viên trong một vở kịch.

Tranh luận còn đó là bản nhạc này "Mỹ" tới đâu. Có người cho rằng nó mở đường cho một nền âm nhạc Mỹ, có người nói nó chỉ là nỗi nhớ quê hương Bohemia của một người xa xứ, vẻ Mỹ chỉ là lớp áo ngoài. Bạn không cần chọn phe. Nghe nó như một người đứng giữa hai thế giới, vừa háo hức với đất mới, vừa ngoái lại quê nhà, có lẽ là cách nghe gần nhất với tâm trạng người viết.

Chọn bản thu và nghe ở đâu

Thế giới mới được thu âm rất nhiều, nên dễ tìm bản tốt từ nguồn có bản quyền. Điều khác nhau rõ nhất giữa các bản là tốc độ chương hai. Có nhạc trưởng để chương chậm trôi rất chậm, gần như đứng yên, dài hơn hẳn các bản khác vài phút; có người đi nhanh hơn, giai điệu cor anglais nghe như một bài hát đi đường hơn là lời than. Nghe hai bản liền nhau, bạn sẽ biết mình thích nỗi nhớ kiểu nào.

Khác biệt thứ hai nằm ở chương cuối: có bản để kèn đồng hét lên chói lói, có bản giữ cân bằng để vẫn nghe rõ đàn dây phía dưới. Người mới thường thích bản thứ nhất vì ấn tượng, người nghe lâu năm hay quay về bản thứ hai vì thấy được nhiều lớp hơn. Bản thu trực tiếp từ buổi hoà nhạc đôi khi có những khoảnh khắc sống động mà bản phòng thu không có, đổi lại là chút tiếng ồn khán phòng.

Bản nhạc này hay có mặt trong chương trình của các dàn nhạc giao hưởng ở nhà hát lớn các thành phố, vì nó vừa dễ nghe với khán giả mới vừa đủ sức nặng cho người nghe lâu. Nếu có dịp nghe trực tiếp, hãy nhìn người chơi cor anglais ở hàng kèn gỗ khi chương hai bắt đầu: cả khán phòng thường im lặng hẳn lúc cây kèn ấy cất tiếng.

Bài tập nghe và nghe tiếp gì

Bản giao hưởng này đặc biệt hợp với những chuyến đi xa: xe khách đêm, tàu hoả Bắc Nam, chuyến bay dài. Bài tập mười phút:

  • Nghe chương hai, chỉ đếm số lần giai điệu cor anglais xuất hiện. Lần cuối nghe khác gì lần đầu?
  • Nghe mở đầu chương bốn với tai nghe, cảm nhận đoạn đàn dây tăng tốc. Mình có thấy như đang bị kéo về phía trước không?
  • Nghe trọn chương bốn và giơ tay mỗi khi nghe thấy một chủ đề từ chương trước.
  • Kể cho một người thân nghe giai điệu chương hai gợi mình nhớ tới nơi nào.

Ai từng xa nhà lâu, đi học, đi làm ở thành phố khác hay nước khác, thường thấy chương hai chạm vào mình theo cách rất riêng. Nghe tiếp sau Thế giới mới: Giao hưởng số 8 của chính Dvořák, tươi sáng và đồng quê hơn; bộ Vũ khúc Slav của ông, ngắn và vui, rất hợp cả nhà; và Dòng Moldau của Smetana, một người Séc khác, tả con sông chảy qua quê hương từ lúc là hai dòng suối nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

Giao hưởng Thế giới mới có bao nhiêu chương?

Bản giao hưởng có bốn chương, nghe trọn khoảng bốn mươi phút. Chương một sôi nổi, chương hai chậm và mang nỗi nhớ nhà, chương ba nhanh như một điệu nhảy, chương bốn hùng tráng và gọi lại các chủ đề của ba chương trước.

Đoạn nhạc nổi tiếng nhất trong Giao hưởng Thế giới mới là đoạn nào?

Hai đoạn được nhận ra nhiều nhất là giai điệu kèn cor anglais ở chương hai và phần mở màn chương bốn, nơi đàn dây tăng tốc dần rồi kèn đồng hô vang chủ đề chính. Người mới nên bắt đầu từ chương hai.

Giai điệu chương hai có phải lấy từ dân ca Mỹ không?

Không. Dvořák tự viết giai điệu này, dù nó mang dáng dấp của một bài dân ca. Về sau một học trò của ông đặt lời thành bài hát về chuyện trở về nhà, khiến nhiều người lầm tưởng ngược lại rằng giai điệu có nguồn gốc dân gian.

Kèn cor anglais là nhạc cụ gì?

Cor anglais là một nhạc cụ thuộc họ kèn gỗ, họ hàng trầm của kèn oboe, có tiếng khàn, ấm và hơi buồn. Nó hay được giao những giai điệu chậm mang nỗi u hoài, và Giao hưởng Thế giới mới là một trong những nơi nó được nghe nhiều nhất.

Giao hưởng Thế giới mới có phải Giao hưởng số 9 không?

Đúng, đây là bản giao hưởng thứ chín và cuối cùng của Dvořák nên còn được gọi là Giao hưởng số 9. Nên ghi kèm tên tác giả khi tìm bản thu, vì Beethoven cũng có Giao hưởng số 9 nổi tiếng, với khúc hoan ca ở chương cuối.

Sau Giao hưởng Thế giới mới nên nghe gì tiếp?

Có thể nghe Giao hưởng số 8 của Dvořák, bộ Vũ khúc Slav của ông, hoặc Dòng Moldau của Smetana. Cả ba đều mang chất âm nhạc Séc, giai điệu dễ nhớ, giúp bạn đi tiếp từ một bản quen sang những vùng mới mà không bị lạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138