Kiến trúc Gothic dễ hiểu nhất khi đứng trước một ngôi nhà thờ cụ thể, và nhà thờ chính toà Chartres ở Pháp là ví dụ kinh điển: từ xa nhìn hai ngọn tháp không giống nhau, tới gần đọc cổng với những pho tượng thân dài như cột, đi vòng hông thấy những trụ bay đỡ tường, rồi bước vào trong ngẩng lên vòm nhọn và đứng giữa ánh sáng kính màu xanh thẫm. Mọi bộ phận đó cùng phục vụ một ý: đẩy công trình lên cao và mở tường ra cho ánh sáng.
Chartres nằm ở một thị trấn phía tây nam Paris, nổi tiếng vì còn giữ nhiều kính màu cổ. Bài này xem ngôi nhà thờ như một di sản kiến trúc, không bàn giáo lý: thứ tự đi từ ngoài vào trong, cơ chế làm cho tường mỏng mà vẫn đứng, cách đọc một ô cửa kính, những hiểu lầm hay gặp và cách tập nhìn trước khi đi.
Đứng từ xa: hai ngọn tháp kể hai thời
Nhìn mặt tiền phía tây từ quảng trường, điều lạ đầu tiên là hai ngọn tháp không giống nhau. Một ngọn đơn giản, hình chóp gọn, mặt đá phẳng. Ngọn kia cao vút, chi chít những chi tiết đá chạm nhọn hoắt như ngọn lửa. Người mới hay nghĩ đó là thiết kế cố ý cho lệch. Thật ra ngọn đơn giản thuộc thời xây sớm, còn ngọn cầu kỳ được làm lại về sau, theo lối Gothic muộn ưa trang trí.
Đặt hai ngọn tháp cạnh nhau là có ngay một bài học nhỏ về lịch sử phong cách: cùng là Gothic, nhưng thời đầu gọn và khoẻ, thời sau mảnh và rực. Đứng lùi thật xa, ở cánh đồng ngoài thị trấn, bạn còn thấy ngôi nhà thờ nổi lên trên đường chân trời như một con tàu đá, điều nhiều du khách kể lại như ấn tượng mạnh nhất.
Ở khoảng cách này, cũng chú ý ba ô cửa lớn trên mặt tiền và ô cửa tròn phía trên chúng. Đó là cửa sổ hoa hồng, một trong ba ô cửa tròn lớn của nhà thờ. Từ ngoài nhìn vào, kính màu chỉ là một mảng tối. Phải vào trong mới thấy nó sáng lên.
Đến gần cổng: những pho tượng thân dài như cột
Cổng phía tây được gọi là Cổng Hoàng gia. Ba cửa vào đứng cạnh nhau, quanh mỗi cửa là những pho tượng người đứng tựa vào cột. Đây là phần còn lại từ thời xây sớm, thoát được một trận cháy lớn về sau.
Tượng dính vào cột chứ không đứng riêng. Thân tượng kéo dài, tay ép sát người, nếp áo chạy thẳng song song như rãnh cột. Người thợ cố ý làm vậy để tượng vừa là người vừa là một phần của kiến trúc. Đứng nhìn từ dưới lên, bạn sẽ thấy hàng tượng như một hàng cột biết nhìn.
Khuôn mặt thì lại rất sống. Trái với thân cứng, nhiều khuôn mặt có nét riêng, mắt hiền, môi mím, có pho hơi mỉm cười. Đây là chỗ để dừng lâu, vì nó cho thấy điêu khắc châu Âu đang bắt đầu quay về với khuôn mặt con người cụ thể.
Nhìn lên vòm tam giác trên cửa. Phía trên mỗi cửa là một mảng đá hình bán nguyệt chạm nhân vật ngồi ở giữa, xung quanh là các nhân vật nhỏ hơn xếp theo vòng cung. Mắt bạn sẽ được dẫn từ giữa ra ngoài, từ lớn tới nhỏ.
Đi vòng hông: trụ bay, bí mật của tường mỏng
Hãy đi dọc một bên hông nhà thờ. Bạn sẽ thấy những cánh tay đá vươn ra từ thân nhà, vắt qua khoảng trống rồi tì xuống những trụ đá đứng riêng bên ngoài. Đó là trụ bay. Nhìn chúng như nhìn những chiếc nạng chống cho một người khổng lồ đứng thẳng.
Cơ chế thế này. Mái vòm đá rất nặng, sức nặng ấy không chỉ đè xuống mà còn đẩy tường ra hai bên, như khi bạn đè lên một quyển sách dựng đứng thì bìa sách bị bung ra. Kiến trúc trước Gothic chống lại lực đẩy bằng cách xây tường thật dày, cửa sổ nhỏ, nên bên trong tối. Thợ Gothic chuyển lực đẩy ấy ra ngoài, qua trụ bay, xuống những trụ đứng riêng. Khi tường không còn phải gánh hết, người ta khoét được những ô cửa rất lớn và lắp kính màu.
Vòm nhọn cũng góp phần. So với vòm tròn, vòm nhọn dồn lực xuống dốc hơn, ít đẩy ngang hơn, và cho phép làm các vòm có độ cao khác nhau trên cùng một bước cột. Đó là lý do mọi thứ trong nhà thờ Gothic như vươn lên: vòm nhọn, cửa nhọn, tháp nhọn. Đứng ở hông Chartres, nhìn từ chân trụ bay lên tới mái, bạn sẽ thấy cả hệ thống làm việc như một bộ xương lộ ra ngoài.
Bước vào trong: vòm cao và ánh sáng xanh thẫm
Bước qua cửa, đứng yên một lúc. Mắt sẽ mất chừng một phút để quen với ánh sáng dịu trong lòng nhà thờ. Rồi bạn sẽ thấy gian giữa dài hun hút, hai bên là hàng cột, và tất cả vươn lên tới những vòm đá nhọn có các đường gân chạy chéo như xương sườn. Các đường gân ấy không chỉ để đẹp: chúng là khung chịu lực, phần đá giữa chúng mỏng hơn.
Ánh sáng ở Chartres có một màu riêng. Kính màu ở đây có nhiều sắc xanh thẫm, xanh lam sâu, xen đỏ ruby. Người ta hay nói tới màu xanh Chartres như một sắc đặc biệt. Vào ngày nắng, những vệt màu rơi xuống nền đá, xuống cột, trôi chậm theo giờ. Ngày âm u, kính phát sáng đều hơn, màu trầm và sâu. Hai kiểu ngày cho hai trải nghiệm khác nhau.
Trên nền gian giữa có một mê cung lát đá, đường đi uốn lượn vào tới tâm. Vào nhiều ngày nó bị ghế che phủ. Nếu thấy được, hãy nhìn nó từ một chỗ hơi cao để thấy cả hình. Đây là chi tiết người đọc sách hay nhắc tới mà nhiều khách vào rồi đi ra vẫn không biết mình vừa bước qua.
Vì sao Chartres được gọi là kinh điển của Gothic
Có rất nhiều nhà thờ Gothic ở châu Âu, nhiều ngôi cao hơn, lớn hơn. Chartres được nhắc đi nhắc lại vì nó cho thấy cả hệ thống Gothic ở trạng thái rõ ràng, cân đối, và còn giữ được nhiều phần nguyên bản hơn phần lớn các ngôi khác. Người học kiến trúc hay coi nó như một cuốn sách giáo khoa bằng đá: tháp, cổng, trụ bay, vòm nhọn, kính màu, tất cả hiện diện cùng lúc và đọc được bằng mắt thường.
Lý do thứ hai là kính màu. Ở nhiều nhà thờ khác, kính cổ đã vỡ trong chiến tranh, bị thay trong các lần sửa, hoặc bị gỡ đi để lấy ánh sáng trắng. Chartres giữ được một phần lớn bộ kính cổ, nên đứng trong lòng nhà thờ, bạn gần với cảm giác của người đương thời hơn ở hầu hết nơi khác. Ánh sáng trong một ngôi nhà thờ Gothic không phải thứ phụ: nó là mục đích của cả bộ khung.
Lý do thứ ba là sự hoà hợp giữa điêu khắc và kiến trúc. Những pho tượng thân dài ở cổng không đứng cạnh công trình mà mọc ra từ nó. Đây là khoảnh khắc chuyển tiếp mà người xem nghệ thuật quý: điêu khắc vẫn còn gắn với cột, nhưng khuôn mặt đã bắt đầu thành người cụ thể, báo trước những pho tượng đứng riêng của các thế kỷ sau.
Đọc một ô cửa kính màu
Một ô cửa kính lớn kể cả một câu chuyện qua nhiều ô nhỏ. Không cần biết trước câu chuyện, chỉ cần một trình tự.
- Chọn một ô cửa ở tầm thấp, gần mắt. Cửa cao quá thì mang ống nhòm nhỏ.
- Nhìn tổng thể trước: các ô nhỏ hình tròn, hình thoi, hình vuông xếp theo một trục. Tìm trục đó.
- Bắt đầu ở hàng dưới cùng. Nhiều cửa thời này được đọc từ dưới lên, mỗi ô một cảnh nhỏ.
- Ở mỗi ô, tìm nhân vật chính bằng kích thước và màu áo nổi nhất, rồi tìm cử chỉ: chỉ tay, trao vật, cúi chào.
- Nhìn xuống đáy cửa: nhiều ô dưới cùng vẽ thợ thủ công đang làm việc, như thợ đóng giày, thợ bánh mì, được cho là những phường hội đã góp tiền làm cửa.
- Lùi xa lại nhìn cả cửa. Bây giờ màu sắc trở lại thành một khối sáng, nhưng bạn đã biết bên trong nó có cả một câu chuyện.
Câu tự hỏi khi đứng trước ô cửa: màu nào đang dẫn mắt mình, và nếu tắt màu đó đi thì câu chuyện còn đọc được không? Câu hỏi này giúp bạn thấy người làm kính đã dùng màu như dùng chữ.
Hiểu lầm hay gặp
Kiến trúc Gothic quen tới mức nhiều người tưởng đã hiểu. Mấy điều sau hay bị nhầm.
- "Gothic là kiểu u ám, nhọn hoắt." Mục tiêu của Gothic là ánh sáng. Bên trong một nhà thờ Gothic thường sáng hơn nhiều so với nhà thờ xây trước đó.
- "Trụ bay là đồ trang trí." Nó là bộ phận chịu lực, gánh lực đẩy của vòm. Bỏ đi là tường đổ.
- "Nhà thờ nào nhọn cũng là Gothic thật." Rất nhiều nhà thờ xây mới theo kiểu Gothic về sau, gọi là tân Gothic, gồm cả nhiều nhà thờ ở Việt Nam. Chúng mượn hình thức, thường dùng vật liệu và kết cấu khác.
- "Hai tháp lệch là lỗi." Đó là dấu của hai thời xây khác nhau, và chính sự lệch ấy làm mặt tiền thú vị.
- "Xem ảnh kính màu là đủ." Kính màu sống nhờ ánh sáng thật, đổi theo giờ, theo trời. Ảnh chỉ giữ một khoảnh khắc.
Ở Việt Nam, nhiều nhà thờ xây thời Pháp theo lối tân Gothic có vòm nhọn, cửa nhọn, tháp chuông, kính màu. Ghé một ngôi như vậy vào giờ không có lễ, xin phép người trông coi, là cách tập nhìn vòm nhọn và kính màu ngay trong nước, đồng thời thấy chỗ khác: tường dày hơn, ít hoặc không có trụ bay, kính màu thường mới hơn. Đi cùng ông bà hay con nhỏ, chọn buổi sáng có nắng để cả nhà cùng tìm những vệt màu trên nền gạch.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ Chartres có gì đặc biệt so với các nhà thờ Gothic khác?
Chartres nổi tiếng vì còn giữ nhiều kính màu cổ với sắc xanh thẫm rất riêng, có cổng phía tây với những pho tượng thân dài như cột, hai ngọn tháp thuộc hai thời khác nhau và một mê cung lát trên nền gian giữa.
Trụ bay trong kiến trúc Gothic dùng để làm gì?
Trụ bay đỡ lực đẩy ngang của mái vòm đá, chuyển lực đó ra những trụ đứng riêng bên ngoài. Nhờ vậy tường không phải dày, người ta khoét được cửa sổ lớn và lắp kính màu, làm bên trong sáng hơn hẳn kiến trúc trước đó.
Vì sao hai tháp của nhà thờ Chartres không giống nhau?
Hai tháp được làm ở hai thời khác nhau. Ngọn đơn giản thuộc thời xây sớm, ngọn cầu kỳ được làm lại về sau theo lối Gothic muộn ưa trang trí. Sự lệch này là dấu vết lịch sử chứ không phải lỗi thiết kế.
Đọc một ô cửa kính màu như thế nào?
Tìm trục của cửa, bắt đầu từ hàng ô dưới cùng vì nhiều cửa thời này đọc từ dưới lên. Ở mỗi ô tìm nhân vật chính và cử chỉ của họ. Cửa cao thì dùng ống nhòm nhỏ, xong lùi xa nhìn lại cả cửa.
Nên vào nhà thờ Gothic ngày nắng hay ngày âm u?
Ngày nắng có những vệt màu rơi xuống nền và cột, trôi theo giờ. Ngày âm u kính phát sáng đều, màu trầm và sâu, hợp để nhìn kỹ từng ô. Nếu có thể, xem cả hai kiểu ngày để thấy một ô cửa đổi tính cách thế nào.
Ở Việt Nam có thể tập nhìn kiến trúc Gothic ở đâu?
Nhiều nhà thờ xây thời Pháp theo lối tân Gothic có vòm nhọn, cửa nhọn, tháp chuông và kính màu. Ghé vào giờ không có lễ, xin phép người trông coi, ăn mặc lịch sự và giữ yên lặng là có thể tập nhìn các bộ phận chính.