Bốn mùa của Vivaldi là bốn bản concerto cho vĩ cầm độc tấu và dàn dây, mỗi bản tả một mùa trong năm qua ba chương nhanh, chậm, nhanh; nghe hay nhất khi bạn biết trước mỗi đoạn đang tả cảnh gì: chim hót, suối chảy, giông mùa hè, người đi săn, bước chân trượt trên băng. Bản nhạc có hình ảnh rõ tới mức gần như là một cuốn truyện tranh bằng âm thanh, nên đây là cửa vào dễ nhất cho người mới.
Vấn đề là ai cũng đã nghe mấy câu đầu của Mùa xuân ở tổng đài điện thoại, sảnh khách sạn, chuông báo. Nghe trọn bốn mùa, mười hai chương, với đúng thứ tự và đúng điểm cần để ý, là một trải nghiệm khác hẳn. Bài này đi qua từng mùa, chỉ ra những chi tiết người nghe lâu mới để ý, và gợi ý cách chọn bản thu.
Bốn mùa là gì, nghe thấy gì ngay
Antonio Vivaldi là nhà soạn nhạc người Venice thời Baroque, tức khoảng đầu thế kỷ 18. Ông viết rất nhiều concerto, vài trăm bản, nhưng Bốn mùa là bộ được chơi nhiều nhất. Concerto ở đây hiểu đơn giản là một bản nhạc trong đó một nhạc cụ đứng ra "nói riêng", còn cả nhóm đàn phía sau lúc thì đệm, lúc thì cùng hô lên. Trong Bốn mùa, người nói riêng là cây vĩ cầm độc tấu.
Mỗi mùa được đi kèm một bài thơ ngắn mô tả cảnh vật, và nhạc bám theo bài thơ ấy khá sát. Cái bạn nghe thấy ngay là sự tương phản: những đoạn cả dàn dây cùng chơi một giai điệu chắc nịch, xen với những đoạn cây vĩ cầm độc tấu tách ra, chạy những chuỗi nốt rất nhanh hoặc ngân rất dài. Phía dưới là tiếng đàn clavecin, một loại đàn phím có dây được gảy chứ không gõ, nghe lách tách như mưa nhỏ, cùng đàn cello và contrabass giữ nền trầm.
Nghe kỹ hơn, bạn sẽ thấy một đoạn nhạc chung của cả dàn cứ quay lại nhiều lần trong một chương, mỗi lần có thể ngắn hơn hoặc ở cao độ khác. Giữa những lần quay lại ấy là các đoạn tả cảnh của vĩ cầm độc tấu. Cách xếp này giống người kể chuyện cứ trở về một câu điệp, rồi mỗi lần lại kể thêm một cảnh mới. Nắm được câu điệp, bạn không bao giờ bị lạc trong chương nhạc.
Mỗi mùa kể gì trong ba chương
Tóm theo nội dung các bài thơ đi kèm, kể bằng lời thường để bạn biết đang nghe cảnh gì:
| Mùa | Chương đầu (nhanh) | Chương giữa (chậm) | Chương cuối (nhanh) |
|---|---|---|---|
| Mùa xuân | Xuân về, chim chào đón, suối róc rách, rồi một cơn giông ngắn và chim lại hót | Người chăn dê ngủ trên đồng cỏ, lá xào xạc, con chó canh đàn sủa đều đều | Điệu nhảy đồng quê, như tiếng kèn túi của nông dân |
| Mùa hè | Nắng gắt làm người và vật rã rời, tiếng chim cu, gió nhẹ rồi gió bấc nổi lên | Người nông dân không nghỉ được vì sợ giông, ruồi muỗi vo ve, sấm rền xa | Cơn giông ập xuống, mưa đá phá ruộng lúa |
| Mùa thu | Dân làng mừng được mùa, nhảy múa, có người uống say | Người say ngủ yên trong không khí dịu mát | Cuộc đi săn lúc bình minh, tiếng tù và, con thú chạy trốn |
| Mùa đông | Run rẩy trong giá lạnh, gió buốt, giậm chân, răng đánh lập cập | Ngồi bên lò sưởi trong khi mưa rơi ngoài trời | Đi trên băng, trượt ngã, đứng dậy đi tiếp, gió nam và gió bấc giành nhau |
Bảng này không cần thuộc. Hãy mở nó ra khi nghe lần đầu từng mùa, sau vài lần bạn sẽ tự nhớ cảnh nào ứng với đoạn nào.
Nghe Mùa xuân trước, theo thứ tự này
Mùa xuân ngắn, sáng, quen tai, nên là chỗ tập nghe hợp nhất trước khi sang ba mùa còn lại:
- Nghe chương đầu và nhận ra câu điệp mở màn của cả dàn. Đếm xem nó quay lại mấy lần trong chương.
- Sau câu điệp đầu tiên, nghe ba cây vĩ cầm (vĩ cầm độc tấu cùng hai vĩ cầm trong dàn) giả tiếng chim: những nốt láy rất cao, nhanh, đáp qua đáp lại.
- Chờ cơn giông: dàn dây đột ngột chơi những nốt rung dồn dập ở âm vực trầm, còn vĩ cầm độc tấu vẽ những tia chớp bằng chuỗi nốt đi lên vụt nhanh. Giông qua, chim lại hót.
- Sang chương chậm: nghe giai điệu ru ngủ của vĩ cầm độc tấu, rồi để tai xuống bè đàn viola phía dưới. Viola lặp đi lặp lại hai nốt mạnh, đều như tiếng chó sủa canh đàn dê.
- Chương cuối: nghe bè trầm giữ một nốt kéo dài như tiếng kèn túi, phía trên là điệu nhảy lắc lư nhịp ba.
Xong Mùa xuân, đi tiếp Mùa đông, rồi Mùa hè, Mùa thu để cuối. Mùa đông có nhiều cảnh dễ nhận ra nhất sau Mùa xuân, còn Mùa thu với cảnh say và đi săn cần nghe vài lần mới bắt được.
Những chi tiết dễ bỏ qua
Tiếng chó sủa nằm ở bè viola. Trong chương chậm của Mùa xuân, nhiều người chỉ nghe vĩ cầm hát ru mà không để ý bè viola gõ đều hai nốt suốt chương. Một khi nghe ra, bạn sẽ thấy Vivaldi đã đặt cả một con chó canh đàn vào bản nhạc.
Mưa ngoài trời được gảy bằng ngón tay. Chương chậm của Mùa đông có giai điệu ấm áp của vĩ cầm độc tấu bên lò sưởi, trong khi các vĩ cầm khác không kéo vĩ mà gảy dây, tạo ra tiếng lộp độp như mưa rơi trên mái. Nghe trên loa nhỏ dễ mất tiếng gảy này, nên dùng tai nghe.
Răng đánh lập cập là những nốt lặp nhanh. Đầu Mùa đông, dàn dây chơi các nốt lặp lại dày đặc, nghe như người run cầm cập. Vĩ cầm độc tấu chen vào những chuỗi nốt sắc như gió buốt. Đây là chỗ hợp để chỉ cho trẻ nhỏ nghe.
Đàn clavecin không chỉ để đệm. Ở một số bản thu nhạc cụ cổ, người chơi clavecin ứng tác thêm nhiều nốt lấp lánh, nhất là ở chương chậm. Hai bản thu khác nhau có thể có phần clavecin rất khác nhau, vì thời Baroque người chơi được tự do thêm thắt trên nền hợp âm cho sẵn.
Vì sao bộ nhạc này được gọi là kinh điển
Ở thời của Vivaldi, việc một bản nhạc khí nhạc không lời bám sát từng câu thơ, tả cụ thể tiếng chim, tiếng chó, tiếng mưa, là điều mới và táo bạo. Người ta gọi đó là nhạc có chương trình, tức nhạc kể một nội dung ngoài âm nhạc. Hàng trăm năm sau, những bản giao hưởng tả đồng quê hay tả biển vẫn đi theo con đường mà Bốn mùa đã mở.
Điều thứ hai là cái khung concerto ba chương nhanh chậm nhanh, với câu điệp của cả dàn xen kẽ các đoạn độc tấu, được Vivaldi làm rất gọn và rõ. Bach, người sống cùng thời, từng chép lại và chuyển soạn nhiều concerto của Vivaldi để học cách viết. Khi nghe Bốn mùa, bạn đang nghe cái khung mà nhiều thế hệ nhạc sĩ sau dùng làm mẫu.
Điều thứ ba là đất diễn cho người chơi vĩ cầm. Những đoạn độc tấu đòi hỏi tay trái chạy rất nhanh, tay phải đổi dây liên tục, và có nhiều chỗ để người chơi tự tạo sắc thái. Vì thế mỗi nghệ sĩ vĩ cầm lớn đều có một cách chơi Bốn mùa riêng, và người nghe lâu năm thích so từng bản như so giọng kể của những người kể chuyện khác nhau.
Hiểu lầm hay gặp và cách chọn bản thu
Hiểu lầm phổ biến nhất là "nghe mãi rồi, nhàm". Thứ bạn nghe mãi thường chỉ là một phút đầu của Mùa xuân, cắt khỏi phần còn lại. Ít ai đã nghe chương chậm của Mùa hè, nơi tiếng ruồi muỗi vo ve và sấm rền xa tạo cảm giác oi bức đến khó chịu, hay chương cuối Mùa thu với tiếng tù và đi săn. Nghe trọn mười hai chương một lần, cảm giác nhàm thường biến mất.
Hiểu lầm thứ hai là Vivaldi chỉ có Bốn mùa. Thật ra đây chỉ là bốn bản nằm trong một tập concerto lớn hơn, và ông còn viết concerto cho sáo, cho kèn bassoon, cho đàn mandolin, cùng nhiều nhạc lễ cho giọng hát. Nghe xong Bốn mùa mà thích, bạn có nhiều đường để đi tiếp.
Về bản thu, nên nghe ít nhất hai kiểu. Kiểu thứ nhất là dàn dây hiện đại, tiếng đầy, tròn, tốc độ vừa phải, dễ nghe. Kiểu thứ hai là nhóm chơi nhạc cụ thời Baroque, dây ruột cừu, vĩ kéo nhẹ, tốc độ nhanh hơn, có chỗ dữ dội tới bất ngờ, cơn giông nghe như giông thật. Nhiều người mới nghe kiểu thứ hai lần đầu tưởng là bản nhạc khác. Chọn bản thu từ nguồn có bản quyền, có ghi rõ tên người độc tấu và dàn nhạc.
Bài tập nghe mười phút và nghe gì tiếp
Một bài tập dành cho cả nhà, đặc biệt nếu có trẻ nhỏ hoặc ông bà cùng nghe:
- Chọn một chương nhanh, không nói trước tên mùa. Mỗi người nghe và đoán đây là mùa nào, vì sao. Nghe ra thời tiết qua âm thanh nào?
- Mở bảng nội dung ở trên, nghe lại, mỗi lần nghe thấy một cảnh thì giơ tay.
- Nghe chương chậm của Mùa đông, nhắm mắt. Tiếng mưa ở đâu, tiếng lửa ấm ở đâu?
- Nghe cùng một chương ở hai bản thu khác nhau và chọn bản mình thích hơn, nói được một lý do.
Bốn mùa cũng là tác phẩm hay được các dàn nhạc thính phòng và nhóm học sinh trường nhạc chơi ở nhà hát và các buổi hoà nhạc cộng đồng. Xem trực tiếp, bạn sẽ thấy người độc tấu thường đứng giữa, quay đầu ra hiệu cho dàn ở mỗi lần chuyển cảnh, và thấy tay của những người chơi viola khi tiếng chó sủa vang lên, điều mà bản thu không cho thấy.
Nghe tiếp sau Bốn mùa: các concerto cho nhiều đàn vĩ cầm của chính Vivaldi, rồi sang các concerto Brandenburg của Bach để nghe cùng thời đại nhưng một bộ óc khác. Nếu thích nhạc tả thiên nhiên, Giao hưởng Đồng quê của Beethoven là bước kế tiếp, với tiếng suối, tiếng chim và một cơn giông lớn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bốn mùa của Vivaldi gồm bao nhiêu chương?
Bốn mùa gồm bốn bản concerto, mỗi bản ba chương theo thứ tự nhanh, chậm, nhanh, tổng cộng mười hai chương. Nghe trọn cả bộ mất khoảng bốn mươi phút, tùy tốc độ của người chơi. Người mới có thể nghe từng mùa một trong nhiều ngày.
Đoạn nhạc quen thuộc hay nghe ở tổng đài là mùa nào?
Đó thường là phần mở đầu chương một của Mùa xuân, với giai điệu vui tươi của cả dàn dây trước khi tiếng chim hót bắt đầu. Đôi khi người ta cũng dùng chương đầu Mùa đông hoặc chương cuối Mùa hè vì nghe kịch tính, gấp gáp.
Nghe Bốn mùa có cần đọc bài thơ đi kèm không?
Không bắt buộc, nhưng biết trước mỗi đoạn tả cảnh gì làm lần nghe đầu thú vị hơn nhiều. Bạn có thể đọc bản tóm nội dung từng chương, nghe một lần có hướng dẫn, rồi những lần sau nghe tự do theo cảm nhận riêng.
Nên nghe bản thu nhạc cụ cổ hay dàn nhạc hiện đại?
Nên nghe cả hai. Dàn dây hiện đại cho tiếng tròn, dày, dễ nghe khi mới làm quen. Nhóm nhạc cụ cổ chơi nhanh và sắc hơn, các cảnh giông bão hay gió rét sống động hơn. So hai bản giúp bạn hiểu người chơi có ảnh hưởng thế nào tới bản nhạc.
Bốn mùa có hợp cho trẻ em nghe không?
Rất hợp, vì mỗi đoạn có hình ảnh cụ thể như chim hót, chó sủa, mưa rơi hay trượt chân trên băng. Cha mẹ có thể cho con nghe từng chương ngắn và hỏi con đang thấy cảnh gì, để con tự tưởng tượng mà không cần đúng với bài thơ gốc.
Sau Bốn mùa nên nghe tác phẩm nào tiếp theo?
Có thể nghe các concerto khác của Vivaldi, các concerto Brandenburg của Bach cùng thời Baroque, hoặc Giao hưởng Đồng quê của Beethoven nếu thích nhạc tả thiên nhiên. Mỗi hướng cho bạn một cách nghe mới mà vẫn bám được vào điều đã quen.