TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Các trường phái hội hoạ qua tác phẩm

Trường phái dã thú và biểu hiện: Matisse, Kirchner và màu không cần giống thật

Dã thú và biểu hiện cùng giải phóng màu đầu thế kỷ 20 nhưng khác giọng: Matisse vui, sáng; Kirchner, Marc căng, gắt. Cách phân biệt qua từng bức.

Wide shot of a gallery corridor with colorful blurred canvases in a row, a teenage Vietnamese girl in a soft yellow hoodie walks past slowly, cool fluorescent light

Trường phái dã thú và chủ nghĩa biểu hiện đều dùng màu mạnh, không theo màu thật, xuất hiện cùng lúc ở đầu thế kỷ 20; khác nhau ở giọng: dã thú (Matisse, Derain) dùng màu để tạo niềm vui và sự hài hoà, còn biểu hiện (Kirchner, Franz Marc, Kandinsky thời đầu) dùng màu và nét méo để nói lo âu, khát khao, nỗi niềm bên trong. Người mới hay gộp hai trào lưu làm một; đặt tranh cạnh nhau thì sẽ thấy ngay chỗ khác.

Bài này đứng trước Chân dung bà Matisse với đường kẻ xanh và Điệu nhảy của Matisse, tranh sông Thames của Derain, cảnh phố Berlin của Kirchner và những con ngựa xanh của Franz Marc. Cuối bài là bảng phân biệt nhanh và một bài tập tự làm ở nhà.

Cái tên "dã thú" từ một lời chê

Ở một cuộc triển lãm mùa thu tại Paris, có một phòng treo tranh của Matisse, Derain, Vlaminck và vài người bạn: mặt người có vệt xanh lá, cây đỏ, biển hồng, màu bôi thẳng từ tuýp không pha. Giữa phòng tình cờ đặt một pho tượng kiểu cổ điển. Một nhà phê bình đã viết đại ý như thấy một tượng Phục hưng giữa bầy dã thú. Chữ "dã thú" (fauves) dính luôn vào nhóm.

Dã thú cãi với hai thứ trước nó. Với ấn tượng, họ thấy màu vẫn còn lệ thuộc vào ánh sáng thật. Với chấm điểm của Seurat, họ thấy hệ thống quá chặt. Họ học từ Gauguin và Van Gogh rằng màu có thể đứng riêng, rồi đẩy xa thêm: màu không cần mô tả, nó tự là cảm xúc và cấu trúc.

Trào lưu dã thú như một nhóm chỉ kéo dài vài năm. Nhưng nó để lại một ý tưởng lâu bền: tranh không phải cửa sổ nhìn ra thế giới, mà là một mặt phẳng phủ màu theo một trật tự riêng. Câu tự hỏi trước tranh dã thú là nếu đổi màu này thành màu thật thì bức tranh mất gì.

Matisse: đường kẻ xanh và vòng tay nhảy múa

Chân dung bà Matisse với đường kẻ xanh. Matisse vẽ vợ mình, gương mặt chia đôi bởi một vệt xanh lục chạy dọc sống mũi. Nửa mặt bên này ngả vàng ấm, nửa bên kia hồng hơn, phông nền chia thành ba mảng tím, cam, xanh. Ông dùng vệt xanh thay cho bóng đổ: nó làm gương mặt có khối mà không cần tô đậm nhạt kiểu cổ điển.

Nhìn đường kẻ xanh trước, rồi nhìn đôi mắt. Đôi mắt được vẽ bằng vài nét đen dày, nhưng không hề vô hồn. Bức tranh vẫn là chân dung một người cụ thể, chỉ có điều được dựng bằng màu thay vì bằng sáng tối. Người xem lần đầu thường thấy "kỳ", nhìn ba phút thì quen, nhìn năm phút thì bắt đầu thấy nó hợp lý.

Điệu nhảy: ba màu cho một vũ trụ. Năm hình người đỏ nắm tay nhau thành vòng tròn trên ngọn đồi xanh lục, dưới bầu trời xanh lam. Gần như chỉ có ba màu. Không bóng, không chi tiết, không phối cảnh. Chi tiết dễ bỏ qua: ở phía trước, hai bàn tay của hai người suýt chạm mà chưa chạm, vòng tròn bị hở một chỗ. Chính khoảng hở ấy làm vòng nhảy như đang quay.

Căn phòng đỏ. Trong Bản hoà âm màu đỏ, khăn trải bàn và bức tường cùng một màu đỏ, cùng một hoa văn dây lá xanh, nên mặt bàn và mặt tường như dính vào nhau. Không gian ba chiều bị gấp phẳng lại thành một tấm thảm trang trí.

Derain và Vlaminck: phong cảnh bằng màu bôi thẳng

André Derain cùng Matisse vẽ ở làng chài Collioure miền nam nước Pháp, nơi nắng gắt làm mọi màu thành rực. Sau đó Derain sang London vẽ sông Thames, những cây cầu và tàu thuyền, mặt nước vàng cam, bầu trời xanh lục. Một con sông nổi tiếng vì sương xám qua tay Derain thành một bữa tiệc màu.

Cách xem: tìm chỗ hoạ sĩ để lộ nền trắng của toan giữa các vệt màu. Tranh dã thú thường không phủ kín; những khe trắng làm màu thở và chói hơn. Rồi nhìn nét cọ: ngắn, dày, đặt nhanh, có khi như những viên khảm. Đây là chỗ học từ Van Gogh và chấm điểm rồi phá nó ra.

Vlaminck thì bạo hơn nữa, màu như ném lên toan, nét xoáy. Đặt tranh ba người cạnh nhau, bạn sẽ thấy dã thú không có một công thức chung: chỉ có một sự tự do chung với màu, và mỗi người dùng tự do ấy theo cách riêng.

Một chi tiết người xem lâu năm hay để ý: nhiều bức dã thú vẽ cảnh nắng gắt mà gần như không có bóng đổ. Ở chỗ đáng lẽ là bóng, hoạ sĩ đặt một màu lạnh đối với màu nóng bên cạnh, như xanh cạnh cam, tím cạnh vàng. Mắt ta vẫn đọc ra sáng tối, nhưng bức tranh không có một vệt nâu xám nào. Đó là lý do tranh dã thú trông như được chiếu sáng từ bên trong.

Biểu hiện Đức: Kirchner và phố Berlin

Cùng thời ở Đức, một nhóm hoạ sĩ trẻ ở Dresden lập ra nhóm Cầu Nối (Die Brücke), trong đó Ernst Ludwig Kirchner là gương mặt tiêu biểu. Màu của họ cũng mạnh như dã thú, nhưng nhiệt độ thì khác. Khi chuyển lên Berlin, Kirchner vẽ những cảnh phố đông đúc: những người phụ nữ cao gầy, đội mũ lông, mặt như mặt nạ, đi giữa đám đàn ông mặc áo choàng tối, vỉa hè hồng chói, bầu trời xanh độc.

Cách xem: nhìn hình người trước. Chúng kéo dài, nhọn, góc cạnh, như được tạc bằng dao. Kirchner và nhóm Cầu Nối mê tranh khắc gỗ, và nét khắc thô cứng ấy đi vào cả tranh sơn dầu. Rồi nhìn không gian: phố dốc nghiêng, đám đông dồn về một phía, không ai nhìn ai. Bức tranh truyền tới người xem cảm giác ngột ngạt và bất an của thành phố lớn.

Dấu vết đi trước có thể thấy ở Tiếng thét của Munch và ở Van Gogh. Nhưng biểu hiện Đức biến cảm giác cá nhân thành một bầu không khí chung của một thời. Câu tự hỏi hữu ích: bức tranh làm người xem thở nhanh hơn hay chậm lại. Dã thú thường làm ta thở chậm, biểu hiện thường làm ta thở nhanh.

Kỵ sĩ Xanh: Franz Marc, Kandinsky và màu mang nghĩa

Ở Munich có một nhóm khác tên là Kỵ sĩ Xanh (Der Blaue Reiter), quanh Wassily Kandinsky và Franz Marc. Marc vẽ thú vật, nhất là ngựa, bằng màu không có thật: ngựa xanh lam, ngựa đỏ, bò vàng, thân hình cong mềm nằm giữa đồi núi cũng cong. Ông gán cho màu những ý nghĩa riêng; xanh lam với ông gắn với sự tinh thần mạnh mẽ, nam tính, vàng gắn với sự dịu dàng.

Cách xem tranh ngựa xanh của Marc: đừng hỏi ngựa có xanh không. Hãy nhìn đường cong lưng ngựa lặp lại đường cong ngọn đồi phía sau. Con vật và phong cảnh như cùng một hơi thở. Đó là thứ Marc theo đuổi: thế giới nhìn từ phía con vật, hài hoà hơn thế giới con người. Về sau tranh của Marc vỡ dần thành những mảnh góc cạnh như kính vỡ, khi ông tiếp nhận ảnh hưởng của lập thể; đặt một bức ngựa thời đầu cạnh một bức thời sau là thấy rõ sự chuyển mình ấy.

Kandinsky thời này còn vẽ phong cảnh, nhà, núi, kỵ sĩ, nhưng màu ngày càng tách khỏi vật, cho tới khi ông bỏ hẳn hình và trở thành một trong những người mở đầu tranh trừu tượng. Xem tranh Kandinsky theo thứ tự thời gian là một cách tuyệt hay để thấy một hoạ sĩ đi từ biểu hiện sang trừu tượng từng bước.

Dã thú hay biểu hiện: phân biệt trong ba mươi giây

Hai trào lưu cùng thời, cùng màu mạnh, nhưng đặt cạnh nhau là khác giọng. Nhìn bốn điểm sau:

Dấu hiệuDã thú (Pháp)Biểu hiện (Đức)
Cảm giác chungVui, nắng, thư tháiCăng, lo âu, gấp gáp
Hình ngườiMềm, tròn, đơn giảnMéo, nhọn, góc cạnh như khắc gỗ
MàuRực nhưng hài hoà, cân bằngGắt, chọi nhau, có khi độc
Đề tài hay gặpPhong cảnh biển, nội thất, người nhảy múaPhố đông, thân phận, nỗi bất an

Đừng dùng bảng này như luật cứng. Matisse cũng có lúc căng, Marc thì nhiều khi rất êm. Bảng chỉ là điểm khởi đầu để mắt bạn có chỗ bám. Một hiểu lầm hay gặp nữa: "biểu hiện" không chỉ có ở Đức và không chỉ ở thời đó. Về sau còn có biểu hiện trừu tượng ở Mỹ, là một câu chuyện khác. Ngoài ra, người Việt quen với tranh khắc gỗ dân gian có thể nhận ra một điều thú vị: nét khắc dứt khoát, mảng màu phẳng của nhóm Cầu Nối có họ hàng xa với mọi truyền thống khắc gỗ, vì cùng sinh ra từ con dao và mặt gỗ.

Bài tập mười phút: đổi màu một bức tranh

Bài này cần một ứng dụng chỉnh ảnh cơ bản trên điện thoại.

  1. Mở Điệu nhảy của Matisse, chụp lại màn hình. Dùng chức năng chỉnh màu chuyển sang đen trắng. Tự hỏi: còn lại gì khi mất màu.
  2. Làm tương tự với một cảnh phố Berlin của Kirchner. So hai bản đen trắng: bản nào vẫn giữ được cảm xúc nhiều hơn.
  3. Thường bạn sẽ thấy Matisse mất gần hết sức sống, còn Kirchner vẫn căng nhờ nét và hình méo. Đó là gợi ý quan trọng: dã thú sống bằng màu, biểu hiện sống bằng cả màu lẫn nét.
  4. Mở một bức ngựa xanh của Marc, thử chỉnh màu ngựa thành nâu. Bức tranh có còn là bức tranh không.
  5. Cuối cùng xem lại cả ba ở màu gốc trong một phút, không suy nghĩ gì.

Xem tiếp gì: các bức cắt giấy của Matisse cuối đời, rất hợp xem cùng con nhỏ; tranh Kandinsky theo thứ tự thời gian; và tranh của Egon Schiele, Oskar Kokoschka ở Vienna cho một nhánh biểu hiện khác, nhiều chân dung. Nếu thích không khí nhóm Cầu Nối, tìm thêm tranh khắc gỗ của họ, nét khắc còn nói rõ hơn tranh dầu.

Câu hỏi thường gặp

Trường phái dã thú là gì?

Là một trào lưu ngắn ở Pháp đầu thế kỷ 20, do Matisse và Derain dẫn đầu, dùng màu thuần rực rỡ không theo màu thật để tạo cấu trúc và cảm xúc trong tranh. Cái tên "dã thú" bắt nguồn từ lời một nhà phê bình khi thấy tranh nhóm này ở một cuộc triển lãm.

Chủ nghĩa biểu hiện trong hội hoạ là gì?

Là xu hướng dùng màu mạnh, hình méo, nét thô để thể hiện cảm xúc bên trong thay vì tả thế giới bên ngoài. Tiêu biểu là hai nhóm ở Đức: Cầu Nối với Kirchner và Kỵ sĩ Xanh với Kandinsky, Franz Marc. Munch và Van Gogh được coi là người đi trước.

Dã thú và biểu hiện khác nhau thế nào?

Cùng màu mạnh nhưng khác giọng. Dã thú tìm niềm vui, sự hài hoà, hình mềm, thường vẽ cảnh nắng biển và nội thất. Biểu hiện nói lo âu, căng thẳng, hình góc cạnh như khắc gỗ, hay vẽ phố đông và thân phận con người.

Vì sao Franz Marc vẽ ngựa màu xanh?

Ông gán cho màu những ý nghĩa riêng và muốn vẽ thế giới qua cảm nhận chứ không qua mắt thường. Ngựa xanh với ông mang ý nghĩa về sức mạnh tinh thần và sự thanh khiết. Không cần đồng ý với cách gán nghĩa ấy, bạn vẫn có thể cảm được sự hài hoà giữa con vật và cảnh.

Có nên cho trẻ xem tranh dã thú không?

Rất nên. Tranh Matisse màu tươi, hình đơn giản, trẻ thường thích ngay. Có thể cho trẻ vẽ lại một người thân bằng màu "sai" như cây tím, mặt xanh để trẻ thấy màu là để chơi. Đừng chấm điểm, chỉ hỏi trẻ chọn màu vì sao.

Tranh biểu hiện có làm người xem buồn không?

Có những bức nặng nề, vì đó là ý đồ của hoạ sĩ. Nhưng nhiều bức như ngựa của Marc hay tranh sớm của Kandinsky lại tươi sáng. Nếu muốn nhẹ nhàng, bắt đầu từ Kỵ sĩ Xanh trước rồi mới tới Cầu Nối.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138