Tranh chép là bản vẽ tay lại một tác phẩm có sẵn, làm công khai và tự nhận mình là bản chép; nó khác tranh giả ở chỗ không mạo danh, và khác tranh nhái phong cách ở chỗ nó lặp lại đúng một bức cụ thể thay vì vẽ bức mới theo lối của ai đó. Chép tranh là cách học vẽ có từ hàng trăm năm, và có những bản chép trở thành kiệt tác riêng.
Ví dụ rõ nhất là Van Gogh: ông chép nhiều tranh của Millet và vài bản khắc gỗ của Hiroshige, và những bản chép đó ngày nay được treo trong bảo tàng như tác phẩm của chính ông. Phần dưới phân biệt ba loại tranh hay bị lẫn, kể chuyện chép tranh trong lịch sử, chỉ cách nhìn một bức chép cho ra tốt xấu, và nói thẳng về tranh chép bán ở các phố tranh trong nước.
Ba loại tranh hay bị gọi lẫn
Trong câu chuyện thường ngày, người ta hay dùng chữ "tranh chép" cho cả ba loại dưới đây. Tách ra cho rõ:
| Loại | Làm gì | Có chữ ký của ai | Có lừa người xem không |
|---|---|---|---|
| Tranh chép | Vẽ lại đúng một bức có sẵn | Của người chép, hoặc không ký | Không, nếu nói rõ là bản chép |
| Tranh nhái phong cách | Vẽ bức mới theo lối của một hoạ sĩ, ví dụ một cánh đồng "kiểu Van Gogh" | Của người vẽ | Không, nếu không gắn tên hoạ sĩ kia |
| Tranh giả | Vẽ bức chép hoặc bức mới rồi nhận là của hoạ sĩ nổi tiếng | Mạo chữ ký danh hoạ | Có, đó là mục đích của nó |
| Bản in | In lại hình ảnh bằng máy, không vẽ tay | Không có, hoặc in luôn chữ ký trong hình | Không, nếu không bị bán như tranh vẽ tay |
Điểm mấu chốt nằm ở cột cuối: cùng một bức tranh, đổi lời giới thiệu là đổi bản chất. Một bản chép Hoa hướng dương bán như đồ trang trí là chuyện bình thường; cũng bức đó, thêm chữ ký Vincent và một câu chuyện "gia đình giữ từ lâu", trở thành tranh giả.
Chép tranh, một nghề học có từ lâu
Trước khi có trường mỹ thuật hiện đại, người học vẽ học bằng cách chép tranh của thầy và của người đi trước. Các bảo tàng lớn ở châu Âu vẫn giữ truyền thống này: ở bảo tàng Louvre, người chép được cấp phép dựng giá vẽ ngay trước tác phẩm, và có quy định để bản chép không bị lẫn với bản gốc, như phải khác kích thước bản gốc và không mang chữ ký của danh hoạ.
Vì sao chép lại dạy được nhiều như vậy? Khi chỉ nhìn, mắt lướt qua những quyết định nhỏ của hoạ sĩ. Khi phải vẽ lại, bạn buộc phải hỏi: màu nền này pha thế nào, nét này đi từ trái sang hay từ phải sang, vì sao chỗ bóng tối lại có ánh xanh. Mỗi câu hỏi là một bài học mà không lời giảng nào thay được.
Ở nước ta, sinh viên mỹ thuật cũng chép tranh trong các giờ học chất liệu, và các xưởng sơn mài truyền nghề bằng cách cho thợ trẻ làm lại những tấm mẫu của thầy. Chép, trong nghĩa này, không phải là thiếu sáng tạo mà là cách nhận lại kỹ thuật từ người đi trước.
Van Gogh chép Millet và Hiroshige: khi bản chép thành tác phẩm mới
Van Gogh rất mê Jean-François Millet, hoạ sĩ người Pháp vẽ người nông dân cày cấy, gieo hạt, nghỉ trưa. Trong những năm cuối đời, khi không ra ngoài vẽ được nhiều, ông chép lại hàng loạt tranh của Millet, chủ yếu từ ảnh đen trắng và bản khắc in lại. Người gieo hạt là một đề tài ông quay lại nhiều lần. Ông giữ bố cục của Millet, nhưng tô bằng màu của mình: trời vàng chanh, ruộng tím, đường cọ xoắn và dày.
Ông cũng chép vài bản khắc gỗ Nhật của Hiroshige, như cảnh cây cầu dưới mưa và vườn mận. Bản khắc gốc có màu phẳng, nét viền mảnh; bản của Van Gogh dùng sơn dầu dày, màu đậm hơn hẳn, lại thêm một đường viền trang trí quanh tranh mô phỏng chữ Nhật mà ông chép theo hình chứ không hiểu nghĩa.
Hai trường hợp này cho thấy một bản chép có thể là một lời đáp. Van Gogh không giả làm Millet hay Hiroshige; ông nói rõ mình chép, và qua bản chép, ông thử xem nếu dùng màu của mình thì hình ảnh của người khác sẽ đổi ra sao. Đặt hai bức cạnh nhau là cách học nhanh nhất để hiểu Van Gogh khác những người đi trước ở đâu.
Bản sao trong chính bảo tàng: khi bản gốc không còn hoặc phải cất
Chép không chỉ là chuyện của phố tranh. Rất nhiều tượng Hy Lạp cổ mà sách vở nhắc tới, ví dụ tượng Người ném đĩa, thật ra chỉ còn lại qua những bản chép bằng đá cẩm thạch do người La Mã làm. Bản gốc bằng đồng đã mất, có lẽ bị nấu chảy từ lâu, và chính những người thợ chép La Mã đã giữ hình ảnh đó tới ngày nay. Khi đứng trước những pho tượng này trong bảo tàng, đọc chú thích sẽ thấy dòng ghi "bản chép thời La Mã theo nguyên mẫu Hy Lạp".
Ở chiều ngược lại, có những bản gốc được đưa vào trong nhà để giữ gìn, và bản sao đứng ở chỗ cũ. Tượng David của Michelangelo từng đứng ngoài trời ở quảng trường chính của Firenze; bản gốc đã được chuyển vào một bảo tàng trong thành phố, còn ở quảng trường hôm nay là một bản sao. Rất nhiều du khách chụp ảnh bản sao mà không biết.
Ở nước ta, các bảo tàng cũng trưng bày phiên bản phục chế của một số hiện vật quý, và ghi rõ trên chú thích. Thói quen tốt khi đi bảo tàng là đọc dòng chất liệu và dòng ghi chú cuối: bản gốc, bản phục chế, bản đúc lại hay bản chép. Biết mình đang đứng trước cái gì không làm buổi xem kém đi, nó chỉ làm bạn nhìn đúng hơn.
Nhìn một bức chép cho ra tốt xấu
Khi đứng trước một bức chép, dù ở bảo tàng hay ở phố tranh, đặt bên cạnh ảnh tốt của bản gốc trên điện thoại rồi so từng điểm:
- Tỉ lệ khung: bản chép có giữ đúng tỉ lệ dài rộng không, hay bị kéo cho vừa một khổ khung có sẵn. Tỉ lệ sai làm cả bố cục lệch đi.
- Gương mặt và bàn tay: chỗ khó nhất của mọi bức tranh có người. Bản chép dở lộ ra ngay ở mắt và ngón tay.
- Màu: bản chép từ ảnh trên mạng thường quá rực, vì người chép chép theo màn hình chứ không theo bản gốc. Màu của danh hoạ cổ thường trầm và nhiều sắc độ hơn.
- Nét cọ: với Van Gogh hay Monet, nét cọ chính là nội dung. Bản chép tốt tôn trọng hướng đi và độ dày của từng nét; bản chép vội quệt đều tay, hướng nét ngẫu nhiên.
- Chi tiết phụ: góc tranh, nền, mép áo. Người chép giỏi chăm cả những chỗ ít ai nhìn, người chép vội bỏ qua.
Bản chép tốt vẫn có giá trị riêng: nó cho bạn treo trong nhà một tác phẩm vẽ tay có nét cọ thật, điều bản in không làm được. Chỉ cần nhớ mình đang treo một bản chép, và người bán cũng nói đúng như vậy.
Tranh chép ở các phố tranh trong nước
Ở các thành phố du lịch, nhiều phố bán tranh chép sơn dầu: hoa hướng dương, đêm đầy sao, hoa súng, các bức ấn tượng Pháp, bên cạnh tranh phong cảnh phố cổ và thiếu nữ áo dài. Phần lớn là hàng làm nhanh để trang trí, một số do người chép có tay nghề vẽ cẩn thận theo đơn đặt.
Nên hiểu thế nào? Đây là mặt hàng trang trí bằng tay, hợp pháp và hữu ích, miễn là gọi đúng tên. Rắc rối chỉ xuất hiện khi lời giới thiệu trượt sang chỗ khác: "tranh cổ", "tranh của hoạ sĩ nổi tiếng", "tranh sưu tầm". Một bức chép hoa súng không bao giờ là tranh Monet, dù được vẽ đẹp tới đâu.
Một chuyện nữa nên biết: những tranh của danh hoạ đã qua đời từ lâu như Van Gogh, Monet thì việc chép phổ biến và được chấp nhận rộng rãi. Còn tranh của hoạ sĩ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, kể cả hoạ sĩ Việt, thì chép lại để bán là chuyện khác, đụng tới quyền của tác giả và gia đình họ. Muốn treo một bức phố Phái hay một tấm lụa trong nhà, bản in được cấp phép thường là lựa chọn đàng hoàng hơn bản chép trôi nổi.
Nếu đặt chép một bức danh hoạ đã hết thời hạn bảo hộ, có vài điều nên thoả thuận rõ với người chép: kích thước khác bản gốc một chút, người chép ký tên mình ở mặt sau kèm dòng ghi đây là bản chép theo tác phẩm nào, và không thêm chữ ký của danh hoạ ở mặt trước. Vài năm sau, khi bức tranh được cho con cháu hay bán lại, những dòng ghi đó giữ cho nó khỏi bị nhầm thành một thứ khác.
Tự tập: đặt bản gốc cạnh bản chép
Bài tập mười phút: tìm ảnh bức Người gieo hạt của Millet và một bản Người gieo hạt mà Van Gogh chép theo, đặt cạnh nhau trên màn hình. Năm phút đầu chỉ tìm những gì giống: dáng người, góc bước chân, cánh tay vung. Năm phút sau tìm những gì khác: màu trời, hướng nét cọ, cảm giác chuyển động. Câu tự hỏi: nếu không biết tên, mình có đoán được bức nào vẽ trước không, nhờ chi tiết nào?
Bài tập thứ hai, cho lần đi phố tranh: chọn một bức chép của tranh bạn biết rõ, đứng trước nó năm phút với ảnh bản gốc trên tay, đi hết năm điểm trong danh sách trên. Không cần mua, chỉ cần nhìn. Bạn sẽ ngạc nhiên vì mắt mình đã tinh hơn thế nào.
Xem tiếp: các bức Van Gogh chép Hiroshige đặt cạnh bản khắc gốc, rồi tìm hiểu về bản in khắc gỗ Nhật, loại tác phẩm mà bản thân nó đã có nhiều "bản" ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tranh chép có phải là tranh giả không?
Không. Tranh chép tự nhận là bản chép, mang chữ ký của người chép hoặc không ký. Nó chỉ trở thành tranh giả khi được gắn chữ ký danh hoạ và bán như bản gốc. Ranh giới nằm ở lời giới thiệu chứ không ở tay nghề.
Vì sao Van Gogh lại chép tranh của Millet?
Van Gogh rất ngưỡng mộ Millet, người vẽ đời sống nông dân. Trong những năm cuối đời, ông chép nhiều tranh của Millet từ ảnh và bản in, giữ bố cục nhưng tô bằng màu và nét cọ của mình, coi đó như một cách học và một cuộc đối thoại.
Mua tranh chép sơn dầu về treo có nên không?
Nên, nếu bạn thích và hiểu đó là đồ trang trí vẽ tay. Tranh chép cho bạn nét cọ thật mà bản in không có. Chỉ cần tránh những lời giới thiệu kiểu tranh cổ hay tranh của hoạ sĩ nổi tiếng, và xem kỹ tỉ lệ, màu, gương mặt trước khi chọn.
Tranh nhái phong cách là gì?
Đó là bức tranh mới, không chép bức nào cụ thể, nhưng vẽ theo lối của một hoạ sĩ, ví dụ một cánh đồng với nét cọ xoắn kiểu Van Gogh. Nó không phải tranh giả nếu ký tên người vẽ thật và không gắn tên hoạ sĩ kia.
Chép tranh hoạ sĩ Việt để bán có được không?
Với hoạ sĩ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, chép để bán đụng tới quyền của tác giả và gia đình, không nên làm khi chưa được phép. Muốn treo tranh của hoạ sĩ Việt nổi tiếng trong nhà, bản in được cấp phép là lựa chọn đàng hoàng hơn.
Học vẽ có nên chép tranh không?
Nên. Chép tranh buộc bạn nhìn từng quyết định nhỏ của hoạ sĩ: pha màu, hướng nét, chỗ sáng tối. Đây là cách học có từ lâu ở các xưởng vẽ và trường mỹ thuật. Chỉ cần ghi rõ đó là bản chép, ký tên mình, và không đem bán như bản gốc.