TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Các trường phái hội hoạ qua tác phẩm

Tranh hiện thực của Courbet và Millet: người lao động bước vào khung tranh lớn

Chủ nghĩa hiện thực trong hội hoạ qua Đám tang ở Ornans, Những người mót lúa, Kinh chiều: nhìn gì trước, vì sao tranh đời thường từng gây sốc.

Reading corner with heavy art books with plain blank covers, a retired Vietnamese woman in a beige blouse turns a large page, overhead shot, soft rainy window light

Tranh hiện thực nhận ra được vì nó vẽ người thường làm việc thường, đúng kích cỡ, không tô đẹp và không gửi gắm thần thoại: nông dân mót lúa, thợ đập đá, dân làng đứng quanh một huyệt mộ. Đó là trào lưu ở Pháp quanh giữa thế kỷ 19, mà người cầm cờ là Gustave Courbet, đi cùng Jean-François Millet và Honoré Daumier.

Ngày nay ta thấy tranh người lao động là chuyện bình thường, nên dễ bỏ qua cái táo bạo của nó. Bài này đứng trước Đám tang ở Ornans, Những người đập đá của Courbet, Những người mót lúa và Kinh chiều của Millet, để thấy vì sao những bức tranh lặng lẽ ấy từng làm giới phê bình nổi giận, và nên nhìn chúng theo thứ tự nào.

Hiện thực cãi lại cả hàn lâm lẫn lãng mạn

Ở Pháp thời ấy, có một bậc thang đề tài được giới hàn lâm coi trọng: trên cùng là tranh lịch sử, thần thoại, tích tôn giáo, rồi mới tới chân dung, cảnh sinh hoạt, phong cảnh, tĩnh vật. Khổ tranh càng lớn càng phải dành cho đề tài càng cao. Trong khi đó trào lưu lãng mạn lại mê biến cố, phương xa, cảm xúc mãnh liệt.

Courbet gạt cả hai sang một bên. Câu nói thường được gắn với ông đại ý là cứ chỉ cho ông xem một thiên thần thì ông sẽ vẽ. Nghĩa là: chỉ vẽ cái mắt thấy, ở ngay thời mình sống. Ông lấy khổ tranh khổng lồ vốn dành cho anh hùng để vẽ dân quê tỉnh lẻ. Millet thì không ồn ào như vậy, nhưng cũng dành cả đời cho đồng ruộng và người làm ruộng.

Vì vậy, khi đứng trước một bức tranh hiện thực, câu hỏi đáng đặt ra là nếu đây là tranh lịch sử thời trước thì ai sẽ đứng ở vị trí này, và giờ hoạ sĩ đặt ai vào đó. Sự đổi chỗ ấy là chỗ hay của cả trào lưu.

Đám tang ở Ornans: một hàng người không ai làm trung tâm

Đám tang ở Ornans vẽ một đám tang ở quê nhà Courbet, trên một khổ tranh rất lớn, các nhân vật gần bằng người thật. Có linh mục, người khiêng quan tài, phụ nữ khóc, đàn ông mặc đồ đen, một con chó, một hố huyệt mở ở tiền cảnh. Những người trong tranh là dân làng có thật, được hoạ sĩ mời làm mẫu.

Thứ tự xem: lùi xa trước để thấy bố cục. Không có kim tự tháp, không có đường chéo, không có ánh sáng từ trời rọi xuống. Mọi người đứng thành một dải ngang dài, như một hàng rào người, dưới một bầu trời xám và vách đá trơ trụi. Không ai được làm nhân vật chính. Rồi đi lại gần, nhìn từng khuôn mặt: khuôn mặt đỏ au, mũi to, có người lơ đãng, có người buồn thật, có người chỉ đứng cho có.

Chi tiết dễ bỏ qua là cái hố huyệt ở mép dưới chính giữa, như mở ra ngay trước chân người xem. Courbet không vẽ linh hồn bay lên hay thiên thần đón đợi như tranh đám tang xưa. Chỉ có đất, người và cái hố. Giới phê bình đương thời chê tranh xấu, thô, tầm thường. Nhưng đó chính là điều Courbet muốn: cái chết của một người bình thường cũng xứng đáng được vẽ lớn như cái chết của một ông vua.

Những người đập đá: bức tranh chỉ còn trong ảnh chụp

Hai người, một già một trẻ. Courbet vẽ hai người thợ đập đá bên vệ đường: một ông già quỳ giơ búa, một cậu bé bê sọt đá. Cả hai quay lưng hoặc nghiêng mặt, ta gần như không thấy rõ ai. Quần áo rách, giày há mõm. Đây không phải chân dung, mà là hình ảnh một kiếp lao động từ thuở nhỏ tới lúc già.

Không bi lụy, không lên án bằng nét mặt. Hoạ sĩ không cho nhân vật nhìn ra kêu than với người xem. Họ chỉ làm việc. Chính sự dửng dưng ấy làm tranh nặng hơn mọi lời kêu gọi.

Bản gốc không còn. Bức tranh đã bị mất trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Ngày nay ta chỉ biết nó qua ảnh chụp đen trắng và bản in màu. Đây là lời nhắc rằng mọi bức tranh đều mong manh, và nhiều kiệt tác ta học về chỉ còn sống trong ảnh.

Xem qua ảnh đen trắng thì nhìn gì. Khi không còn màu, hãy nhìn khối và nhịp: chiếc búa giơ cao tạo một đường chéo duy nhất trong tranh, sọt đá đè lên bụng cậu bé, con đường dốc chặn mất bầu trời phía sau. Hai thân người bị kẹp giữa đá và đất, không có lối thoát ra không gian thoáng. Bố cục kín như vậy là một cách kể chuyện không cần lời.

Daumier và Toa hạng ba: hiện thực đi vào thành phố

Nếu Courbet và Millet nhìn về làng quê, Honoré Daumier nhìn vào Paris. Ông nổi tiếng trước hết là người vẽ tranh biếm hoạ cho báo, nên nét của ông nhanh, gọn, nắm bắt dáng người chỉ trong vài đường. Bức Toa hạng ba vẽ một khoang tàu hoả chật chội: ở hàng ghế đầu, một bà cụ ngồi ôm giỏ, một người mẹ trẻ bế con, một cậu bé ngủ gục; phía sau là cả một đám đông hành khách chen vai.

Cách xem: nhìn hàng ghế đầu trước, nơi ánh sáng từ cửa sổ rơi xuống ba thế hệ ngồi cạnh nhau mà không ai nói với ai. Rồi lùi mắt ra phía sau, nơi những khuôn mặt chỉ còn là vài vệt nâu. Daumier không vẽ chi tiết, ông vẽ sự mệt mỏi và cái im lặng của người nghèo đi đường xa.

Bức tranh hay ở chỗ nó không kêu gọi gì cả. Không ai khóc, không ai phản kháng, chỉ là một chuyến đi bình thường. Người xem ở Việt Nam dễ thấy quen: chuyến xe khách đêm, toa tàu chợ ngày trước, những gia đình ôm hành lý ngồi ngủ. Đó là sức sống lâu bền của tranh hiện thực: nó vẽ một nơi, một thời, mà ai ở đâu cũng nhận ra.

Millet: những người mót lúa và giờ kinh chiều

Những người mót lúa của Millet vẽ ba người phụ nữ cúi lưng nhặt những bông lúa sót trên cánh đồng đã gặt. Ở hậu cảnh rất xa, dưới nắng vàng, là những đống lúa cao như núi, xe chở đầy, người cưỡi ngựa giám sát. Cách xem: nhìn ba tấm lưng trước. Chúng cong theo ba tư thế khác nhau, như ba nhịp của cùng một động tác: cúi xuống, nhặt, đứng lên. Rồi nhìn ra xa để thấy sự đối lập giữa đống lúa đầy và mấy bàn tay nhặt từng cọng.

Kinh chiều vẽ một đôi vợ chồng nông dân đứng giữa ruộng khoai lúc chiều tà, cúi đầu khi nghe chuông nhà thờ xa xa vọng tới, giỏ khoai và cái chĩa đặt dưới chân. Đây là một tập tục của làng quê châu Âu xưa, Millet vẽ nó như một khoảnh khắc lặng của ngày lao động. Ánh sáng sau lưng họ làm hai dáng người thành hai bóng sẫm đứng trên nền trời vàng nhạt.

Millet khác Courbet ở giọng: Courbet thẳng và hơi thách thức, Millet trầm và trang trọng, như đặt người nông dân lên bệ tượng. Van Gogh rất mê Millet, đã chép lại Người gieo hạt và nhiều bức khác nhiều lần. Nếu bạn biết Van Gogh trước, xem Millet sẽ như tìm thấy ông thầy của ông. Một mẹo nhỏ của người xem lâu năm: tranh Millet hay đặt đường chân trời rất thấp hoặc rất cao, để thân người nông dân hoặc in lên nền trời như tượng đài, hoặc chìm hẳn vào mặt đất. Nhìn đường chân trời trước, bạn sẽ đoán được hoạ sĩ muốn nâng nhân vật lên hay muốn cho họ gắn chặt với ruộng đồng.

Ba hiểu lầm hay gặp về tranh hiện thực

Trào lưu này dễ bị đọc sai vì cái tên của nó.

  • Hay nhầm: hiện thực là vẽ giống như ảnh chụp. Thật ra hiện thực nói về đề tài và thái độ, không phải độ chi tiết. Tranh Courbet nhiều chỗ vẽ khá thô, mảng lớn, dao bay đắp sơn. Cái "thật" là ông vẽ người thật, cảnh thật thời mình, không tô đẹp.
  • Hay nhầm: hiện thực trong hội hoạ giống hệt hiện thực trong văn học. Hai bên cùng thời, cùng tinh thần, nhưng tranh không có lời kể. Nó buộc người xem tự đọc thân phận nhân vật qua tư thế, quần áo, ánh sáng.
  • Hay nhầm: tranh nông thôn nào cũng là hiện thực. Tranh đồng quê thời trước thường vẽ mục đồng ca hát, mùa màng no ấm, như một giấc mơ đô thị. Hiện thực thì thấy cả lưng còng, áo vá, và sự mệt.

Nhóm hoạ sĩ vẽ phong cảnh ở làng Barbizon gần rừng Fontainebleau, nơi Millet sống, cũng hay được xếp gần trào lưu này. Họ mang giá vẽ ra ngoài trời nhiều hơn thế hệ trước, và thói quen đó dọn đường cho trường phái ấn tượng vài chục năm sau.

Tự tập với một cuốn sách tranh hoặc màn hình lớn

Tranh hiện thực đặc biệt hợp để xem chậm ở nhà, cùng người lớn tuổi từng làm nông. Gợi ý mười phút:

  1. Mở Những người mót lúa. Che phần hậu cảnh bằng bàn tay, chỉ xem ba người phụ nữ. Tự hỏi: họ mệt tới đâu, nhìn vào chỗ nào thì biết.
  2. Bỏ tay ra, nhìn hậu cảnh. Cảm giác thay đổi thế nào khi thấy đống lúa phía xa.
  3. Mở Đám tang ở Ornans. Đếm thử bao nhiêu khuôn mặt nhìn về phía huyệt, bao nhiêu nhìn đi chỗ khác.
  4. Mở Kinh chiều. Hỏi ông bà hay cha mẹ: ở làng mình ngày xưa có lúc nào cả cánh đồng cùng dừng tay như thế không. Câu chuyện người lớn kể thường làm bức tranh sống hơn mọi lời bình.
  5. Cuối cùng, so với một bức tranh lịch sử hàn lâm cùng thời. Ghi lại một câu về khác biệt.

Xem tiếp gì: Toa hạng ba của Daumier cho cảnh thành phố, rồi Manet để thấy hiện thực chuyển sang một thứ khác, sắc lạnh và hiện đại hơn, mở cửa cho trường phái ấn tượng. Muốn gần gũi hơn, có thể so các tranh về người lao động của hoạ sĩ Việt Nam vẽ ruộng đồng, chợ quê ở bảo tàng mỹ thuật: cùng đề tài, nhưng ánh sáng nhiệt đới và chất liệu khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Chủ nghĩa hiện thực trong hội hoạ là gì?

Là trào lưu ở Pháp quanh giữa thế kỷ 19, chủ trương vẽ đời sống đương thời đúng như mắt thấy, đặc biệt là người lao động và tầng lớp bình dân, không lý tưởng hoá, không dựa vào thần thoại. Courbet là người đề xướng mạnh mẽ nhất.

Courbet và Millet khác nhau thế nào?

Courbet thẳng thắn, ưa khổ tranh lớn, sơn dày, giọng có phần thách thức giới hàn lâm. Millet trầm lặng hơn, tập trung vào nông dân và đồng ruộng, vẽ họ với vẻ trang trọng gần như cổ điển. Cả hai cùng đưa người thường vào trung tâm bức tranh.

Vì sao Đám tang ở Ornans bị chê thời đó?

Vì nó dùng khổ tranh khổng lồ của tranh lịch sử để vẽ một đám tang làng quê với những khuôn mặt bình thường, bố cục dàn hàng ngang không có trung tâm. Giới phê bình cho là xấu và tầm thường; chính điều đó lại là ý đồ của hoạ sĩ.

Tranh Kinh chiều có ý nghĩa gì?

Tranh vẽ đôi vợ chồng nông dân dừng tay lúc chiều tà khi nghe tiếng chuông xa, theo một tập tục làng quê châu Âu. Bức tranh tôn vinh nhịp sống giản dị và sự gắn bó giữa con người với đất. Nhiều người xem thấy trong đó một nỗi lặng lẽ rất gần gũi.

Tranh hiện thực có liên quan gì tới trường phái ấn tượng?

Có. Hiện thực mở đường bằng cách khẳng định đời sống đương thời đáng được vẽ, và nhóm Barbizon tập vẽ ngoài trời. Thế hệ ấn tượng tiếp nhận cả hai, rồi chuyển sự chú ý từ con người lao động sang ánh sáng và khoảnh khắc thoáng qua.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138