Xem tranh gốc khác xem ảnh ở ba chỗ mà ảnh không chở được: bề mặt (sơn dày mỏng, nổi khối, bóng mờ), kích thước thật so với thân người, và cách bức tranh thay đổi theo ánh sáng cũng như chỗ bạn đứng. Ảnh trên điện thoại cho bạn biết tranh vẽ gì. Bản gốc cho bạn biết nó được làm ra thế nào và nó đứng trước mặt bạn ra sao.
Phần dưới đi qua từng khác biệt bằng những tác phẩm cụ thể: lớp sơn dày của Van Gogh, những tấm Hoa súng khổ lớn của Monet, bức Mona Lisa nhỏ hơn nhiều người tưởng, tấm sơn mài đổi màu theo bước chân và tấm lụa có làn sương mà máy ảnh không bắt được. Cuối bài là bài tập so ảnh với bản thật cho lần đi bảo tàng tới.
Ba thứ ảnh chụp làm mất
Bảng dưới gom các khác biệt chính, mỗi dòng kèm một tác phẩm mà khác biệt đó lộ rõ nhất:
| Khía cạnh | Trong ảnh | Trước bản gốc | Ví dụ dễ thấy |
|---|---|---|---|
| Bề mặt | Phẳng như mặt kính, mọi màu nằm trên một lớp | Sơn dày mỏng khác nhau, có gờ, có vết cọ, có chỗ bóng chỗ mờ | Tranh sơn dầu của Van Gogh, sơn mài Việt |
| Kích thước | Bằng cái màn hình trong tay | To hay nhỏ so với cơ thể bạn, buộc bạn đứng xa hay lại gần | Hoa súng của Monet, Mona Lisa |
| Ánh sáng | Cố định theo lúc người ta chụp | Đổi theo đèn phòng và chỗ bạn đứng | Sơn mài có vỏ trứng, vàng bạc thếp |
| Màu | Do máy ảnh và màn hình quyết định | Màu thật, thường trầm và nhiều sắc độ hơn | Tranh lụa, tranh màu đất |
| Không gian quanh tranh | Bị cắt bỏ | Khung, tường, khoảng trống, người đứng cạnh | Phòng tranh lớn, bức treo một mình |
Không có nghĩa ảnh vô dụng. Ảnh tốt giúp bạn biết trước cần tìm gì và cho phép phóng to một chi tiết mà đứng trong phòng không lại gần được. Cái thiếu của ảnh là cái cảm giác cơ thể: bức tranh đứng trước bạn, chiếm một khoảng tường, đổi khác khi bạn bước.
Bề mặt: khi màu có độ dày
Van Gogh là ví dụ ai cũng nhắc, và nhắc đúng. Ông thường đắp sơn dày, nhiều chỗ để nguyên vệt cọ như những con sâu màu nằm trên mặt vải. Trong ảnh, những vệt đó chỉ còn là đường nét. Trước bản gốc, chúng có bóng đổ nhỏ của riêng mình: ánh đèn chiếu từ trên xuống làm mặt trên gờ sơn sáng hơn, mặt dưới tối hơn, và cả bức tranh như đang chuyển động. Đứng nghiêng, nhìn gần mép tranh, bạn thấy rõ màu nổi cao khỏi mặt vải.
Ngược lại, những bức thời Phục hưng hay tranh Hà Lan thế kỷ 17 thường có bề mặt rất mịn, nhiều lớp màu mỏng chồng lên nhau. Ảnh chụp làm chúng trông phẳng lì. Bản gốc lại có chiều sâu kiểu khác: ánh sáng đi xuyên qua lớp màu mỏng, chạm lớp nền sáng rồi dội ngược lên, nên da người trong tranh như có ánh từ bên trong. Đây là lý do người xem lâu năm nói tranh cổ phải xem tận mắt mới thấy nó ấm.
Với tranh Việt, sơn mài là trường hợp rõ nhất. Mặt tranh được mài phẳng, đánh bóng, nhưng bên dưới là nhiều lớp sơn, vỏ trứng, vàng bạc thếp ở những độ sâu khác nhau. Ảnh chụp thẳng chỉ ghi được một lớp. Bản gốc cho bạn nhìn xuyên xuống, giống nhìn đáy một dòng nước trong.
Kích thước: tranh to buộc bạn bước lùi, tranh nhỏ kéo bạn lại gần
Trên điện thoại, mọi bức tranh đều cùng cỡ. Đó là điều sai lớn nhất của ảnh. Monet về già vẽ những tấm Hoa súng khổ rất lớn, và một bộ trong số đó được treo trong hai phòng hình bầu dục ở bảo tàng Orangerie tại Paris, vòng quanh người xem. Đứng giữa phòng, bạn không nhìn một bức tranh mà đứng trong một mặt hồ. Hoa súng không còn là hình, mà là những vệt màu trôi qua tầm mắt khi bạn quay đầu. Không ảnh nào tái hiện được cảm giác bị bao quanh này.
Chiều ngược lại là bức Mona Lisa ở bảo tàng Louvre. Nhiều người lần đầu đứng trước nó ngạc nhiên vì bức tranh nhỏ hơn mình tưởng, lại nằm sau lớp kính và cách xa một quãng. Sự ngạc nhiên đó cũng là một bài học: bức tranh được làm để nhìn gần, như một chân dung treo trong phòng riêng, không phải để nhìn từ sau một hàng rào người. Hiểu kích thước giúp bạn hiểu hoạ sĩ muốn người xem đứng ở đâu.
Quy tắc dễ nhớ: tranh lớn muốn bạn lùi xa trước rồi mới lại gần; tranh nhỏ muốn bạn lại gần ngay từ đầu. Khi đọc chú thích, nhìn con số kích thước rồi tự ước lượng bằng sải tay mình, bạn sẽ đoán được tranh cần nhìn từ khoảng cách nào.
Ánh sáng và chỗ đứng: tranh đổi theo bước chân
Sơn mài cần ánh sáng nghiêng. Đứng thẳng trước tấm sơn mài dưới đèn rọi, bạn thường thấy một vệt loá. Bước sang trái hoặc phải một chút, vệt loá biến mất và lớp vàng bạc bên dưới mới hiện lên. Xem sơn mài là đi một đường cong nhỏ trước tranh, không đứng yên một chỗ.
Tranh lụa cần ánh sáng dịu và lại gần. Lụa được vẽ bằng màu mỏng, nền vải có độ mờ như sương. Bảo tàng thường để đèn yếu cho tranh lụa để giữ màu, nên mắt bạn cần vài giây quen tối rồi mới thấy hết. Ảnh chụp có đèn mạnh làm lụa trông như giấy, mất hẳn làn sương đó.
Tranh ấn tượng cần khoảng lùi. Đứng sát một bức của Monet, bạn chỉ thấy những vệt màu rời rạc. Lùi lại vài bước, các vệt màu hoà vào nhau thành mặt nước, bầu trời. Người xem lâu năm hay đi tới đi lui vài lần trước một bức ấn tượng để thấy khoảnh khắc hình hiện ra.
Kính và khung làm đổi tranh. Tranh sau kính phản chiếu cả bạn lẫn phòng phía sau. Nghiêng người, đổi góc cho tới khi phản chiếu nằm ra ngoài vùng bạn muốn nhìn. Khung dày, màu tối cũng làm tranh trông sâu hơn so với ảnh đã cắt mất khung.
Những hiểu lầm hay gặp khi so ảnh với bản gốc
Hiểu lầm thứ nhất: bản gốc lúc nào cũng đẹp hơn ảnh. Không hẳn. Có bức trong ảnh trông rực rỡ hơn vì máy ảnh và phần mềm đẩy màu lên, còn bản gốc trầm, có lớp véc ni ngả vàng, hoặc treo ở phòng tối. Lần đầu thấy, bạn có thể hơi hụt hẫng. Hụt hẫng đó đáng giá, vì nó cho bạn biết màu thật của tác phẩm, không phải màu mà người chụp chọn.
Hiểu lầm thứ hai: đã xem ảnh độ phân giải cao thì không cần xem bản gốc. Ảnh độ phân giải cao giúp bạn soi những chi tiết mà đứng trong phòng không thấy được, nhưng vẫn mất ba thứ đã nói: độ dày, kích thước so với thân người, và sự đổi khác theo ánh sáng. Hai cách xem bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Hiểu lầm thứ ba: phải ra nước ngoài mới có bản gốc đáng xem. Bảo tàng mỹ thuật trong nước có những bức lụa, sơn mài mà không bảo tàng nào khác trên thế giới có được nhiều như vậy, và đây chính là hai chất liệu mất nhiều nhất khi chụp ảnh. Muốn tập cách nhìn bản gốc, sơn mài Việt là bài học tốt nhất, lại ở ngay gần.
Những chi tiết chỉ bản gốc mới có
Mép tranh là chỗ ảnh hay cắt bỏ nhất, mà lại là chỗ thú vị. Ở mép một bức sơn dầu, bạn có thể thấy lớp lót màu nâu hay xám mà hoạ sĩ phủ lên vải trước khi vẽ, lộ ra thành một dải mỏng chỗ màu không phủ tới. Lớp lót đó quyết định tông chung của cả bức: tranh vẽ trên nền ấm thì da người ấm, trên nền lạnh thì cả cảnh se lại.
Vết sửa cũng vậy. Khi đứng nghiêng dưới đèn, đôi khi bạn thấy gờ của một đường viền cũ dưới lớp màu mới: một cánh tay từng đặt chỗ khác, một đường chân trời từng cao hơn. Những dấu vết này thường chìm mất trong ảnh chụp thẳng, nhưng với bản gốc thì đổi góc là hiện ra. Chúng cho bạn thấy hoạ sĩ đã do dự, đã nghĩ lại, nghĩa là bức tranh từng là một quá trình chứ không phải một hình in sẵn.
Với sơn mài, chi tiết riêng là những vết rạn li ti và chỗ màu son đã ngả theo năm tháng; với lụa là sợi tơ lộ ra ở chỗ màu mỏng; với tranh dân gian là chỗ hai lần in màu lệch nhau một chút. Mỗi chất liệu có một kiểu dấu tay người làm, và dấu tay đó là thứ đầu tiên mất khi tác phẩm biến thành hình trên màn hình.
Bài tập so ảnh với bản gốc
Bài tập này cần một buổi ở bảo tàng và mười phút chuẩn bị ở nhà:
- Trước khi đi, chọn một tác phẩm bạn biết chắc có bày ở bảo tàng đó, tốt nhất là một tấm sơn mài. Mở ảnh của nó trên điện thoại, nhìn năm phút, ghi ba điều: màu chủ đạo, chi tiết nổi nhất, bạn đoán kích thước bao nhiêu.
- Tới bảo tàng, đứng trước bản gốc, chưa mở điện thoại. Nhìn mười phút như bình thường, đổi chỗ đứng ít nhất ba lần.
- Giờ mới so với ba điều đã ghi. Tự hỏi: màu có giống không, chi tiết mình nhớ có còn là chi tiết nổi nhất không, tranh to hơn hay nhỏ hơn mình đoán?
- Ghi thêm một điều mà ảnh hoàn toàn không cho thấy. Đây là dòng quan trọng nhất của cả bài tập.
- Về nhà, mở lại ảnh. Bạn sẽ nhận ra mình nhìn ảnh khác đi: mắt tự bù vào những gì đã thấy tận nơi.
Làm bài tập này với ba bốn tác phẩm thuộc các chất liệu khác nhau, bạn sẽ học được cách đọc ảnh của những bức chưa từng gặp: biết chỗ nào ảnh đang nói dối, chỗ nào đáng tin. Kỹ năng đó theo bạn suốt đời, kể cả khi xem tranh trong sách hay trên màn hình to ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người thấy tranh gốc không đẹp bằng ảnh?
Vì ảnh thường được chỉnh màu sáng và rực hơn, lại xem trên màn hình phát sáng. Bản gốc có thể trầm, có lớp véc ni cũ ngả màu, hoặc treo ở phòng đèn yếu để bảo vệ màu. Sau vài phút quen mắt, phần lớn người xem bắt đầu thấy những sắc độ mà ảnh đã làm mất.
Xem tranh gốc nên đứng cách bao xa?
Không có con số chung. Một cách tính dễ là bắt đầu ở khoảng cách bằng chừng một rưỡi tới hai lần cạnh dài của bức tranh để thấy toàn cảnh, rồi lại gần để xem bề mặt. Tranh nhỏ thì lại gần ngay, tranh rất lớn thì lùi xa trước.
Tranh sơn mài vì sao phải xem dưới ánh sáng nghiêng?
Mặt sơn mài được đánh bóng nên dưới đèn chiếu thẳng sẽ có vệt loá che mất hình. Khi ánh sáng tới nghiêng, mặt bóng không phản chiếu thẳng vào mắt, và các lớp vỏ trứng, vàng bạc ở dưới mới hiện lên rõ, có chiều sâu.
Ảnh độ phân giải rất cao có thay được việc xem bản gốc không?
Không thay được, nhưng bổ sung tốt. Ảnh độ phân giải cao cho bạn soi chi tiết nhỏ mà đứng trong phòng khó thấy. Nó vẫn không cho bạn cảm nhận độ dày của sơn, kích thước thật so với cơ thể và cách tranh đổi khác theo ánh sáng.
Ở Việt Nam nên xem bản gốc chất liệu nào trước?
Sơn mài và lụa, vì đây là hai chất liệu mất nhiều nhất khi chụp ảnh và bảo tàng mỹ thuật trong nước có nhiều tác phẩm tiêu biểu. Một tấm sơn mài nhìn dưới ánh sáng nghiêng là bài học rõ nhất về khác biệt giữa ảnh và bản gốc.
Có nên chụp ảnh tranh gốc để so lại ở nhà không?
Nếu bảo tàng cho chụp, nên chụp một hai chi tiết bề mặt, không bật đèn flash. Ảnh của chính bạn ghi lại góc nhìn bạn đã chọn, giúp nhớ khoảnh khắc phát hiện. Nhưng hãy nhìn đủ lâu bằng mắt trước rồi mới chụp.