Bolero của Ravel là một bản nhạc cho dàn nhạc chỉ dùng hai giai điệu, lặp đi lặp lại suốt khoảng mười lăm phút trên một nhịp trống nhỏ không bao giờ đổi; cái để nghe là từng nhạc cụ lần lượt nhận giai điệu, dàn nhạc dày lên từng chút, âm lượng tăng dần không ngừng, cho tới một cú chuyển giọng bất ngờ ngay trước hồi kết. Đây là một trong những tác phẩm dễ nghe nhất cho người mới, vì bạn không bao giờ lạc: giai điệu luôn ở đó, chỉ có "bộ áo" thay đổi.
Bài này chỉ ra thứ tự các nhạc cụ ra sân để bạn nghe mà nhận ra, giải thích vì sao lặp lại mà không chán, kể ngắn hoàn cảnh ra đời ở mức chắc chắn, gỡ hiểu lầm thường gặp với người Việt về chữ "bolero", và gợi ý bài tập nghe dùng chính bản nhạc này để luyện tai nhận ra nhạc cụ.
Bolero là gì, nghe thấy gì ngay
Maurice Ravel là nhà soạn nhạc người Pháp, cùng thời với Debussy nhưng trẻ hơn, nổi tiếng là bậc thầy phối khí, tức nghệ thuật chia nhạc cho từng nhạc cụ trong dàn nhạc. Bolero vốn được viết cho một vở múa, theo đặt hàng của nữ nghệ sĩ múa Ida Rubinstein, nhưng ngày nay được biết tới chủ yếu như một bản hoà nhạc.
Ngay từ giây đầu, bạn nghe một cái trống nhỏ, trống snare, gõ một nhịp rất khẽ, nhịp ba, có những chuỗi nốt gõ nhanh xen giữa. Nhịp trống ấy sẽ không đổi một chút nào cho tới gần cuối bài. Phía dưới, đàn viola và cello gảy dây những nốt trầm giữ nền. Rồi cây sáo cất lên giai điệu thứ nhất, uốn lượn, mềm mại, có chút hơi hướng Tây Ban Nha và Trung Đông.
Sau đó là giai điệu thứ hai, dài hơn, có nhiều chỗ trượt và nốt lạ, nghe tình tứ và hơi trêu ngươi hơn. Hai giai điệu này luân phiên nhau suốt bài, mỗi giai điệu thường xuất hiện hai lần liền, mỗi lần một nhạc cụ hay một nhóm nhạc cụ khác. Không có phát triển, không có đoạn chuyển, không có chương. Chỉ có lặp lại và lớn dần.
Ai lần lượt ra sân
Không cần nhớ hết, nhưng biết vài lượt đầu giúp bạn tập nghe nhạc cụ. Thứ tự dưới đây là những lượt dễ nhận ra nhất:
| Lượt | Nhạc cụ giữ giai điệu | Nghe thấy gì |
|---|---|---|
| Đầu tiên | Sáo | Mềm, trong, rất khẽ trên nhịp trống |
| Tiếp theo | Kèn clarinet | Tròn và ấm hơn sáo, vẫn khẽ |
| Giai điệu hai lần đầu | Kèn bassoon | Trầm, hơi khàn, ở âm vực cao của nó nghe như hát gắng |
| Sau đó | Clarinet nhỏ giọng cao | Sắc, hơi chói, nghe có chút giễu cợt |
| Giữa bài | Oboe d’amore và kèn saxophone | Saxophone mang màu nhạc jazz, lạ tai trong dàn nhạc giao hưởng |
| Khoảng giữa | Kèn horn, đàn celesta và sáo piccolo chơi cùng lúc | Ba nhạc cụ ở các cao độ khác nhau hoà thành một âm sắc như đàn organ |
| Về sau | Kèn trombone | Giai điệu trượt lên xuống, nghe ngả ngớn, có chút hài hước |
| Phần cuối | Vĩ cầm và nhiều nhóm cùng lúc | Dàn nhạc dày đặc, âm lượng lớn dần không ngừng |
Lượt kèn horn, celesta và piccolo là chi tiết người nghe lâu năm thích nhất. Ravel cho ba nhạc cụ chơi cùng giai điệu nhưng ở những cao độ khác nhau, tính sao cho chúng trùng với các âm bồi tự nhiên của nốt trầm. Kết quả là tai bạn không nghe ra ba nhạc cụ, mà nghe một nhạc cụ mới, lạ, như đàn organ trong một căn phòng rộng. Ít đoạn nhạc nào cho thấy rõ như vậy rằng phối khí cũng là sáng tác.
Vì sao lặp lại mà không chán
Mỗi lần là một màu âm mới. Giai điệu giữ nguyên, nhưng giọng sáo, giọng bassoon, giọng saxophone khác nhau như giọng những người hát khác nhau. Tai bạn được giữ tò mò bởi câu hỏi "lượt sau là ai".
Âm lượng lớn dần rất chậm. Ravel tăng âm lượng từng chút một suốt khoảng mười lăm phút, không bao giờ lùi. Sự tăng chậm này tạo một sức căng tích tụ mà bạn chỉ nhận ra khi so đầu và cuối, giống nước lên dần trong hồ.
Dàn nhạc dày lên từng lớp. Lúc đầu chỉ vài nhạc cụ đệm. Mỗi lượt, Ravel thêm một chút vào phần đệm: thêm đàn hạc, thêm kèn, thêm vĩ cầm gảy dây rồi kéo vĩ. Tới cuối, gần như cả dàn nhạc cùng chơi.
Nhịp trống làm thời gian như căng ra. Nhịp trống không đổi là một sợi dây căng suốt bài. Mọi thứ khác thay đổi, chỉ nó đứng yên, và chính sự đứng yên ấy làm bạn càng cảm thấy rõ những gì đang lớn dần quanh nó.
Cú chuyển giọng trước hồi kết
Suốt gần cả bài, Bolero ở yên một giọng, giọng Đô trưởng. Tai bạn đã quen tới mức không còn để ý. Rồi gần cuối, đột ngột, cả dàn nhạc nhảy sang một giọng khác, cao hơn, sáng chói hơn. Chỉ một đoạn ngắn, như có người bật đèn pha trong căn phòng đã sáng sẵn. Rồi nhạc trở về giọng cũ, và ngay sau đó, mọi thứ đổ sụp: kèn trombone trượt những nốt dài ngả nghiêng, các nhạc cụ như vỡ ra thành tiếng ồn, và bản nhạc kết bằng một tiếng đập mạnh.
Cơ chế của cú chuyển rất đơn giản mà hiệu quả: sau mười mấy phút lặp lại đúng một giọng, bất kỳ thay đổi nào cũng trở nên khổng lồ với tai người nghe. Nếu Ravel chuyển giọng nhiều lần trong bài, khoảnh khắc này sẽ không có sức nặng ấy. Ông đã tiết kiệm một thứ suốt cả bài để tiêu nó một lần duy nhất.
Chính Ravel, theo những gì người đương thời ghi lại, xem Bolero như một thí nghiệm về phối khí, gần như không có phát triển âm nhạc theo nghĩa thông thường, và có phần ngạc nhiên khi nó trở thành tác phẩm nổi tiếng nhất của mình. Một tác phẩm "thí nghiệm" lại thành bản nhạc được nghe nhiều nhất, đó là một chuyện thú vị của lịch sử âm nhạc.
Bolero của Ravel và bolero Việt Nam: hai thứ khác nhau
Với người Việt, chữ bolero gợi ngay tới dòng nhạc trữ tình quen thuộc, hát với nhịp chậm, da diết. Bolero của Ravel không có liên quan trực tiếp. Cả hai cùng mượn tên một điệu nhảy gốc Tây Ban Nha, nhưng đi theo hai con đường rất khác nhau.
Bolero của Ravel giữ nhịp ba, giống điệu nhảy Tây Ban Nha cũ, với nhịp trống snare đặc trưng. Còn dòng bolero ở Việt Nam đến từ điệu bolero của vùng Mỹ Latinh, nhịp bốn chậm, gần với điệu rumba, rồi được các nhạc sĩ Việt viết lời và hát theo cách riêng thành một dòng nhạc có đời sống độc lập.
Hiểu điều này giúp bạn tránh một nhầm lẫn hay gặp khi tìm kiếm: gõ "bolero" thôi thì kết quả gần như toàn là ca khúc trữ tình Việt. Muốn nghe tác phẩm của Ravel, hãy ghi kèm tên ông. Và nếu bạn là người yêu bolero Việt, nghe Bolero của Ravel cũng là một cách thú vị để thấy cùng một cái tên đã sinh ra hai thế giới âm nhạc hoàn toàn khác nhau.
Chọn bản thu: tốc độ quyết định tất cả
Vì Bolero chỉ có một nhịp không đổi, tốc độ mà nhạc trưởng chọn ở giây đầu tiên sẽ đi theo bạn suốt mười lăm phút. Chọn chậm, bản nhạc nghe trang trọng, nặng nề, như một đoàn diễu hành, và sức căng tích tụ rất lâu. Chọn nhanh hơn, nó nghe sôi nổi, gợi cảm, ít trang nghiêm hơn, nhưng có nguy cơ thành một bản nhạc nhảy ồn ào. Nghe hai bản có tốc độ khác nhau liền nhau là cách nhanh nhất để hiểu vai trò của nhạc trưởng trong một tác phẩm tưởng như ai chơi cũng giống ai.
Điều thứ hai cần để ý là độ khẽ ở đầu bài. Bản thu tốt giữ được phần mở đầu thật nhỏ, gần như thì thầm, để còn chỗ cho âm lượng tăng dần. Bản thu bị nén âm lượng, hay gặp trong các video đăng lại, làm đầu bài to gần bằng cuối bài, và thế là mất gần hết cái hay. Nên nghe bản thu từ nguồn có bản quyền, có ghi tên dàn nhạc và nhạc trưởng, với tai nghe hoặc loa tốt, không bật chế độ tăng âm tự động.
Nghe trên điện thoại khi đi đường cũng được, Bolero là một trong những bản hợp với chuyến xe đêm: nhịp đều như bánh xe lăn, giai điệu dài như con đường. Chỉ cần nhớ chỉnh âm lượng vừa phải từ đầu, vì đến phút cuối nó sẽ lớn hơn rất nhiều.
Bài tập nghe nhận ra nhạc cụ, và nghe gì tiếp
Bolero là bài tập tai tốt nhất cho người mới, vì giai điệu không đổi nên bạn chỉ cần tập trung vào âm sắc. Bài tập mười lăm phút:
- Nghe trọn một lần không tua, mỗi lần giai điệu đổi người chơi thì ghi một vạch lên giấy. Cuối bài đếm số vạch.
- Nghe lại, mở bảng ở trên, đoán tên nhạc cụ trước khi nhìn bảng. Mình đoán đúng được mấy lượt?
- Nghe đoạn kèn horn, celesta và piccolo. Mình nghe ra mấy nhạc cụ, hay chỉ thấy một âm thanh lạ?
- Nghe ba phút cuối, chờ cú chuyển giọng và giơ tay đúng lúc nó tới.
Bài tập này làm cùng con cái rất vui: mỗi người đoán một lượt, ai nghe ra saxophone trước thì được chọn bản nhạc nghe tiếp. Xem một video buổi hoà nhạc từ nguồn có bản quyền cũng giúp nhiều, vì bạn thấy người chơi trống snare ngồi bất động suốt mười lăm phút với cùng một nhịp, một thử thách tập trung không nhỏ. Nghe tiếp sau Bolero: bản phối khí của Ravel cho tập Những bức tranh trong phòng triển lãm của Mussorgsky, nơi tài phối khí của ông toả sáng; tổ khúc Daphnis và Chloé với cảnh bình minh nổi tiếng; và Concerto cho piano cung Son trưởng, có chương chậm rất đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Bolero của Ravel dài bao lâu?
Thường khoảng mười lăm phút, xê dịch một chút tuỳ tốc độ nhạc trưởng chọn. Suốt thời gian ấy, nhịp trống snare không đổi và hai giai điệu lặp lại liên tục, chỉ có nhạc cụ, độ dày dàn nhạc và âm lượng thay đổi dần.
Vì sao Bolero lặp lại mà không gây chán?
Vì mỗi lần lặp lại, giai điệu được giao cho một nhạc cụ khác với màu âm khác, phần đệm dày thêm và âm lượng tăng dần. Tai người nghe luôn có điều mới để chờ, và sức căng tích tụ tới cú chuyển giọng bất ngờ gần cuối bài.
Bolero của Ravel có liên quan tới nhạc bolero Việt Nam không?
Không liên quan trực tiếp. Cả hai mượn tên từ một điệu nhảy gốc Tây Ban Nha, nhưng Bolero của Ravel giữ nhịp ba, còn dòng bolero Việt Nam đến từ điệu bolero Mỹ Latinh nhịp bốn chậm và phát triển thành một dòng nhạc riêng.
Nhạc cụ nào giữ nhịp suốt bài Bolero?
Đó là trống snare, một loại trống nhỏ có dây lò xo dưới mặt trống, gõ một mẫu nhịp cố định từ đầu tới gần cuối bài. Người chơi trống phải giữ nhịp tuyệt đối đều, chỉ tăng âm lượng rất từ từ theo cả dàn nhạc.
Bolero có hợp cho người mới nghe nhạc cổ điển không?
Rất hợp. Giai điệu dễ nhớ, không thay đổi, nên người mới không bị lạc, và có thể dùng bản nhạc để tập nhận ra từng nhạc cụ trong dàn nhạc. Sau Bolero, việc nghe những bản giao hưởng phức tạp hơn sẽ dễ dàng hơn nhiều.
Sau Bolero nên nghe gì tiếp của Ravel?
Có thể nghe bản phối khí Những bức tranh trong phòng triển lãm của Mussorgsky do Ravel chuyển soạn, tổ khúc Daphnis và Chloé, và Concerto cho piano cung Son trưởng. Ba tác phẩm này cho thấy tài phối khí và chất trữ tình của Ravel rộng hơn nhiều so với Bolero.