TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Đi bảo tàng, tranh thật và bản in

Han van Meegeren giả Vermeer: vụ tranh giả lừa cả chuyên gia và bài học cho người xem

Han van Meegeren vẽ giả Vermeer và lừa được cả chuyên gia hàng đầu. Vụ việc diễn ra thế nào, vì sao người ta tin, và người xem học được gì từ nó.

Over-the-shoulder view of a copy painter in a bottle green shirt working at an easel on a blurred classic-style painting, dim old studio, warm lamp light

Han van Meegeren là một hoạ sĩ người Hà Lan ở thế kỷ 20 đã vẽ những bức tranh giả Vermeer, danh hoạ Hà Lan thế kỷ 17, và lừa được cả những chuyên gia hàng đầu thời đó. Vụ việc chỉ vỡ lở sau Thế chiến thứ hai, khi chính ông phải tự nhận mình là người vẽ để thoát một tội danh nặng hơn. Đây là vụ giả mạo được kể lại nhiều nhất trong lịch sử hội hoạ.

Câu chuyện đáng kể không vì sự li kỳ mà vì nó cho thấy người ta nhìn tranh bằng gì: bằng mắt, nhưng cũng bằng những gì mình mong được thấy. Phần dưới kể gọn vụ việc, giải thích vì sao các chuyên gia tin, đặt tranh giả cạnh Vermeer thật để thấy khác ở đâu, và rút ra mấy thói quen nhìn mà người xem bình thường dùng được.

Vụ việc kể gọn

Van Meegeren là một hoạ sĩ có tay nghề, vẽ theo lối cổ điển, nhưng giới phê bình đương thời đánh giá ông không cao. Theo những gì ông kể sau này, nỗi cay cú đó là một phần lý do ông quyết định chứng minh mình bằng cách vẽ tranh mà chính giới phê bình sẽ tôn vinh, miễn là nó mang tên người khác.

Ông chọn Vermeer, hoạ sĩ ở thành phố Delft mà số tranh được công nhận chỉ vài chục bức, nổi tiếng với những căn phòng yên tĩnh, ánh sáng từ cửa sổ bên trái chiếu vào một người đang làm việc nhà. Nhưng van Meegeren không chép một bức có sẵn. Ông vẽ một đề tài mới, một tích trong truyền thống Ki-tô giáo, gọi là Những môn đồ ở Emmaus, và để nó "được phát hiện". Một chuyên gia hàng đầu về Vermeer thời đó, Abraham Bredius, xem bức tranh và ca ngợi nó như một kiệt tác. Bức tranh được một bảo tàng lớn ở Hà Lan mua về.

Sau đó ông tiếp tục vẽ thêm nhiều "Vermeer" khác. Một bức lọt vào bộ sưu tập của Hermann Göring, nhân vật quyền lực hàng đầu của Đức Quốc xã. Khi chiến tranh kết thúc, người ta lần theo dấu bức tranh và bắt van Meegeren vì tội bán một báu vật quốc gia cho kẻ thù. Để thoát tội đó, ông khai rằng bức tranh không phải của Vermeer, mà do chính ông vẽ. Không ai tin, nên ông vẽ thêm một bức theo lối Vermeer dưới sự chứng kiến của người khác. Cuối cùng ông bị xử về tội giả mạo và lừa đảo, và qua đời không lâu sau phiên toà.

Vì sao các chuyên gia tin

Họ đang chờ một bức tranh như vậy. Vermeer có vài bức thời trẻ vẽ đề tài tích truyện, khác hẳn những căn phòng yên tĩnh về sau, ví dụ bức Chúa trong nhà Martha và Maria. Một số nhà nghiên cứu khi đó đoán rằng giữa hai giai đoạn còn những bức tích truyện bị thất lạc. Van Meegeren vẽ đúng thứ họ đoán. Khi bức tranh xuất hiện, nó không chỉ đẹp mà còn chứng minh lý thuyết của họ là đúng, và người ta khó nghi ngờ thứ xác nhận điều mình tin.

Kỹ thuật làm cũ rất công phu. Ông mua tranh cũ thế kỷ 17 không giá trị, cạo bớt lớp màu để dùng lại tấm vải thật. Ông trộn vào màu một loại nhựa tổng hợp rồi nung trong lò cho lớp sơn cứng lại như sơn đã khô hàng trăm năm, sau đó cuộn tranh quanh một ống tròn để tạo vết rạn, rồi lấp mực vào các vết rạn cho giống bụi bám lâu ngày. Phép thử bằng cồn mà người ta hay dùng để biết sơn còn mới không phát hiện được.

Ông dùng màu đúng thời. Vermeer nổi tiếng với màu xanh làm từ đá lapis lazuli nghiền, rất đắt. Van Meegeren cũng tìm loại màu đó, tránh những màu hoá chất chỉ có từ thế kỷ 19 trở đi. Về vật liệu, bức tranh qua được những phép thử phổ biến thời ấy.

Thời chiến khó đối chiếu. Nhiều bức "Vermeer" mới được bán trong thời gian chiến tranh, khi tranh thật nằm trong kho cất giữ, việc đặt hai bức cạnh nhau để so khó hơn nhiều so với thời bình.

Đặt cạnh Vermeer thật: nhìn vào đâu

Ngày nay, đặt ảnh tranh giả cạnh những bức chắc chắn của Vermeer như Cô gái rót sữa hay Quang cảnh Delft, người xem bình thường cũng thấy được khác biệt nếu biết tìm. Những điểm đáng so:

  • Ánh sáng: ở Vermeer thật, ánh sáng từ cửa sổ trượt nhẹ trên tường, trên áo, trên ổ bánh mì, có những chấm sáng nhỏ li ti như hạt bụi nắng. Tranh của van Meegeren sáng tối gắt hơn, ít những chuyển sắc mịn đó.
  • Gương mặt: người trong tranh Vermeer có nét mặt yên, kín, như đang mải việc riêng. Nhìn lại hôm nay, nhiều người thấy gương mặt trong tranh giả mang nét của thời van Meegeren sống: mí mắt nặng, vẻ u sầu kiểu chân dung những năm ba mươi của thế kỷ trước.
  • Bàn tay và đồ vật: Vermeer vẽ đồ vật bằng sự chú tâm gần như tĩnh vật, từ bình sữa tới tấm bản đồ treo tường. Ở tranh giả, đồ vật thường sơ sài hơn, chỉ để lấp chỗ.
  • Không gian: phòng của Vermeer có chiều sâu rõ, sàn gạch, tường, cửa sổ ăn khớp với nhau. Bố cục trong tranh giả chật và phẳng hơn.

Điều đáng nói là những khác biệt này hiện rõ chủ yếu với người xem đời sau. Mỗi thời có một kiểu nhìn, và người làm giả không thoát được kiểu nhìn của thời mình. Đó là lý do tranh giả thường "già" đi nhanh: vài chục năm sau, nó lộ ra dấu của chính thời nó được vẽ.

Hay nhầm và thật ra

Hay nhầm: chuyên gia bị lừa vì họ kém. Thật ra Bredius là người có công lớn trong việc nghiên cứu hội hoạ Hà Lan. Vụ việc cho thấy ngay cả con mắt giỏi nhất cũng bị dẫn dắt khi tác phẩm đáp đúng điều người xem mong. Bài học không phải là đừng tin chuyên gia, mà là con mắt nào cũng cần thêm bằng chứng khác ngoài cảm nhận.

Hay nhầm: tranh giả đẹp thì có gì sai. Thật ra giá trị của tranh không chỉ ở hình đẹp mà ở chỗ nó là chứng tích của một người, một thời. Một bức "Vermeer" giả làm sai lệch hiểu biết về chính Vermeer: người ta từng viết sách về giai đoạn tích truyện của ông dựa trên những bức không phải của ông.

Hay nhầm: bây giờ máy móc phát hiện được hết. Thật ra phân tích chất liệu ngày nay mạnh hơn nhiều, nhưng người làm giả cũng học theo. Máy móc trả lời được câu hỏi vật liệu có đúng thời không, còn câu hỏi ai đã vẽ vẫn cần cả lịch sử lưu truyền lẫn con mắt người.

Bài học cho người xem bình thường

Bạn không đi mua Vermeer, nhưng câu chuyện vẫn dùng được hằng ngày. Thói quen đầu tiên: khi một tác phẩm làm bạn quá phấn khích vì nó giống hệt điều bạn mong, dừng lại một nhịp. Đó là lúc dễ bị dẫn dắt nhất, dù là một bức tranh, một tấm ảnh lan truyền hay một món đồ cổ.

Thói quen thứ hai: so sánh với những tác phẩm chắc chắn của cùng tác giả, không so với trí nhớ mơ hồ. Khi gặp một bức được nói là của một danh hoạ Việt, đặt cạnh nó ảnh những bức đã được bảo tàng công nhận, xem cách vẽ tay, vẽ mắt, cách đặt màu có khớp không.

Thói quen thứ ba: nhìn dấu thời đại. Câu hỏi đáng tự đặt là gương mặt, dáng người, màu sắc này thuộc về thời của hoạ sĩ, hay thuộc về thời của mình? Câu hỏi đó giúp vụ van Meegeren lộ ra, và nó vẫn hữu ích với bất kỳ ai xem tranh ngày nay.

Từ Delft tới phòng khách: bản chép trung thực khác bản giả ở đâu

Ở nước ta, tranh Vermeer quen mặt nhất là bản chép và bản in của bức Thiếu nữ đeo hoa tai ngọc trai, bày ở các phố tranh hay treo trong quán cà phê. Không ai coi đó là chuyện lừa đảo, và đúng là không phải. Cái khác giữa một bản chép trung thực và một bức giả kiểu van Meegeren không nằm ở tay nghề, mà ở lời nói đi kèm: bản chép tự nhận mình là bản chép, bức giả tự nhận mình là bản gốc.

Vì vậy khi gặp một bức "theo lối Vermeer" hay một bức chép danh hoạ, câu cần hỏi không phải là nó có giống không, mà là người bán nói gì về nó. Một bản chép tốt thường có kích thước khác bản gốc, không mang chữ ký của danh hoạ, và người chép ký tên mình ở mặt sau. Đó là ba dấu hiệu của sự trung thực, dễ kiểm hơn mọi phép soi.

Cũng đáng biết rằng chính van Meegeren không chép bức nào có sẵn. Ông bịa ra những bức "chưa ai thấy", vì một bức chép tranh nổi tiếng sẽ bị phát hiện ngay khi đặt cạnh bản gốc. Bởi thế, những bức tranh được giới thiệu là "phát hiện mới, chưa từng công bố" của một danh hoạ luôn cần nhiều bằng chứng hơn là những bức đã có trong sách vở hàng trăm năm.

Tự tập: một buổi tối với Vermeer

Tìm ảnh độ phân giải cao của Cô gái rót sữa từ nguồn chính thức của bảo tàng đang giữ tranh, mở trên màn hình to nếu có. Nhìn mười phút, theo dòng sữa đang rót, rồi lần theo ánh sáng từ cửa sổ qua tay áo, qua ổ bánh mì. Đếm xem có bao nhiêu chấm sáng nhỏ trên bánh mì và giỏ. Câu tự hỏi: nếu che những chấm sáng đó đi, căn phòng còn sống động không?

Sau đó tìm ảnh bức Những môn đồ ở Emmaus của van Meegeren và đặt cạnh. Đừng đọc gì thêm, chỉ nhìn năm phút và ghi ra ba điểm khác. So với danh sách ở phần trên, xem mình tìm được mấy điểm và có điểm nào mới.

Xem tiếp: Quang cảnh Delft, một trong số rất ít cảnh ngoài trời của Vermeer, để thấy ông vẽ ánh sáng ngoài trời ra sao. Rồi đọc thêm về các vụ giả mạo khác được giới nghiên cứu công bố, để thấy mỗi vụ đều lộ ra ở một điểm khác: vật liệu, giấy tờ, hay chính kiểu nhìn của thời đại.

Câu hỏi thường gặp

Han van Meegeren là ai?

Han van Meegeren là một hoạ sĩ người Hà Lan ở thế kỷ 20, vẽ theo lối cổ điển. Ông nổi tiếng không phải vì tranh của chính mình mà vì đã vẽ nhiều bức giả Vermeer, lừa được cả giới chuyên môn cho tới khi tự nhận sau Thế chiến thứ hai.

Vì sao van Meegeren phải tự thú là đã vẽ giả?

Sau chiến tranh, ông bị bắt vì đã bán một bức được coi là Vermeer cho Hermann Göring, tức bán báu vật quốc gia cho kẻ thù. Tội đó nặng hơn nhiều so với tội giả mạo, nên ông khai mình là người vẽ và chứng minh bằng cách vẽ thêm một bức trước mặt người khác.

Tranh giả của van Meegeren có giống Vermeer không?

Với nhiều người cùng thời thì giống, vì ông dùng vải cũ, màu đúng thời và làm cũ công phu. Nhìn lại hôm nay, khác biệt hiện rõ ở ánh sáng gắt hơn, gương mặt mang nét thập niên ba mươi và đồ vật vẽ sơ sài hơn so với Vermeer thật.

Vermeer có bao nhiêu bức tranh thật?

Số tranh được giới nghiên cứu công nhận là của Vermeer chỉ vài chục bức, một con số rất nhỏ so với các danh hoạ cùng thời. Vài bức vẫn còn được tranh luận. Chính vì ít như vậy nên mỗi "phát hiện mới" đều gây xôn xao và dễ bị lợi dụng.

Vụ van Meegeren dạy người xem tranh điều gì?

Nó cho thấy con mắt dễ bị dẫn dắt khi tác phẩm đáp đúng điều mình mong. Người xem nên so với những tác phẩm chắc chắn của cùng tác giả, để ý dấu vết của thời đại trong gương mặt và màu sắc, và không coi cảm giác phấn khích là bằng chứng.

Ngày nay còn làm giả tranh cổ được như vậy không?

Vẫn có những vụ giả mạo được phát hiện, dù phân tích vật liệu ngày nay mạnh hơn nhiều. Người làm giả học cách dùng vật liệu đúng thời, nên việc xác định tranh thật vẫn cần kết hợp lịch sử lưu truyền, phân tích chất liệu và con mắt của người nghiên cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138