Giclée là cách gọi bản in phun mực chất lượng cao, dùng mực bột màu bền trên giấy mỹ thuật hoặc vải canvas, thường dùng để in lại tranh nổi tiếng và tranh của hoạ sĩ đương đại. Một bản giclée tốt giữ màu đẹp và lâu, nhưng nó vẫn là bản in: bề mặt phẳng, không có độ dày của sơn, và dưới kính lúp lộ ra những chấm mực li ti.
Phần dưới giải thích giclée khác poster thường và khác tranh vẽ tay ở đâu, rồi đi qua hai trường hợp dạy nhiều nhất: một bản in Van Gogh, nơi nét sơn dày bị "chụp" thành hình phẳng, và một bản in Nụ hôn của Klimt, nơi lá vàng thật không in lại được. Cuối bài là bài tập soi bản in bằng kính lúp và đèn pin điện thoại, ai cũng làm được ở nhà.
Giclée là gì, nói bằng lời thường
Chữ giclée vốn là một chữ tiếng Pháp gợi tới việc phun tia nhỏ, được dùng từ cuối thế kỷ 20 để gọi tranh in bằng máy in phun khổ lớn, cho khác với cái tên "in phun" nghe có vẻ văn phòng. Về kỹ thuật, máy phun hàng triệu giọt mực rất nhỏ lên giấy hoặc vải. Điểm làm nên chất lượng là ba thứ: mực gốc bột màu bền ánh sáng hơn mực nhuộm thường, giấy hoặc vải loại lưu trữ không axit, và ảnh gốc chụp hoặc quét với độ phân giải cao, màu được hiệu chỉnh cẩn thận.
Cần biết: giclée không phải một tiêu chuẩn có ai kiểm tra. Bất kỳ ai in phun lên canvas cũng có thể gọi sản phẩm là giclée. Một bản in dùng mực rẻ trên vải kém vẫn mang cùng cái tên với một bản in của xưởng in mỹ thuật nghiêm túc. Vì vậy chữ giclée chỉ cho bạn biết cách in, không bảo đảm chất lượng.
Với kiệt tác đã qua đời tác giả từ lâu, giclée là cách phổ biến nhất để treo một bức Monet, Van Gogh hay Hokusai trong nhà với màu gần đúng, giá phải chăng. Đó là một sản phẩm tốt, miễn là gọi đúng tên của nó.
Ở nước ta, máy in phun khổ lớn có ở nhiều xưởng in quảng cáo lẫn xưởng in mỹ thuật, nên cùng một tấm ảnh Hoa súng có thể ra hai bản rất khác nhau. Khác biệt hiếm khi nằm ở máy, mà ở mực, giấy và người chỉnh màu. Một người chỉnh màu có nghề sẽ in thử, đặt bản in cạnh màn hình đã cân màu, sửa vài lượt trước khi in thật.
Bốn thứ trông giống nhau trên tường
Từ xa ba bước, bốn loại dưới đây có thể trông như nhau. Lại gần với kính lúp và đèn pin, chúng khác hẳn:
| Loại | Dưới kính lúp | Đèn pin chiếu xiên | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Poster in offset | Lưới chấm đều, xếp thành hoa thị bốn màu | Mặt phẳng, bóng hoặc mờ đều | Giấy mỏng, rẻ, màu phai nhanh dưới nắng |
| Giclée trên giấy hoặc vải | Chấm mực li ti rải ngẫu nhiên, mịn hơn offset | Mặt phẳng, thấy rõ vân giấy hoặc vân vải bên dưới màu | Màu tốt, không có độ dày sơn |
| Giclée quét gel tạo nét | Vẫn thấy chấm mực ở chỗ không có gel | Có gờ trong suốt, nhưng gờ không khớp với hình bên dưới | Hay được gọi là in giả sơn dầu |
| Tranh vẽ tay | Không có chấm mực, chỉ có sơn liền mảng | Gờ sơn khớp đúng với màu và hình | Mép tranh thường có chỗ sơn lem ra cạnh vải |
Dòng thứ ba là chỗ người mua hay nhầm nhất. Nhiều bản in canvas được quét thêm lớp gel trong suốt bằng cọ để tạo cảm giác có nét sơn. Cách nhận ra: dùng đèn pin chiếu xiên, nhìn xem gờ gel có đi theo đúng đường của bông hoa, của áng mây trong hình không. Ở tranh vẽ tay, nét và màu là một. Ở bản in phủ gel, nét gel đi một đường, hình in đi một đường.
Soi một bản in Van Gogh: nét sơn bị chụp lại
Trước bản gốc của Van Gogh, nét sơn dày có bóng đổ thật: khi bạn bước sang trái, bóng của mỗi gờ sơn dịch đi một chút, ánh sáng lăn trên mặt tranh. Đó là lý do tranh của ông trông như đang chuyển động.
Khi chụp ảnh để in, máy ảnh ghi lại cả những bóng đổ đó, ở đúng một góc sáng của lúc chụp. Trên bản giclée, bóng nằm cố định, in thẳng vào mặt giấy. Thử nghiệm đơn giản: cầm đèn pin điện thoại chiếu từ bên phải, rồi chuyển sang bên trái. Với bản gốc hay tranh vẽ tay, vùng sáng tối trên mỗi nét sơn sẽ đổi. Với bản in, chúng đứng yên, vì chúng chỉ là mực. Đây là cách nhận ra bản in tốt nhất, hơn cả kính lúp.
Hiểu điều này giúp bạn chọn bản in cho đúng: tranh nhiều nét sơn dày như Van Gogh mất nhiều nhất khi in, còn tranh bề mặt mịn như tranh Hà Lan thế kỷ 17 hay tranh khắc gỗ Nhật thì giữ lại được nhiều hơn. Nếu muốn treo Van Gogh, hãy chấp nhận bạn đang treo một tấm ảnh rất đẹp của bức tranh, không phải bức tranh.
Soi một bản in Nụ hôn của Klimt: thứ không in được
Klimt có một giai đoạn hay được gọi là thời kỳ vàng, khi ông dùng lá vàng thật trong tranh. Bức Nụ hôn là ví dụ quen nhất: hai người ôm nhau trong một tấm áo choàng phủ hoa văn vàng, đứng trên một thảm hoa. Trước bản gốc, lá vàng sáng lên hay tối đi tuỳ chỗ bạn đứng, giống hệt cách vàng thếp trên tấm sơn mài Việt đổi theo ánh đèn.
Bản in không làm được điều đó. Phần lớn bản in dùng mực vàng nâu để mô phỏng, nhìn thẳng thì đẹp, nghiêng đi thì phẳng và tối. Một số xưởng in thêm lớp nhũ ánh kim, đỡ hơn nhưng ánh kim của nhũ khác ánh của lá vàng: đều và mịn, không có những vết gấp, vết nối của từng lá. Đèn pin chiếu xiên sẽ cho bạn thấy ngay.
Bài học chung: chất liệu nào sống bằng ánh sáng phản chiếu, như vàng lá, vỏ trứng, xà cừ, thì bản in mất gần hết. Đó cũng là lý do tranh sơn mài in ra luôn kém xa tranh thật, và vì sao những tấm in giả sơn mài thường lộ ra khi đổi góc nhìn.
Những điều người mua bản in hay hiểu lầm
Bản in canvas thì sang hơn bản in giấy. Không hẳn. Vân vải làm mờ chi tiết nhỏ, hợp với tranh nét to như Van Gogh. Tranh nhiều chi tiết mảnh như tranh khắc gỗ Nhật hay tranh lụa thường đẹp hơn trên giấy mỹ thuật mịn, đặt sau kính.
Bản in có giấy chứng nhận là bản quý. Với kiệt tác của danh hoạ đã mất từ lâu, giấy chứng nhận do chính nơi in phát hành chỉ xác nhận họ đã in, không biến bản in thành tác phẩm. Bản in quý là chuyện khác, liên quan tới bản in nghệ thuật do chính hoạ sĩ làm hoặc duyệt.
Màu càng rực càng giống bản gốc. Ngược lại, nhiều bản in đẩy màu lên cho bắt mắt. Tranh cổ thật thường trầm hơn. So với ảnh chính thức do bảo tàng công bố là cách tốt nhất để biết màu có bị đẩy không.
In càng to càng đẹp. Phóng một bức vốn nhỏ lên khổ lớn làm lộ rõ giới hạn của ảnh gốc, chi tiết bị nhoè. Kích thước gần bản gốc thường cho cảm giác đúng nhất với tranh, nhất là tranh vốn nhỏ.
Hỏi gì trước khi đặt in một bản giclée
Nếu bạn đặt in một kiệt tác ở xưởng in khổ lớn, hay mua bản in làm sẵn, mấy câu hỏi dưới đây phân biệt được nơi làm cẩn thận với nơi chỉ in cho xong:
- Ảnh gốc lấy từ đâu? Nhiều bảo tàng lớn công bố ảnh độ phân giải cao của tác phẩm thuộc phạm vi công cộng, màu được chụp chuẩn. Ảnh trôi nổi trên mạng thường đã bị nén, cắt, chỉnh màu nhiều lần.
- Dùng mực gì? Hỏi thẳng mực gốc bột màu hay mực nhuộm. Mực nhuộm cho màu tươi lúc đầu nhưng phai nhanh hơn dưới ánh sáng.
- Giấy hoặc vải loại nào? Loại không axit, dành cho lưu trữ, giữ trắng lâu hơn; giấy thường ngả vàng sau vài năm, nhất là ở nơi ẩm.
- Có in thử một góc nhỏ không? Nơi làm cẩn thận sẵn lòng in một dải thử để bạn so màu trước khi in cả bức.
- Tỉ lệ có giữ nguyên không? Bức tranh bị kéo dài hay cắt bớt để vừa một khổ có sẵn là lỗi hay gặp, làm sai bố cục mà hoạ sĩ đã tính.
Ở khí hậu nóng ẩm như miền Bắc mùa nồm hay miền Nam mùa mưa, câu hỏi về giấy và khung quan trọng hơn câu hỏi về máy in. Một bản in đẹp mà giấy kém sẽ lên đốm ố chỉ sau một hai mùa ẩm, trong khi bản in vừa phải trên giấy tốt, đóng khung kín, giữ được rất lâu.
Bài tập mười phút: soi bản in ở nhà
Bạn cần một kính lúp nhỏ, loại phóng to khoảng mười lần, và đèn pin điện thoại. Lấy bất kỳ bản in nào đang có, kể cả lịch tranh cũ:
- Nhìn từ xa ba bước, ghi một câu cảm nhận về màu.
- Lại gần, đặt kính lúp lên một vùng màu trơn, như bầu trời. Tìm xem có lưới chấm đều, chấm ngẫu nhiên hay mảng màu liền.
- Tắt đèn phòng, chiếu đèn pin thật xiên từ một bên, gần như song song với mặt tranh. Nhìn bóng của bề mặt. Chuyển đèn sang bên kia, so lại.
- Nếu có gờ, nhìn xem gờ có đi theo hình bên dưới không.
- Tự hỏi: nếu không ai nói, mình xếp tấm này vào hàng nào trong bảng bốn loại? Rồi so với những gì bạn biết về nguồn gốc của nó.
Làm bài tập này với ba bốn tấm khác nhau, bạn sẽ nhớ cảm giác của từng loại. Lần sau đứng trước tranh ở hàng bán hay ở nhà người quen, chỉ cần một ánh đèn pin là đủ để biết mình đang nhìn gì. Xem tiếp: bản in nghệ thuật gốc như tranh khắc gỗ Nhật hay tranh Đông Hồ, nơi chính bản in là tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh in giclée có phải là tranh giả không?
Không. Giclée là bản in công khai, dùng để in lại tác phẩm cho người treo trong nhà. Nó chỉ thành vấn đề khi bị bán như tranh vẽ tay hoặc tranh gốc. Người mua nên biết rõ mình đang mua bản in và trả đúng mức của bản in.
Giclée khác poster thường ở đâu?
Poster thường in offset trên giấy mỏng bằng lưới chấm đều, màu phai nhanh dưới ánh sáng. Giclée in phun bằng mực bột màu bền hơn trên giấy hoặc vải loại lưu trữ, chấm mực nhỏ và ngẫu nhiên, nên màu mịn hơn và giữ được lâu hơn nếu treo đúng chỗ.
Làm sao biết tranh canvas là in hay vẽ tay?
Dùng kính lúp tìm chấm mực ở vùng màu trơn, rồi chiếu đèn pin xiên để xem bề mặt. Tranh vẽ tay có gờ sơn khớp với hình và không có chấm mực. Bản in phủ gel có gờ nhưng gờ không khớp với hình in bên dưới.
Vì sao tranh Klimt in ra không đẹp bằng bản gốc?
Vì nhiều bức của Klimt dùng lá vàng thật, sáng tối thay đổi theo góc nhìn. Mực in, kể cả nhũ ánh kim, không tái hiện được cách lá vàng phản chiếu ánh sáng. Đây là giới hạn chung của mọi bản in với chất liệu kim loại và vỏ trứng.
Nên in tranh trên giấy hay trên canvas?
Tranh nét to, nhiều mảng màu như Van Gogh, Monet hợp canvas. Tranh nhiều chi tiết nhỏ như tranh khắc gỗ Nhật, tranh lụa, tranh màu nước hợp giấy mỹ thuật mịn đặt sau kính. Ở nơi ẩm, bản in giấy cần khung kín và bo giấy cẩn thận hơn.
Giclée giữ màu được bao lâu?
Tuỳ mực, giấy và chỗ treo. Mực bột màu tốt trên giấy lưu trữ, treo tránh nắng trực tiếp và ẩm, giữ màu rất lâu. Những lời hứa con số cụ thể nên đọc thận trọng, vì chúng dựa trên điều kiện thử nghiệm khác hẳn một bức tường nhà ở vùng nóng ẩm.