Kiến trúc hiện đại dễ hiểu nhất qua ba công trình đặt cạnh nhau: Villa Savoye của Le Corbusier là chiếc hộp trắng đứng trên cột mảnh, cho thấy ý muốn bỏ hết trang trí; nhà nguyện Ronchamp cũng của ông lại là khối tường cong dày với những ô cửa sâu đầy màu; còn Bảo tàng Guggenheim ở Bilbao của Frank Gehry là một khối vỏ kim loại uốn lượn như cánh hoa. Đọc ba công trình này theo ba thứ: khối, ánh sáng và vỏ ngoài, là có trong tay bộ khung để xem phần lớn kiến trúc thế kỷ 20.
Bài này dành cho người hay đi qua những toà nhà kính và bê tông mà không biết nhìn gì. Mỗi công trình đi kèm thứ tự xem, chi tiết dễ bỏ qua, vì sao nó được coi là kinh điển, và một bài tập để bạn tự đọc tòa nhà gần nhà mình.
Villa Savoye: chiếc hộp trắng đứng trên cột
Villa Savoye là một ngôi nhà ở vùng ngoại ô Paris. Nhìn từ bãi cỏ phía trước, bạn thấy một khối hộp trắng nằm ngang như lơ lửng trên những cây cột mảnh, tầng trệt lùi vào trong, sơn màu sẫm hơn nên gần như biến mất. Trên thân hộp chạy một dải cửa sổ dài ngang suốt mặt nhà. Không phào chỉ, không mái ngói, không hoa văn.
Le Corbusier từng tóm ý tưởng của mình thành năm điểm, và ngôi nhà này là nơi bạn nhìn thấy cả năm: nhà đặt trên cột để giải phóng mặt đất; mái bằng dùng làm vườn; mặt bằng tự do vì tường không còn chịu lực; cửa sổ dải ngang chạy dài; và mặt đứng tự do, không bị cột chi phối. Tất cả có được nhờ bê tông cốt thép: cột gánh sàn, tường chỉ còn là vách ngăn.
Chi tiết dễ bỏ qua là đường dốc bên trong. Thay vì chỉ có cầu thang, ngôi nhà có một đường dốc thoai thoải đưa người từ tầng trệt lên tầng chính rồi lên mái. Đi trên đường dốc, cảnh nhìn đổi dần theo từng bước, như một đoạn phim. Le Corbusier gọi kiểu trải nghiệm này là một cuộc dạo bước kiến trúc. Lên tới mái, khung cửa trống mở ra bầu trời là điểm kết của đoạn phim ấy.
Nhà nguyện Ronchamp: cùng một người, làm ngược hẳn
Nếu chỉ biết Villa Savoye, bạn sẽ bất ngờ với nhà nguyện Ronchamp, xây trên một ngọn đồi ở miền đông nước Pháp. Không còn hộp vuông. Tường cong, dày, trắng thô như vữa trát tay. Mái là một khối bê tông sẫm màu cong vồng lên như vỏ một con tàu úp ngược hay vành một chiếc mũ, nặng nề mà như đang bay.
Vào trong, đứng yên chờ mắt quen. Bức tường phía nam dày được khoét những ô cửa sâu, to nhỏ không đều, miệng ngoài nhỏ và loe rộng vào trong. Mỗi ô lắp một mảnh kính màu. Ánh sáng không tràn vào mà rỉ qua từng ô, đổ thành những đốm màu trên lòng tường loe. Nhìn lên mép trần, bạn sẽ thấy một khe sáng mảnh chạy giữa mái và tường: mái như không chạm vào tường, đang lơ lửng.
Đây là chỗ hay nhất của bài học. Cùng một kiến trúc sư, cùng vật liệu bê tông, nhưng một công trình nói bằng lý trí và đường thẳng, công trình kia nói bằng khối điêu khắc và ánh sáng. Kiến trúc hiện đại không chỉ là hộp kính trơn. Ở Ronchamp, ánh sáng chính là vật liệu, giống như ở các nhà thờ Gothic xưa, chỉ là dùng theo cách hoàn toàn khác.
Guggenheim Bilbao: vỏ kim loại uốn như sóng
Bảo tàng Guggenheim ở Bilbao, Tây Ban Nha, do Frank Gehry thiết kế, nằm bên bờ sông. Từ xa, công trình như một đám cánh hoa hay vảy cá bằng kim loại xoắn vào nhau, không có một mặt phẳng nào quen thuộc. Lớp vỏ ngoài phủ những tấm titan mỏng, đổi màu theo trời: bạc lạnh khi âm u, vàng ấm khi nắng chiều, gần như hồng lúc hoàng hôn.
Cách xem tốt nhất là đi bộ một vòng dọc bờ sông và qua cây cầu gần đó. Mỗi chỗ đứng cho một hình khác hẳn, vì không có hai mặt nào lặp lại. Những đường cong phức tạp như vậy được thực hiện nhờ phần mềm máy tính dùng để tính từng tấm vỏ, điều mà vài thập kỷ trước khó có thể làm với chi phí hợp lý.
Vào trong, sảnh chính cao vút, ánh sáng đổ xuống từ trên qua những mảng kính, các lối đi cong vắt ngang không trung. Phòng trưng bày lớn nhất dài và rộng tới mức có thể đặt những tác phẩm điêu khắc khổng lồ. Một điều người xem nhiều mới để ý: Gehry kết hợp những khối uốn lượn với những khối hộp đá vuông vức, như để mắt có chỗ nghỉ giữa các đường cong.
Vì sao ba công trình này được gọi là kinh điển
Villa Savoye được nhắc trong hầu hết sách nhập môn kiến trúc vì nó gói gọn một tuyên ngôn vào một ngôi nhà nhỏ. Trước đó, nhà ở châu Âu vẫn là những khối tường gạch dày, cửa sổ đứng, mái dốc, trang trí theo các kiểu cũ. Ngôi nhà trắng trên cột cho thấy một cách sống khác có thể có, nhờ vật liệu mới. Nhiều căn hộ, văn phòng về sau mang dấu của nó mà người ở không hề biết.
Ronchamp quan trọng vì nó phá chính quy tắc mà Le Corbusier từng đặt ra. Nó cho thấy kiến trúc hiện đại không phải một công thức, mà là một cách suy nghĩ lại từ đầu về khối, ánh sáng, vật liệu. Người xem kiến trúc lâu năm hay nói rằng Ronchamp là nơi bê tông học được cách làm thơ.
Guggenheim Bilbao được nhắc vì hai lẽ. Một là nó đẩy giới hạn của hình khối, nhờ máy tính mà dựng được những bề mặt trước đó chỉ vẽ được trên giấy. Hai là nó cho thấy một công trình có thể đổi hình ảnh của cả một thành phố công nghiệp cũ, kéo người tứ xứ tới. Người ta còn đặt tên cho hiện tượng ấy theo tên thành phố, dù cũng có nhiều người lo các nơi khác bắt chước máy móc mà quên hỏi công trình có hợp chỗ đứng hay không.
Ba công trình, ba cách đọc
Đặt ba công trình cạnh nhau theo ba thứ: khối, ánh sáng và vỏ. Đây là bộ khung đơn giản để đọc phần lớn kiến trúc thế kỷ 20.
| Công trình | Khối | Ánh sáng | Vỏ ngoài |
|---|---|---|---|
| Villa Savoye | Hộp vuông đứng trên cột, tầng trệt lùi vào | Cửa sổ dải ngang cho ánh sáng đều, cảnh mở rộng | Vữa trắng phẳng, không trang trí |
| Nhà nguyện Ronchamp | Tường cong dày, mái vồng như vỏ tàu | Rỉ qua ô cửa sâu, đốm màu, khe sáng dưới mái | Vữa trắng thô, bê tông sẫm |
| Guggenheim Bilbao | Các khối uốn lượn xoắn vào nhau, kèm khối hộp đá | Đổ xuống từ trên qua kính, sảnh cao | Tấm titan đổi màu theo trời |
Với bất kỳ toà nhà hiện đại nào, hỏi ba câu: khối của nó là hộp, là đường cong, hay là nhiều khối ghép? Ánh sáng vào bằng cách nào? Vỏ ngoài làm bằng gì và đổi ra sao theo thời tiết? Ba câu đó đủ để bạn nói được điều gì đó cụ thể thay vì chỉ thấy "lạ" hay "đẹp".
Hiểu lầm hay gặp và câu hỏi người mới
Kiến trúc hiện đại hay bị chê hoặc khen theo cảm tính. Mấy điều dưới đây giúp nhìn công bằng hơn.
- "Kiến trúc hiện đại là hộp bê tông vô hồn." Villa Savoye là hộp nhưng có cả một hành trình bên trong; Ronchamp chứng minh cùng người đó có thể làm khối điêu khắc đầy cảm xúc.
- "Cứ lạ là hay." Guggenheim Bilbao được nhớ không chỉ vì lạ, mà vì nó hợp với bờ sông, đổi màu theo trời, và bên trong vẫn phục vụ tốt việc trưng bày.
- "Không có trang trí thì không có gì để xem." Ở kiến trúc hiện đại, tỷ lệ, ánh sáng và đường đi của người dùng chính là phần trang trí.
- "Kiến trúc hiện đại không liên quan tới Việt Nam." Nhiều toà nhà và chung cư ở thành phố lớn có tầng trệt trên cột, mái bằng, cửa sổ dải ngang, những dấu vết của chính các ý tưởng này.
- "Phải học kiến trúc mới hiểu." Đi bộ quanh một công trình, bước vào, nhìn ánh sáng, chạm vào vật liệu là đã đọc được nhiều.
Câu người mới hay hỏi là tại sao những công trình trông đơn giản như Villa Savoye lại nổi tiếng. Câu trả lời ngắn: vào thời của nó, ngôi nhà đặt ra một cách sống mới, và rất nhiều toà nhà sau này, kể cả những căn hộ bạn đang sống, mang dấu của những ý tưởng ấy.
Bài tập mười phút với một toà nhà gần bạn
Không cần đi Pháp hay Tây Ban Nha. Một toà nhà hiện đại ở thành phố bạn sống, một thư viện, một bảo tàng, một nhà văn hoá, là đủ để tập.
- Đứng ở góc chéo bên kia đường, nhìn hình khối tổng thể trong hai phút. Đây là một khối, hay nhiều khối ghép?
- Đi tới gần, tìm chỗ công trình chạm đất: tường đặt sát đất, hay đứng trên cột để tầng trệt thoáng?
- Đi một vòng quanh nhà, để ý mặt nào nhiều kính, mặt nào kín. Đoán xem vì sao, nghĩ tới hướng nắng.
- Nếu vào được, đứng ở sảnh, nhìn ánh sáng đến từ đâu: cửa bên, trần kính, khe hẹp.
- Chạm tay vào vật liệu nếu được phép: bê tông thô, đá, kim loại, gỗ. Ghi lại một từ cho mỗi cảm giác.
Xem tiếp: khu nhà ở lớn của Le Corbusier ở Marseille, nơi một khối chung cư được nghĩ như một thành phố đứng; Nhà thờ trên nước của Tadao Ando ở Nhật để thấy bê tông trơn với ánh sáng; rồi Nhà ở thác nước của Frank Lloyd Wright để thấy một cách hiện đại khác, gắn với thiên nhiên. Với trẻ nhỏ, cho con xếp khối gỗ thành một ngôi nhà trên cột rồi một ngôi nhà tường cong, so xem con thích ngôi nào hơn và vì sao, là bài học kiến trúc đầu tiên rất vui.
Câu hỏi thường gặp
Năm điểm kiến trúc của Le Corbusier là gì?
Đó là nhà đặt trên cột để giải phóng mặt đất, mái bằng dùng làm vườn, mặt bằng tự do vì tường không chịu lực, cửa sổ dải ngang chạy dài và mặt đứng tự do. Villa Savoye ở ngoại ô Paris là nơi thấy rõ cả năm điểm này.
Vì sao nhà nguyện Ronchamp khác hẳn các công trình khác của Le Corbusier?
Ronchamp không theo hộp vuông mà dùng tường cong dày, mái bê tông vồng lên, cửa sổ khoét sâu đầy màu. Công trình cho thấy kiến trúc hiện đại có thể diễn đạt bằng khối điêu khắc và ánh sáng, không chỉ bằng đường thẳng và lý trí.
Bảo tàng Guggenheim Bilbao có gì đặc biệt?
Công trình do Frank Gehry thiết kế, gồm những khối uốn lượn phủ tấm titan đổi màu theo trời, kết hợp với các khối đá vuông. Mỗi chỗ đứng quanh bảo tàng cho một hình khác hẳn, và những đường cong phức tạp được thực hiện nhờ phần mềm máy tính.
Xem một toà nhà hiện đại nên chú ý những gì?
Chú ý ba thứ: khối của nó là hộp, đường cong hay nhiều khối ghép; ánh sáng vào bằng cách nào; vỏ ngoài làm bằng gì và đổi ra sao theo thời tiết. Thêm đường đi của người dùng bên trong nếu được vào.
Kiến trúc hiện đại có ảnh hưởng tới nhà ở Việt Nam không?
Có. Tầng trệt để thoáng trên cột, mái bằng, cửa sổ dải ngang, mặt bằng mở là những ý tưởng của kiến trúc hiện đại thế kỷ 20, và nhiều toà nhà, chung cư ở thành phố lớn mang dấu vết đó, dù thường được điều chỉnh cho hợp khí hậu nóng ẩm.
Có cần đi tận nơi mới hiểu kiến trúc hiện đại?
Tận nơi thì hiểu sâu nhất vì kiến trúc là chuyện đi lại và ánh sáng. Nhưng xem ảnh nhiều góc, video đi bộ quanh công trình từ nguồn đáng tin, rồi tập đọc những toà nhà gần nhà mình là đã đi được một chặng dài.