Người mới nghe nhạc cổ điển nên đi theo tác phẩm, không theo lý thuyết: bắt đầu bằng những bản có hình ảnh rõ như Bốn mùa của Vivaldi hay Bolero của Ravel, sang những khúc piano ngắn của Chopin và Debussy, rồi mới tới các bản giao hưởng dài của Beethoven và Dvořák, cuối cùng là Bach và Requiem của Mozart. Mỗi tuần một tác phẩm, mỗi lần nghe một đoạn có mục tiêu, sau hai ba tháng tai bạn sẽ tự nhận ra chủ đề, nhạc cụ và lúc nhạc chuyển cảnh.
Phần dưới là thứ tự mười tác phẩm kèm lý do xếp như vậy, đoạn nên nghe trước của từng bản, cách nghe một tác phẩm dài mà không lạc, những hiểu lầm làm nhiều người bỏ cuộc sớm, và cách chọn bản thu. Mỗi tác phẩm trong danh sách đều có bài riêng trong chuyên mục này để bạn đi sâu khi đã sẵn sàng.
Vì sao nên bắt đầu bằng tác phẩm cụ thể
Nhiều người từng thử nghe nhạc cổ điển bằng cách mở một danh sách dài kiểu "nhạc cổ điển hay nhất", để chạy suốt buổi chiều rồi kết luận mình không hợp. Cách đó giống như vào một bảo tàng lớn mà đi lướt qua năm trăm bức tranh trong một giờ: cái gì cũng đẹp, không cái gì đọng lại. Nhạc cổ điển cần được nghe theo từng tác phẩm, vì phần lớn cái hay của nó nằm ở chỗ một ý nhạc xuất hiện, biến đổi, rồi quay lại. Nghe vụn từng mẩu ba phút thì không bao giờ thấy được chỗ quay lại ấy.
Lý do thứ hai là trí nhớ. Tai người mới chưa có "kho" để so sánh, nên mọi thứ nghe na ná nhau. Khi bạn nghe đi nghe lại một tác phẩm trong một tuần, kho ấy bắt đầu hình thành: bạn biết giai điệu chính, biết lúc nào kèn đồng vào, biết chương chậm nằm ở đâu. Tác phẩm thứ hai sẽ dễ hơn hẳn vì đã có cái để đối chiếu.
Lý do thứ ba là cảm giác tiến bộ. Nghe theo danh sách trộn, bạn không biết mình đã hiểu thêm được gì. Nghe theo lộ trình, cuối mỗi tuần bạn có thể tự kiểm: mình đã ngân nga được chủ đề chưa, đã chỉ ra được đâu là tiếng kèn oboe chưa. Những câu hỏi nhỏ như vậy giữ cho người mới không bỏ cuộc giữa chừng.
Mười tác phẩm theo thứ tự nên nghe
Thứ tự dưới đây đi từ nhạc có hình ảnh, ngắn, dễ nhớ sang nhạc dài hơn và cần nghe cấu trúc. Không bắt buộc đi đúng từng bước, nhưng nếu bạn chưa có thói quen nào thì đây là đường ít vấp nhất.
| Thứ tự | Tác phẩm | Nghe gì trước | Để ý điều gì |
|---|---|---|---|
| 1 | Bốn mùa (Vivaldi) | Chương đầu của Mùa xuân | Ba cây vĩ cầm giả tiếng chim, rồi cơn giông bằng những nốt dồn dập |
| 2 | Bolero (Ravel) | Nghe trọn một lần, không tua | Trống nhỏ gõ một nhịp không đổi, nhạc cụ thay nhau hát một giai điệu |
| 3 | Nocturne của Chopin | Bản cung Mi giáng trưởng quen thuộc nhất | Tay trái rải hợp âm đều, tay phải hát như giọng người |
| 4 | Ánh trăng (Debussy) | Một phút rưỡi đầu | Những nốt rất khẽ, nhịp như trôi, không có điểm nhấn mạnh |
| 5 | Hồ thiên nga (Tchaikovsky) | Chủ đề con thiên nga ở kèn oboe | Đàn hạc rải phía dưới, giai điệu buồn quay lại nhiều lần |
| 6 | Giao hưởng số 5 (Beethoven) | Chương một, khoảng bảy tám phút | Mô-típ bốn nốt xuất hiện ở khắp nơi, cả khi rất khẽ |
| 7 | Giao hưởng Thế giới mới (Dvořák) | Chương chậm thứ hai | Tiếng kèn cor anglais hát giai điệu nhớ nhà |
| 8 | Eine kleine Nachtmusik (Mozart) | Chương một | Câu hỏi và câu đáp giữa các bè đàn dây |
| 9 | Tổ khúc cello và biến tấu Goldberg (Bach) | Khúc dạo đầu của tổ khúc cello thứ nhất | Một cây đàn mà nghe như có cả giai điệu lẫn bè trầm |
| 10 | Requiem (Mozart) | Đoạn Lacrimosa | Dàn hợp xướng dâng lên từng bậc, dàn dây thở dài phía dưới |
Bach và Requiem để cuối không phải vì khó nghe nhất, mà vì chúng thưởng cho người đã quen lắng nghe nhiều lớp nhạc cùng lúc. Nghe Bach ở tuần đầu, nhiều người chỉ thấy "đều đều"; nghe ở tuần thứ chín, họ bắt đầu thấy những đường nhạc đan vào nhau.
Nghe một bản dài mà không lạc
Giao hưởng thường dài ba bốn mươi phút, chia thành nhiều chương. Người mới hay lạc ở phút thứ mười. Cách đi qua một bản dài:
- Trước khi nghe, xem bản đó có mấy chương và chương nào nhanh, chương nào chậm. Thông tin này thường có ngay trên tên từng đoạn của bản thu.
- Lần nghe đầu, chỉ nghe chương một. Dừng lại, tự ngân nga được câu nhạc nào thì ngân nga câu đó.
- Lần thứ hai, nghe lại chương một và để ý lúc câu nhạc ấy quay lại. Thường nó trở lại sau một đoạn "lang thang" ở giữa, và khi quay lại, bạn sẽ có cảm giác như về nhà.
- Những ngày sau mới nối thêm chương tiếp theo. Chương chậm nên nghe lúc yên tĩnh, buổi tối hoặc sáng sớm.
- Khi đã quen từng chương, nghe trọn một lượt không ngắt. Lúc đó bạn sẽ thấy chương cuối hay nhắc lại thứ gì đó từ chương đầu.
Nếu giữa chừng bạn bị phân tâm, đừng tua lại liên tục. Cứ để nhạc chạy, đánh dấu phút mình lạc, lần sau nghe lại đúng đoạn đó. Người nghe lâu năm cũng có những đoạn phải nghe năm sáu lần mới "vào".
Những hiểu lầm làm người mới bỏ cuộc sớm
"Phải biết nhạc lý mới nghe được." Thật ra không cần biết đọc nốt. Thứ cần là trí nhớ ngắn hạn cho giai điệu, và cái đó tập được bằng nghe lặp lại. Những từ như chủ đề, chương, độc tấu chỉ là tên gọi cho những thứ tai bạn đã nghe thấy.
"Nhạc cổ điển là nhạc để ngủ." Một phần vì người ta hay gom những đoạn chậm nhất vào các tuyển tập thư giãn. Chương cuối Giao hưởng số 5 của Beethoven, cơn giông trong Mùa hè của Vivaldi hay đoạn kết của Bolero ồn và dữ hơn nhiều bài nhạc trẻ.
"Bản thu nào cũng như nhau, cùng một nốt nhạc mà." Cùng bản nhạc, nhạc trưởng này cho chương chậm kéo dài thêm vài phút so với nhạc trưởng khác, dàn nhạc này dùng đàn dây ruột cừu kiểu xưa nghe mỏng và sắc, dàn khác dùng dây kim loại nghe dày và tròn. Nghe hai bản thu khác nhau của cùng một tác phẩm là bài học hay nhất.
"Nhạc không lời thì không biết nó kể gì." Có tác phẩm kể chuyện thật, như Bốn mùa hay Hồ thiên nga. Phần lớn còn lại không kể chuyện mà kể cảm giác: căng rồi chùng, xa rồi về. Bạn không cần đoán đúng "ý tác giả", chỉ cần nghe ra lúc nhạc căng và lúc nó được giải toả.
Mười tác phẩm, bốn thời kỳ, bốn kiểu tai nghe
Danh sách trên không chọn ngẫu nhiên mà rải đều qua các thời kỳ lớn, để sau mười tuần bạn nghe ra sự khác nhau giữa chúng mà không cần đọc sách lịch sử. Vivaldi và Bach thuộc thời Baroque: nhạc chạy đều như một cỗ máy đẹp, nhiều đường nhạc đan vào nhau, bè trầm bước đi không ngừng. Mozart thuộc thời cổ điển theo nghĩa hẹp: câu nhạc cân đối như câu hỏi và câu trả lời, giai điệu rõ, phần đệm nhẹ. Beethoven đứng ở ranh giới, kéo nhạc cổ điển sang chỗ kịch tính, giằng co hơn.
Chopin, Tchaikovsky và Dvořák thuộc thời lãng mạn: giai điệu dài, cảm xúc lộ ra trên mặt, dàn nhạc to hơn, màu sắc dân tộc rõ hơn. Debussy và Ravel sang đầu thế kỷ 20, chú ý tới màu âm thanh hơn là giai điệu, hợp âm mờ như sương, có khi một âm sắc lạ của nhạc cụ quan trọng hơn cả câu nhạc.
Biết khung này, khi nghe một bản lạ bạn có thể tự đoán: nhạc chạy đều, bè trầm đi bộ liên tục thì nhiều khả năng là Baroque; câu nhạc gọn, cân, sáng sủa thì gần Mozart; dàn nhạc dâng trào, giai điệu dài da diết thì là lãng mạn; nghe như ánh sáng trên mặt nước thì gần Debussy. Đoán sai không sao, đây là trò chơi để tai tập so sánh.
Chọn bản thu và chỗ nghe cho đúng
Nên tìm bản thu trọn tác phẩm từ nguồn có bản quyền, có ghi rõ tên dàn nhạc, nhạc trưởng hoặc người độc tấu. Tránh những video ghép nhiều đoạn ngắn với tiêu đề kiểu "nhạc cổ điển hay nhất mọi thời", vì chúng thường cắt mất phần giữa, chỉ giữ đoạn quen tai, và chất lượng âm thanh kém. Với một tác phẩm, có thể chọn hai kiểu bản thu: một bản của dàn nhạc giao hưởng lớn, âm thanh dày và rộng, và một bản của nhóm chơi nhạc cụ cổ, nhỏ hơn, nhanh hơn, sắc hơn. Với nhạc thời Vivaldi và Bach, so hai kiểu này rất thú vị.
Tai nghe có chụp tai cho bạn nghe rõ chi tiết, nhất là những tiếng rất khẽ ở đầu bản Ánh trăng hay tiếng trống nhỏ đầu Bolero. Loa ngoài ở phòng khách hợp với giao hưởng, vì âm thanh có không gian để lan ra. Loa điện thoại nhỏ làm mất gần hết bè trầm, nên chỉ để nghe lại giai điệu khi đang đi đường.
Ở các thành phố lớn, nhà hát thỉnh thoảng có buổi hoà nhạc giao hưởng chơi đúng những tác phẩm trong danh sách này. Đã nghe ở nhà vài tuần rồi mới đi nghe trực tiếp, bạn sẽ nhận ra chủ đề quen ngay từ những nốt đầu, và thấy tận mắt cây kèn nào đang chơi, điều mà bản thu không cho bạn thấy.
Bài tập mười phút mỗi tuần
Mỗi tuần một tác phẩm, mỗi ngày mười phút là đủ. Gợi ý một tuần mẫu:
- Ngày đầu: nghe đoạn được gợi ý ở bảng trên, không làm việc gì khác. Ghi ra ba chữ mô tả cảm giác của mình.
- Ngày hai: nghe lại, lần này đếm xem giai điệu chính xuất hiện mấy lần. Lần quay lại cuối có khác lần đầu không?
- Ngày ba: nghe với mắt nhắm, chỉ theo dõi một nhạc cụ, ví dụ cây vĩ cầm độc tấu hay cây kèn oboe.
- Ngày bốn và năm: nghe tiếp sang đoạn kế bên. Đoạn này nhanh hơn hay chậm hơn, sáng hơn hay tối hơn?
- Cuối tuần: nghe trọn tác phẩm một lần, nếu được thì cùng một người nhà. Kể cho họ nghe một chi tiết bạn mới phát hiện.
Với trẻ nhỏ, nhạc có hình ảnh như Bốn mùa hay Hồ thiên nga hợp nhất: cho con đoán đoạn nào là chim hót, đoạn nào là thiên nga bay, không có đáp án đúng sai. Ông bà thì thường thích Ánh trăng và Nocturne, những bản yên tĩnh nghe buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nghe nhạc cổ điển nên bắt đầu từ bản nào?
Bắt đầu từ Bốn mùa của Vivaldi, cụ thể là chương đầu của Mùa xuân. Bản này ngắn, giai điệu sáng, có hình ảnh rõ như tiếng chim và cơn giông, nên tai người mới dễ bám. Sau đó sang Bolero của Ravel để tập nghe một bản dài mà vẫn dễ theo.
Mỗi ngày nghe bao lâu thì đủ để quen nhạc cổ điển?
Mười đến mười lăm phút nghe tập trung mỗi ngày hiệu quả hơn hai tiếng để nhạc chạy nền. Điều quan trọng là nghe lặp lại cùng một tác phẩm trong vài ngày liền, để giai điệu chính kịp in vào trí nhớ trước khi chuyển sang bản khác.
Có cần biết nhạc lý hay đọc nốt để hiểu nhạc cổ điển không?
Không cần. Người nghe chỉ cần nhận ra giai điệu, nghe ra lúc nó quay lại và phân biệt được vài nhạc cụ chính. Những thứ đó đến từ việc nghe lặp lại. Thuật ngữ như chương, chủ đề, độc tấu chỉ giúp gọi tên những gì bạn đã nghe thấy.
Nghe nhạc cổ điển bằng điện thoại có được không?
Được, nhưng nên dùng tai nghe tốt thay vì loa ngoài của điện thoại. Loa nhỏ làm mất phần lớn tiếng trầm như đàn contrabass, kèn tuba và tiếng trống định âm, nên giao hưởng nghe mỏng hẳn. Những bản piano như Chopin hay Debussy thì nghe trên tai nghe đã rất trọn vẹn.
Vì sao một bản giao hưởng lại chia thành nhiều chương?
Mỗi chương là một phần có tính cách riêng, thường xen kẽ nhanh và chậm, sôi nổi và trầm lắng, giống các phần của một câu chuyện dài. Nhờ có quãng nghỉ giữa các chương, người nghe được nghỉ một chút trước khi bước vào không khí mới.
Nhạc cổ điển có hợp cho trẻ nhỏ nghe không?
Hợp, nhất là những bản có hình ảnh như Bốn mùa, Hồ thiên nga hay Bolero. Cha mẹ có thể nghe cùng con, hỏi con đoạn này giống con vật hay thời tiết gì, để con tự tưởng tượng mà không cần có câu trả lời đúng hay sai.