TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Kiến trúc và điêu khắc

Phù điêu Angkor Wat: đọc hành lang đá như đọc một cuộn truyện tranh dài

Phù điêu Angkor Wat là những dải đá chạm kín tường hành lang: đọc cảnh Khuấy biển sữa thế nào, nhìn vũ nữ Apsara trên tường, đi lúc nào cho ánh sáng đẹp.

Morning light over an ancient brick and stone tower ruin, a retired man in a pearl grey shirt walks along a shaded gallery with blurred carved walls, over-the-shoulder view

Phù điêu Angkor Wat là những dải đá sa thạch chạm kín tường hành lang bao quanh ngôi đền, kể các tích truyện thần thoại, trận đánh và đoàn rước; cách đọc đúng là đi chậm dọc hành lang như lật một cuộn truyện tranh dài, nhìn từng tầng cảnh từ dưới lên, tìm nhân vật chính ở giữa, rồi mới dừng lại ở chi tiết. Bên cạnh các dải phù điêu kể chuyện, trên tường đền còn rất nhiều hình nữ thần, vũ nữ Apsara đứng hoặc múa, mỗi người một kiểu tóc, một bộ trang sức.

Angkor Wat nằm gần thành phố Siem Reap ở Campuchia, quay mặt về hướng tây, khác với phần lớn đền đài quanh đó. Nhiều người Việt tới đây theo tour ngắn ngày và chỉ kịp chụp ảnh tháp lúc bình minh. Bài này dành cho người muốn dành một buổi đi chậm trong hành lang phù điêu: đọc thế nào, đứng đâu, nhìn gì, và vì sao những bức tường đá này được gọi là kiệt tác.

Phù điêu ở đây là gì, nhìn qua thấy ngay điều gì

Phù điêu là lối chạm hình nổi lên trên một mặt phẳng, không tách rời khỏi nền như tượng tròn. Ở Angkor Wat, phù điêu chạm rất nông, nổi lên khỏi mặt tường chỉ một chút, nhưng phủ kín những bức tường dài của hành lang ngoài cùng. Bước vào hành lang, cảm giác đầu tiên là một biển người, ngựa, voi, xe, vũ khí, cây cối đan kín đến mức không còn khoảng trống.

Điều thứ hai thấy ngay là màu đá. Ở độ cao ngang ngực, nhiều mảng đá sẫm và bóng lên như đánh xi. Đó là dấu của bao nhiêu bàn tay người chạm vào qua nhiều thế kỷ. Phía trên và phía dưới, nơi ít ai với tới, mặt đá vẫn giữ màu xám mờ của sa thạch.

Điều thứ ba là nhịp. Dù đông đúc, các hình người không hỗn loạn. Chúng xếp thành từng dải ngang, lặp lại một tư thế với những thay đổi nhỏ, như hàng lính đang bước đều. Nhịp lặp ấy làm mắt bạn tự trôi dọc tường, và đó chính là cách phù điêu dài được làm để xem: vừa đi vừa đọc.

Đọc cảnh Khuấy biển sữa theo từng bước

Cảnh Khuấy biển sữa ở hành lang phía đông là dải phù điêu nổi tiếng nhất, hợp để tập đọc. Câu chuyện, nói gọn, là các thần và các quỷ cùng kéo một con rắn khổng lồ quấn quanh một ngọn núi để khuấy đại dương, mong lấy được thuốc trường sinh.

  1. Đứng lùi ra giữa hành lang, nhìn toàn bộ chiều dài. Bạn sẽ thấy một hàng dài nhân vật đang kéo một thân rắn nằm ngang, kéo về hai phía ngược nhau như trò kéo co.
  2. Tìm điểm giữa: một nhân vật lớn hơn hẳn đứng ở trung tâm, ngay chỗ ngọn núi làm trục khuấy. Đó là trục của cả bức, mọi chuyển động xoay quanh nó.
  3. Đi về một phía, nhìn khuôn mặt và mũ của những người kéo. Một bên là các thần, một bên là các quỷ, khác nhau ở nét mặt và kiểu mũ. Thử tìm điểm khác bằng mắt mình trước khi hỏi người dẫn.
  4. Nhìn xuống dải dưới cùng: biển với cá, cá sấu, sinh vật biển, một số bị cắt làm đôi vì vòng khuấy dữ dội. Đây là chi tiết vui mà nhiều người bỏ qua.
  5. Nhìn lên dải trên cùng: những vũ nữ Apsara bay lượn, sinh ra từ bọt biển trong lúc khuấy theo câu chuyện.
  6. Lùi lại lần nữa, nhìn cả bức. Bây giờ bạn thấy ba tầng: biển dưới, người kéo giữa, trời trên. Một câu chuyện đã được sắp thành một bức tranh có trật tự.

Cách đọc này áp được cho các dải phù điêu khác trong hành lang: các trận đánh lấy từ những sử thi Ấn Độ, đoàn rước của nhà vua, cảnh thiên đường và địa ngục. Mỗi dải có một trục hoặc một nhân vật chính, có tầng trên tầng dưới, và có những chi tiết nhỏ đời thường để thưởng cho người chịu nhìn lâu.

Vũ nữ Apsara trên tường: tìm sự khác nhau

Đừng nhìn như một hàng giống hệt. Trên tường các sân và tháp có rất nhiều hình nữ thần đứng, xen với những vũ nữ đang múa. Nhìn lướt thì tưởng giống nhau. Đứng trước ba bốn hình liền nhau mà so, bạn sẽ thấy kiểu tóc, mũ miện, trang sức, cách cầm hoa, ánh mắt đều khác.

Nhìn tóc và mũ trước. Tóc có thể búi cao, tết thành nhiều chỏm, cài hoa, đội mũ nhọn. Đây là phần người thợ chạm sâu nhất và chi tiết nhất, cũng là chỗ dễ phân biệt từng người nhất.

Nhìn bàn tay. Ngón tay cong ra sau, cầm hoa, cầm dải khăn. Bàn tay mềm mại là dấu hiệu của tay thợ giỏi, và cũng gợi những thế tay của múa cổ điển Khmer.

Nhìn nụ cười. Nhiều gương mặt mang nụ cười nhẹ, khoé môi hơi nhếch. Có những hình người ta hay chỉ cho nhau vì lộ răng khi cười, điều hiếm thấy. Tìm được là một niềm vui nhỏ.

So với vũ nữ Chăm. Nếu đã xem điêu khắc Chăm, đặt hai dáng vũ nữ cạnh nhau trong đầu: vũ nữ Chăm thường tròn đầy, uốn mạnh; vũ nữ trên tường Angkor thanh mảnh hơn, đứng thẳng hơn, trang trí dày ở đầu và hông.

Vì sao những bức tường này được gọi là kiệt tác

Điều đầu tiên là quy mô. Chạm một bức phù điêu đẹp đã khó; chạm hàng trăm mét tường mà giữ được nhịp, giữ được chất lượng đều tay, là việc của một tổ chức thợ rất lớn và rất có kỷ luật. Đi hết một vòng hành lang, bạn thấy cả một xưởng nghề nhiều thế hệ đã để lại dấu tay.

Điều thứ hai là cách xếp đặt. Người thợ biết rằng người xem sẽ đi dọc tường, nên họ sắp câu chuyện theo chiều đi, đặt những nhân vật quan trọng ở chỗ mắt dừng lại tự nhiên, dùng nhịp lặp để dẫn bước chân. Đây là một kiểu kể chuyện bằng không gian, gần với cách một bộ phim dẫn người xem từ cảnh này sang cảnh khác.

Điều thứ ba là chạm nông mà vẫn có chiều sâu. Phù điêu ở đây không khoét sâu, nhưng nhờ xếp lớp, người ở hàng sau nhỏ hơn và cao hơn người ở hàng trước, mắt người xem vẫn đọc ra được xa gần. Khi ánh sáng chiếu nghiêng qua hàng cột ngoài, các đường viền nông ấy đổ bóng mảnh, cả bức tường nổi lên như được vẽ bằng bóng tối.

Đi lúc nào, đứng đâu, ánh sáng ra sao

Phần lớn khách đến Angkor Wat lúc bình minh để chụp tháp phản chiếu xuống hồ, rồi đi tiếp sang đền khác. Nếu muốn đọc phù điêu, hãy làm ngược lại: sau khi xem bình minh, ăn sáng rồi quay lại hành lang vào giữa buổi sáng, khi đám đông đã sang nơi khác. Hành lang có mái che, ánh sáng lọt qua hàng cột ngoài thành những vệt sáng tối xen kẽ trên tường.

Mỗi mặt hành lang đẹp ở một giờ khác nhau. Mặt nào đang được nắng chiếu nghiêng qua hàng cột thì phù điêu nổi khối rõ nhất. Đi một vòng chậm mất vài giờ, nên tốt nhất chọn hai dải muốn đọc kỹ và dành thời gian cho chúng, còn các dải khác xem lướt.

Đi cùng gia đình, nhớ rằng trời nóng, đường dài, bậc đá cao. Mang nước, mũ, giày đế bám, ăn mặc kín vai và gối vì một số khu vực yêu cầu. Với người lớn tuổi, hành lang có mái là chỗ nghỉ mát lý tưởng, ngồi trên bậc thềm mà nhìn một dải phù điêu cũng đã là một cách xem. Trẻ con thích tìm con voi, con khỉ, con cá trong cảnh Khuấy biển sữa.

Hiểu lầm hay gặp và câu hỏi người mới

Người lần đầu vào hành lang phù điêu thường có vài suy nghĩ giống nhau.

  • "Hình nào cũng giống nhau, xem một đoạn là đủ." Nhịp lặp là chủ ý, nhưng trong nhịp ấy là vô số khác biệt nhỏ ở mặt, tay, vũ khí, con vật. Chọn một đoạn ngắn mà nhìn thật kỹ còn hơn đi lướt cả vòng.
  • "Phải biết hết sử thi mới hiểu." Biết sơ câu chuyện như cảnh Khuấy biển sữa là đủ để bắt đầu. Phần còn lại, bố cục và chi tiết, mắt bạn tự đọc được.
  • "Chỗ đá bóng là do người ta đánh xi." Đó là dấu tay khách chạm qua năm tháng. Nhìn thì được, nhưng đừng góp thêm bàn tay mình.
  • "Angkor Wat chỉ có tháp là đẹp." Tháp làm nên hình ảnh, còn phù điêu làm nên chiều sâu. Nhiều người xem nghệ thuật quay lại Angkor chỉ để đi hành lang.
  • "Đi tour là đủ." Tour giúp nắm câu chuyện, nhưng thường không đủ thời gian. Nếu được, dành thêm một buổi tự đi chậm.

Câu tự hỏi khi đứng trước một dải phù điêu: nếu đây là một trang truyện tranh, khung nào là khung chính, và mắt mình được dẫn đi theo đường nào?

Bài tập mười phút trước chuyến đi

Tập với ảnh chụp dải phù điêu Khuấy biển sữa, xem trên màn hình lớn sẽ dễ hơn điện thoại.

  1. Ba phút nhìn toàn bức, chỉ tìm ba tầng: dưới, giữa, trên.
  2. Hai phút tìm nhân vật trung tâm và ngọn núi làm trục.
  3. Hai phút so mặt người kéo ở hai phía. Mình phân biệt hai phe bằng dấu hiệu nào?
  4. Ba phút tìm chi tiết đời thường ở dải dưới cùng: một con cá, một con cá sấu, một sinh vật bị cuốn vào vòng khuấy.

Sau Angkor Wat, xem tiếp phù điêu ở đền Bayon gần đó, nơi có những cảnh chợ búa, nấu nướng, đánh cá đời thường, rồi quay về Việt Nam xem điêu khắc Chăm để so hai truyền thống láng giềng. Ai thích kiểu kể chuyện dài trên tường có thể tìm hiểu thêm các dải phù điêu ở những đền đài cổ khác trên thế giới, để thấy con người ở nhiều nơi đều muốn kể chuyện bằng đá. Ở nhà, cho con xem ảnh rồi cùng kể lại câu chuyện bằng lời của trẻ là cách tập đọc phù điêu vui mà nhớ lâu.

Câu hỏi thường gặp

Cảnh Khuấy biển sữa ở Angkor Wat nằm ở đâu?

Cảnh này nằm ở hành lang phù điêu phía đông của Angkor Wat. Đây là dải phù điêu nổi tiếng nhất, kể chuyện các thần và các quỷ kéo một con rắn khổng lồ quấn quanh ngọn núi để khuấy đại dương.

Xem phù điêu Angkor Wat mất bao lâu?

Đi một vòng hành lang chậm rãi mất vài giờ. Nếu ít thời gian, chọn hai dải muốn xem kỹ như Khuấy biển sữa và một cảnh trận đánh, dành mỗi dải nửa giờ, còn các dải khác xem lướt.

Vì sao Angkor Wat quay mặt về hướng tây?

Đây là điểm khác với phần lớn đền đài trong vùng, và giới nghiên cứu đưa ra nhiều cách giải thích khác nhau. Với người xem, hệ quả thực tế là ánh sáng lúc bình minh chiếu từ phía sau tháp, còn buổi chiều chiếu vào mặt trước.

Apsara trên tường Angkor Wat có gì để xem?

Mỗi hình nữ thần, vũ nữ có kiểu tóc, mũ miện, trang sức, cách cầm hoa và nụ cười riêng. Đứng trước vài hình liền nhau mà so là cách tốt nhất để thấy tay thợ tinh tế đến đâu.

Đi Angkor cùng ông bà và trẻ nhỏ có vất vả không?

Có vất vả vì trời nóng, đường dài và bậc đá cao. Nên đi sáng sớm, nghỉ trưa, chiều quay lại. Hành lang có mái là chỗ nghỉ mát tốt cho người lớn tuổi, còn trẻ con thích trò tìm con vật trong phù điêu.

Có được chạm tay vào phù điêu không?

Nên tránh. Những mảng đá sẫm bóng ở ngang ngực chính là dấu mòn do tay người chạm qua nhiều thế kỷ. Nhìn kỹ, chụp ảnh không dùng đèn chớp và giữ khoảng cách là cách xem tôn trọng di sản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138