Ba thức cột Hy Lạp nhận ra nhanh nhất bằng cách nhìn đầu cột: Doric có đầu cột như một chiếc gối tròn trơn đỡ phiến đá vuông, thân cột to, không đế; Ionic có hai cuộn xoắn như cuộn giấy ở hai bên đầu cột, thân mảnh hơn, có đế; Corinth có đầu cột là một bó lá ô rô xoè ra, cầu kỳ nhất. Đền Parthenon ở Athens là ví dụ quen thuộc của Doric, đền Erechtheion ngay cạnh là ví dụ của Ionic.
Chữ thức ở đây là cách gọi một hệ tỷ lệ và trang trí đi cùng nhau, từ đế, thân cột, đầu cột tới phần dầm đặt bên trên. Biết ba thức này, bạn không chỉ đọc được đền Hy Lạp mà còn đọc được rất nhiều toà nhà ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn xây thời Pháp, và cả những ngôi nhà phố mới gắn cột trắng hôm nay. Phần dưới đi từng thức, chi tiết dễ bỏ qua, mẹo nhìn và bài tập ngay trên phố.
Doric: khoẻ, giản dị, đứng thẳng trên nền
Thức Doric là thức xưa và giản dị nhất. Thân cột to, chân cột đặt thẳng lên nền đá mà không có đế lót. Thân cột có những rãnh dọc chạy song song, và giữa hai rãnh là một gờ sắc. Đầu cột gồm một khối tròn phình như chiếc gối dẹt, bên trên đặt một phiến đá vuông. Không có hoa lá, không có cuộn xoắn.
Nhìn lên phần trên hàng cột, bạn sẽ thấy dải trang trí chia thành những ô xen kẽ: một ô có ba rãnh dọc, một ô vuông để trống hoặc chạm hình. Ở Parthenon, những ô vuông ấy từng chạm các cảnh giao chiến. Nhịp xen kẽ đều đặn này là dấu hiệu của Doric mà người xem nhiều nhận ra ngay cả khi đầu cột bị che.
Một chi tiết người mới hiếm khi biết: thân cột Doric ở các đền đẹp không thẳng tuột như ống nước, mà hơi phình ra ở khoảng một phần ba từ dưới lên rồi thon dần. Độ phình rất nhẹ, mắt khó thấy nếu không để ý, nhưng nó làm cột trông như đang gánh sức nặng, có sức sống, thay vì cứng đơ. Ở Parthenon, người ta còn biết rằng nền đền hơi cong vồng lên ở giữa và các cột hơi nghiêng vào trong. Những tinh chỉnh ấy để mắt người xem thấy công trình thẳng và vững.
Ionic: thanh hơn, có đế và hai cuộn xoắn
Thức Ionic nhận ra ngay nhờ hai cuộn xoắn ở hai bên đầu cột, như hai cuộn giấy cuộn vào trong, hay như đôi sừng cừu. Thân cột thanh mảnh hơn Doric, rãnh dọc sâu hơn và giữa hai rãnh là một dải phẳng chứ không phải gờ sắc. Chân cột có đế gồm những vòng đá tròn chồng lên nhau.
Phần dải trang trí phía trên cũng khác. Thay vì chia ô xen kẽ như Doric, Ionic thường có một dải phù điêu chạy liền, kể chuyện liên tục như một cuộn tranh. Cảm giác chung là mềm mại, thanh lịch hơn, và người ta từ thời cổ đã hay ví Doric với dáng đàn ông khoẻ, Ionic với dáng phụ nữ thanh.
Ví dụ đẹp là đền Erechtheion trên đồi Acropolis, cạnh Parthenon. Đứng giữa hai ngôi đền là thấy ngay sự khác nhau của hai thức. Erechtheion còn có một hiên nổi tiếng nơi những pho tượng thiếu nữ đứng thay cho cột, đội mái trên đầu. Hãy nhìn chân của các thiếu nữ: một chân trụ, một chân hơi co, nếp váy rủ thẳng như rãnh cột ở bên chân trụ. Người tạc đã làm cho người thành cột mà cột vẫn là người.
Corinth: bó lá ô rô và lối trang trí rực rỡ
Thức Corinth ra đời muộn nhất trong ba thức Hy Lạp, và là thức cầu kỳ nhất. Thân cột và đế gần giống Ionic, nhưng đầu cột là một chiếc giỏ được bao quanh bởi hai ba tầng lá ô rô xoè ra, đầu lá cong xuống, ở các góc có những cuộn nhỏ vươn lên đỡ phiến đá trên cùng. Đứng dưới nhìn lên, đầu cột như một chậu cây bằng đá.
Có một giai thoại cổ được ghi lại về nguồn gốc của nó: một chiếc giỏ đặt trên mộ một cô gái, cây ô rô mọc lên quấn quanh giỏ, và một người thợ đi qua thấy đẹp liền đem vào đầu cột. Không ai kiểm chứng được câu chuyện, nhưng nó giúp bạn nhớ hình đầu cột rất nhanh.
Người Hy Lạp dùng Corinth khá ít. Người La Mã mới là những người mê nó, dùng khắp nơi ở đền đài và công trình lớn, như hàng cột trước đền Pantheon ở Rome. Người La Mã còn thêm hai thức nữa: một thức đơn giản hơn cả Doric, và một thức ghép, lấy cuộn xoắn Ionic chồng lên lá ô rô Corinth. Khi thấy một đầu cột vừa có cuộn xoắn lớn vừa có lá, bạn đang nhìn thức ghép.
Vì sao ba thức cột sống tới hôm nay
Thức cột không chỉ là kiểu trang trí, mà là một hệ tỷ lệ. Chiều cao cột so với đường kính, khoảng cách giữa các cột, độ dày của dải phía trên, tất cả đi theo nhau. Người xây đền Hy Lạp đã tìm ra những tỷ lệ làm mắt người thấy yên ổn, và vì là tỷ lệ chứ không phải chi tiết, nó dễ truyền đi: thợ ở nơi khác, thời khác chỉ cần nắm quy tắc là dựng lại được cảm giác ấy.
Người La Mã nhận lấy hệ thống này, dùng nó khắp đế chế, rồi các kiến trúc sư thời Phục hưng ở Ý đọc lại những ghi chép cổ, đo đạc tàn tích, và đưa ba thức trở lại thành ngữ pháp của kiến trúc châu Âu. Từ đó qua nhiều thế kỷ, ngân hàng, toà án, nhà hát, trường học khắp thế giới khoác những hàng cột này để nói rằng mình nghiêm túc, bền vững.
Đó là lý do người mới học xem kiến trúc nên bắt đầu từ thức cột. Nó giống bảng chữ cái: nắm rồi thì đọc được cả một thư viện công trình. Và vì cột cổ điển xuất hiện ngay trên phố Việt Nam, bạn không cần chờ một chuyến đi xa mới thực hành. Người mê kiến trúc lâu năm thường nhận ra chất lượng một mặt tiền tân cổ điển chỉ qua một chi tiết: đầu cột có cân với thân cột không, hay to quá, nhỏ quá so với cái nó phải gánh.
Bảng nhận ra trong một phút
Khi đứng trước một hàng cột, đi theo thứ tự: đầu cột, chân cột, thân cột, rồi dải phía trên. Bảng dưới gom các dấu hiệu.
| Nhìn vào | Doric | Ionic | Corinth |
|---|---|---|---|
| Đầu cột | Gối tròn trơn và phiến vuông | Hai cuộn xoắn hai bên | Bó lá ô rô xoè, cuộn nhỏ ở góc |
| Chân cột | Không đế, đặt thẳng lên nền | Có đế nhiều vòng tròn | Có đế như Ionic |
| Thân cột | To, rãnh dọc với gờ sắc | Thanh, rãnh sâu, có dải phẳng giữa rãnh | Thanh, tương tự Ionic |
| Dải phía trên | Ô ba rãnh xen ô vuông | Thường là dải phù điêu chạy liền | Trang trí dày, nhiều lớp |
| Cảm giác chung | Khoẻ, nghiêm, giản dị | Thanh lịch, mềm | Rực rỡ, sang trọng |
Mẹo nhỏ: nếu chỉ nhớ được một thứ, hãy nhớ đầu cột. Trơn là Doric, cuộn xoắn là Ionic, lá là Corinth. Thế là đủ để đọc đúng phần lớn những hàng cột bạn gặp.
Hiểu lầm hay gặp và câu hỏi người mới
Cột cổ điển quen mắt đến mức ít ai nhìn kỹ. Mấy điều dưới đây hay bị nhầm.
- "Đền Hy Lạp vốn trắng tinh." Nhiều đền và tượng Hy Lạp từng được tô màu, phần lớn màu đã mất theo thời gian. Màu trắng của đá ngày nay không phải diện mạo ban đầu.
- "Cứ có cột tròn là kiến trúc Hy Lạp." Phần lớn cột cổ điển ta gặp là của thời La Mã hoặc của những toà nhà tân cổ điển xây lại hình thức cũ nhiều thế kỷ sau.
- "Ba thức chỉ khác nhau ở đầu cột." Đầu cột là dấu hiệu nhanh nhất, nhưng cả tỷ lệ thân, đế, dải phía trên đều đi theo một bộ. Đó là lý do người ta gọi là thức chứ không chỉ là kiểu đầu cột.
- "Cột càng to càng sang." Tỷ lệ mới quan trọng. Một hàng cột to quá so với mặt nhà sẽ trông nặng và đè.
- "Cột trước nhà phố mới là cột Hy Lạp thật." Đó là cách mượn hình thức để tạo vẻ trang trọng. Nhìn tỷ lệ và đầu cột, bạn sẽ thấy mức độ mượn đúng hay sai.
Câu tự hỏi khi gặp một hàng cột: cột này đang gánh thật hay chỉ được gắn vào tường cho đẹp? Ở đền Hy Lạp, cột gánh mái thật. Ở nhiều toà nhà sau này, cột chỉ là một lớp áo, và biết điều đó giúp bạn nhìn mặt tiền tỉnh táo hơn.
Bài tập ngay trên phố Việt Nam
Không cần sang Hy Lạp. Đi bộ một buổi ở khu phố có nhiều toà nhà thời Pháp ở Hà Nội, Huế hay Sài Gòn, hoặc một khu nhà phố mới, là đủ để tập.
- Chọn ba toà nhà có cột. Với mỗi toà, nhìn đầu cột trước và gọi tên thức. Trơn, cuộn xoắn hay lá?
- Nhìn chân cột: có đế hay không. Kiểm lại xem tên thức mình gọi có khớp không.
- Đứng lùi ra bên kia đường, nhìn tỷ lệ cột so với cả mặt nhà. Cột này làm toà nhà trông vững, hay trông nặng?
- Tìm một toà có cả hai thức chồng nhau: tầng dưới một thức, tầng trên một thức khác. Người xây cũ hay xếp thức khoẻ ở dưới, thức thanh ở trên.
- Chụp ảnh đầu cột, về nhà vẽ lại bằng bút chì trên giấy trắng. Vẽ lại là cách nhớ hình nhanh nhất.
Xem tiếp: các tượng thần Hy Lạp để thấy cùng một nền văn hoá đã nghĩ về thân người giống như nghĩ về cột; rồi kiến trúc La Mã với vòm và mái tròn; và những toà nhà tân cổ điển châu Âu thế kỷ 18, 19 đã đem ba thức này ra khắp thế giới. Đi cùng trẻ nhỏ, chơi trò tìm cột cuộn xoắn trên phố là cách khiến con nhìn lên các mặt nhà mà trước đó con chưa từng để ý.
Câu hỏi thường gặp
Ba thức cột Hy Lạp khác nhau thế nào?
Doric có đầu cột trơn như chiếc gối và không có đế, thân to khoẻ. Ionic có hai cuộn xoắn ở đầu cột, có đế, thân thanh hơn. Corinth có đầu cột là bó lá ô rô xoè ra, cầu kỳ nhất. Nhìn đầu cột là cách phân biệt nhanh nhất.
Đền Parthenon dùng thức cột nào?
Parthenon là ví dụ quen thuộc của thức Doric với hàng cột to, đầu cột trơn và dải trang trí chia ô xen kẽ. Ngay cạnh đó, đền Erechtheion dùng thức Ionic và có hiên với những tượng thiếu nữ đứng thay cột.
Vì sao cột Hy Lạp hơi phình ở giữa?
Thân cột ở các đền đẹp phình rất nhẹ ở khoảng một phần ba từ dưới lên rồi thon dần. Cách làm này giúp cột trông như đang gánh sức nặng, có sức sống, và tránh ảo giác cột bị thắt lại khi nhìn từ xa.
Lá trên đầu cột Corinth là lá gì?
Đó là lá ô rô, loại lá có răng cưa và mép cong. Có một giai thoại cổ kể rằng hình đầu cột bắt nguồn từ chiếc giỏ đặt trên mộ một cô gái được cây ô rô mọc quấn quanh, nhưng câu chuyện không thể kiểm chứng.
Ở Việt Nam có thể thấy thức cột Hy Lạp ở đâu?
Nhiều toà nhà xây thời Pháp ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn dùng cột theo các thức cổ điển, thường là Ionic và Corinth trên mặt tiền. Nhà phố và biệt thự mới theo lối tân cổ điển cũng hay gắn cột. Đi bộ nhìn đầu cột là tập được ngay.
Tượng và đền Hy Lạp xưa có màu không?
Có. Nhiều đền và tượng Hy Lạp từng được tô màu, dấu vết còn tìm thấy trên đá. Màu đã phai theo thời gian nên ngày nay ta quen với màu trắng của đá, nhưng đó không phải diện mạo ban đầu.