Hai cửa vào hợp nhất với Mozart là Eine kleine Nachtmusik, một khúc nhạc đêm nhỏ cho đàn dây, sáng sủa, cân đối, nghe là nhớ ngay; và Requiem, bản nhạc lễ cầu hồn u tối mà ông chưa kịp viết xong. Nghe cả hai, bạn thấy được hai mặt của cùng một người: mặt trơn tru, duyên dáng ai cũng biết, và mặt kịch tính, nặng trĩu mà người ta chỉ nhận ra khi nghe hết một tác phẩm lớn.
Bài này đi qua từng chương của khúc nhạc đêm nhỏ, chỉ ra vì sao nó nghe "dễ" mà không hề đơn giản, rồi dẫn bạn vào Requiem theo một thứ tự hợp với người mới, từ đoạn Lacrimosa nổi tiếng ra tới phần mở đầu. Cuối bài là những hiểu lầm phổ biến, trong đó có những điều nhiều người tin là thật chỉ vì đã xem một bộ phim.
Khúc nhạc đêm nhỏ: bốn chương, nghe thấy gì
Eine kleine Nachtmusik dịch sát là "một khúc nhạc đêm nhỏ". Đây là một bản serenade cho đàn dây, có thể chơi bằng năm người (hai vĩ cầm, viola, cello, contrabass) hoặc cả một dàn dây. Serenade thời đó là nhạc nhẹ, dùng cho tiệc tối hay sự kiện ngoài trời, nhưng Mozart viết nó gọn và tinh tới mức nó thành một trong những bản nhạc được nhận ra nhiều nhất thế giới.
Chương một mở bằng một câu nhạc cả dàn cùng đi lên mạnh mẽ, như một lời chào. Ngay sau đó là những câu nhạc nhỏ hơn, nhẹ hơn, kiểu một người hỏi, người kia đáp. Chương hai là một romanze chậm, ngọt, có một đoạn giữa đổi sang giọng thứ, hơi lo âu, rồi giai điệu ngọt quay về. Chương ba là một minuet, điệu nhảy nhịp ba, đường hoàng, ở giữa có một đoạn mềm và hát hơn. Chương bốn nhanh, vui, chủ đề chính quay lại nhiều lần như một trò đuổi bắt.
Mozart ghi trong danh mục tác phẩm riêng của mình rằng bản này có năm chương. Một chương đã thất lạc, nên ngày nay ta nghe bốn. Chi tiết này người nghe lâu năm hay kể, như một lời nhắc rằng ngay cả bản nhạc quen tai nhất cũng có khoảng trống.
Vì sao nghe dễ mà không hề đơn giản
Câu nhạc cân như hai vế câu đối. Mozart viết câu nhạc theo từng cặp: vế đầu kết lửng lơ, vế sau kết trọn. Tai người nghe được thoả mãn liên tục vì câu hỏi nào cũng có câu trả lời ngay. Đó là cảm giác "dễ chịu" mà ai nghe cũng thấy, kể cả trẻ nhỏ.
Không một nốt thừa. Thử ngân nga lại chương một, bạn sẽ thấy rất khó bỏ đi nốt nào mà không làm hỏng câu. Người chơi nhạc chuyên nghiệp hay nói Mozart khó chơi chính vì mọi thứ lộ ra hết, sai một chút là nghe thấy ngay.
Bè dưới cũng có chuyện để kể. Nghe lần thứ ba, hãy theo dõi viola và cello thay vì vĩ cầm. Có những chỗ bè dưới đáp lại bè trên, có chỗ chúng tạo nhịp nảy như bước chân. Nhạc nghe trong sáng nhưng có nhiều lớp.
Đoạn giữa của chương chậm. Người nghe vội hay bỏ qua đoạn giọng thứ trong chương hai. Đó là chỗ duy nhất trong cả bản mà mây kéo qua, và vì nó ngắn nên khi giai điệu ngọt trở lại, bạn thấy nó ấm hơn lần đầu.
Requiem: bản nhạc dang dở
Requiem là nhạc lễ cầu hồn, phổ lời La-tinh của nghi lễ dành cho người đã khuất trong truyền thống Ki-tô giáo. Mozart nhận viết bản này theo đơn đặt hàng của một người giấu tên, và qua đời khi tác phẩm còn dang dở. Ông viết xong một phần, để lại phác thảo cho một số đoạn khác. Học trò của ông là Franz Xaver Süssmayr hoàn thành phần còn lại, và bản hoàn thiện ấy là bản được chơi nhiều nhất. Về sau có thêm vài nhà nghiên cứu viết những bản hoàn thiện khác.
Âm thanh của Requiem tối ngay từ đầu, và lý do nằm ở dàn nhạc. Mozart bỏ sáo và oboe, những nhạc cụ có tiếng sáng, dùng kèn basset, một họ hàng trầm của clarinet, cùng kèn bassoon, kèn trombone, kèn trumpet, trống định âm, đàn dây và đàn organ. Mở đầu là kèn basset và bassoon đan vào nhau trên nền đàn dây đi những bước nặng, trước khi dàn hợp xướng vào. Màu âm mờ và trầm ấy là thứ làm cả tác phẩm nghe như phủ một lớp khói.
Nghe Requiem không cần hiểu lời La-tinh. Mỗi đoạn có một cảm xúc rõ: Dies irae là cơn thịnh nộ ập đến, Tuba mirum là tiếng kèn gọi vang lên, Rex tremendae là những tiếng hô uy nghi, Confutatis là sự đối lập giữa giọng nam dữ dội và giọng nữ cầu xin, Lacrimosa là nước mắt.
Nghe Requiem theo thứ tự cho người mới
Requiem dài khoảng gần một giờ. Thay vì nghe từ đầu, đi theo thứ tự này:
- Lacrimosa: đoạn nổi tiếng nhất. Đàn dây thở dài từng nhịp đôi, dàn hợp xướng dâng lên từng bậc rồi rút xuống. Câu chuyện hay được kể là Mozart chỉ kịp viết vài ô nhịp đầu của đoạn này.
- Dies irae: ngay sau Lacrimosa, nghe đoạn nhanh và dữ này để thấy hai cực của tác phẩm. Để ý trống định âm và đàn dây chạy rung dồn dập.
- Tuba mirum: kèn trombone độc tấu mở đầu, giọng hát trầm đáp lại, rồi lần lượt các giọng cao hơn nối tiếp. Đây là một trong số ít chỗ trong nhạc cổ điển mà cây trombone được hát một mình lâu như vậy.
- Confutatis: nghe giọng nam hô dữ dội trên nền dàn nhạc gắt, rồi đột ngột giọng nữ cất lên rất nhẹ, như hai thế giới đối mặt nhau.
- Cuối cùng mới nghe trọn từ phần mở đầu. Lúc ấy bạn sẽ nhận ra đoạn kết của tác phẩm dùng lại âm nhạc của phần mở đầu, khép vòng lại.
Nghe lần đầu nên dùng tai nghe hoặc loa tốt trong phòng yên tĩnh. Loa điện thoại làm mất tiếng kèn basset và trombone, hai thứ tạo nên màu âm riêng của Requiem.
Hiểu lầm hay gặp
"Salieri đã đầu độc Mozart." Đây là chuyện hư cấu, được biết tới rộng rãi qua một vở kịch và bộ phim Amadeus. Phim hay và đáng xem, nhưng là tiểu thuyết hoá, không phải lịch sử. Nghe Requiem như một tác phẩm âm nhạc, đừng nghe nó như bằng chứng của một vụ án.
"Cả Requiem là của Mozart." Phần lớn ý nhạc của các đoạn đầu là của Mozart, nhưng nhiều phần khác do người khác hoàn thiện hoặc viết mới. Người nghe lâu năm có thể tranh luận đoạn nào nghe "Mozart" hơn, đó là một trò thú vị khi đã quen tác phẩm.
"Nhạc lễ thì chỉ hợp nghe ở nơi thờ tự." Requiem được biểu diễn ở nhà hát hoà nhạc khắp nơi như một tác phẩm nghệ thuật lớn. Bạn có thể thưởng thức nó như nghe một vở kịch bằng âm thanh về nỗi sợ, nỗi buồn và sự an ủi, không cần chia sẻ niềm tin của văn bản gốc.
"Mozart chỉ viết nhạc vui, nhẹ." Chính hai tác phẩm trong bài này đã cho thấy điều ngược lại. Ngoài Requiem, ông còn có những bản giao hưởng và concerto giọng thứ rất kịch tính, và trong các vở opera của ông có cả những cảnh rùng rợn, căng thẳng. Cái duyên dáng của Mozart là bề mặt, bên dưới thường có bóng tối thấp thoáng.
Chọn bản thu và nghe ở đâu
Với khúc nhạc đêm nhỏ, có hai kiểu bản thu đáng so. Kiểu thứ nhất là dàn dây đông người, tiếng đầy, mượt, chương chậm kéo dài và ngọt. Kiểu thứ hai là nhóm năm người, mỗi bè một cây đàn, nghe rõ từng giọng hơn, nhất là viola và cello vốn hay bị chìm trong dàn lớn. Nhóm chơi nhạc cụ thời Mozart thường chọn tốc độ nhanh hơn, ít ngân rung hơn, khiến bản nhạc nghe nhẹ và tinh nghịch hơn hẳn.
Với Requiem, nên chọn bản thu trọn tác phẩm, có ghi rõ là bản hoàn thiện của Süssmayr hay của người khác, vì một số đoạn giữa các bản khác nhau thấy rõ. Bản thu có dàn hợp xướng nhỏ cho bạn nghe từng bè rõ ràng, bản có dàn hợp xướng lớn cho cảm giác choáng ngợp ở Dies irae. Cả hai đều có lý, nghe một bản trước rồi đổi sang bản kia khi đã quen.
Requiem thỉnh thoảng được dàn nhạc giao hưởng và dàn hợp xướng biểu diễn trực tiếp ở nhà hát lớn các thành phố, đặc biệt vào dịp tưởng niệm. Nghe trực tiếp, bạn sẽ thấy người chơi trombone nâng kèn lên chờ tới đoạn Tuba mirum, và cả khán phòng im phăng phắc trước những nốt đầu của Lacrimosa.
Bài tập và nghe gì tiếp
Bài tập mười phút, có thể làm cùng cả nhà:
- Nghe chương một khúc nhạc đêm nhỏ và vỗ tay nhẹ mỗi khi nghe thấy một câu hỏi được trả lời. Câu trả lời kết trọn hay còn treo lửng?
- Nghe chương hai, tìm đoạn mây kéo qua. Khi giai điệu ngọt quay lại, nó có ấm hơn lần đầu không?
- Nghe Lacrimosa rồi nghe ngay chương một khúc nhạc đêm nhỏ. Ghi ra ba điểm khác nhau về nhạc cụ, tốc độ và độ sáng tối.
- Nghe Confutatis hai lần: lần đầu chỉ theo giọng nam, lần sau chỉ theo giọng nữ. Khi hai nhóm luân phiên, dàn nhạc phía dưới đổi màu thế nào?
- Một tuần sau, nghe lại phần mở đầu Requiem, đếm xem kèn basset và bassoon đan vào nhau mấy lượt trước khi giọng hát vào. Bài tập này luyện cho tai nghe được những nhạc cụ trầm, thứ mà người mới thường để lọt.
Nghe tiếp sau hai tác phẩm này: Giao hưởng số 40 giọng Son thứ để nghe Mozart lo âu trong dàn nhạc, Concerto cho clarinet với chương chậm rất đẹp, và nếu thích giọng hát thì thử vài aria trong vở Cây sáo thần. Với trẻ nhỏ, chương bốn của khúc nhạc đêm nhỏ là bản để nhún nhảy, còn Requiem nên để dành khi con lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Eine kleine Nachtmusik nghĩa là gì?
Tên tiếng Đức này dịch sát là "một khúc nhạc đêm nhỏ". Đây là một bản serenade cho đàn dây, loại nhạc thời Mozart dùng cho tiệc tối hay sự kiện ngoài trời. Ngày nay nó là một trong những bản nhạc cổ điển được nhận ra nhiều nhất.
Requiem của Mozart có phải do một mình Mozart viết không?
Không hoàn toàn. Mozart qua đời khi tác phẩm còn dang dở, để lại phần đã viết và một số phác thảo. Học trò của ông là Süssmayr hoàn thành phần còn lại, và bản hoàn thiện ấy là bản phổ biến nhất hiện nay.
Nghe Requiem có cần hiểu lời La-tinh không?
Không cần. Mỗi đoạn có cảm xúc rất rõ qua âm nhạc: dữ dội, uy nghi, cầu xin hay buồn thương. Nếu muốn, bạn có thể đọc bản dịch tóm ý từng đoạn trước khi nghe, nhưng lần đầu cứ để âm nhạc dẫn đường.
Vì sao Requiem của Mozart nghe tối và nặng như vậy?
Một phần lớn vì cách chọn nhạc cụ. Mozart bỏ sáo và oboe có tiếng sáng, dùng kèn basset trầm, kèn bassoon và kèn trombone, nên màu âm của cả tác phẩm mờ và trầm. Thêm vào đó là giọng thứ và những đoạn hợp xướng dày đặc.
Phim Amadeus có kể đúng chuyện đời Mozart không?
Phim là tác phẩm hư cấu dựa trên một vở kịch, đặc biệt câu chuyện Salieri đố kỵ và hại Mozart là tiểu thuyết hoá. Phim vẫn đáng xem vì âm nhạc và diễn xuất, nhưng nên coi là một cách kể chuyện chứ không phải sử liệu.
Sau hai tác phẩm này nên nghe gì tiếp của Mozart?
Có thể nghe Giao hưởng số 40 giọng Son thứ, Concerto cho clarinet và các aria trong vở Cây sáo thần. Ba tác phẩm này cho bạn thấy Mozart ở dàn nhạc, ở một nhạc cụ độc tấu và ở sân khấu, rộng hơn hai cửa vào ban đầu.