Tranh Baroque nhận ra nhanh nhất qua ánh sáng: một luồng sáng mạnh rọi vào nhân vật giữa nền tối sâu, như đèn sân khấu, cộng với đường chéo và cử chỉ đang dở dang, khiến bức tranh giống một khoảnh khắc chộp được giữa lúc mọi chuyện đang xảy ra. Đây là hội hoạ châu Âu thế kỷ 17, mở đầu bằng Caravaggio ở Rome rồi lan ra Tây Ban Nha, Flanders, Hà Lan với Rubens, Velázquez, Rembrandt.
Bài này đứng trước hai bức của Caravaggio và loạt chân dung tự hoạ của Rembrandt để tập nhìn ánh sáng Baroque làm việc thế nào, phân biệt Baroque với Phục hưng, và tránh vài hiểu lầm phổ biến. Bạn không cần biết tích truyện trong tranh; chỉ cần biết nhìn vào đâu khi mắt bị kéo đi.
Trước Baroque là sự yên tĩnh, Baroque phá nó
Tranh Phục hưng giống một sân khấu đã dọn xong: nhân vật đứng ngay ngắn, ánh sáng đều, bố cục cân như cái cân thăng bằng. Sang cuối thế kỷ 16, lối Kiểu cách làm nhân vật dài ra, xoắn lại, màu lạ đi, nhưng vẫn lạnh và trí tuệ. Caravaggio xuất hiện ở Rome và làm một việc rất thẳng: lấy người thật ngoài đường, vẽ họ đúng như họ là, rồi đặt vào bóng tối dày đặc, chỉ để một vệt sáng chạm lên mặt và tay.
Thời đó các nhà thờ và triều đình muốn tranh phải chạm tới cảm xúc người xem, phải khiến người đứng dưới thấy mình đang dự vào câu chuyện. Baroque đáp đúng nhu cầu ấy. Nhân vật như sắp bước ra khỏi khung, đồ vật chĩa về phía người xem, đường chéo kéo mắt từ góc này sang góc kia.
Vì vậy khi đứng trước một bức Baroque, câu tự hỏi đầu tiên nên là ánh sáng từ đâu đến và nó chọn chiếu vào ai. Ánh sáng ở đây không chỉ để thấy; nó là người kể chuyện.
Ơn gọi thánh Matthew: đi theo luồng sáng
Bức tranh kể một tích trong truyền thống Ki-tô giáo: Matthew, một người thu thuế, đang ngồi đếm tiền cùng mấy người khác thì được gọi đi theo một con đường mới. Caravaggio đặt cảnh trong một căn phòng tối bình thường, nhân vật mặc quần áo đương thời của ông, đội mũ lông, đeo kiếm, chẳng có gì giống tranh thờ cũ.
Thứ tự xem: nhìn góc trên bên phải trước. Ở đó có một luồng sáng xiên chéo xuống, đi dọc bức tường. Ngay dưới luồng sáng là một bàn tay giơ ra chỉ về phía bàn, bàn tay của người đứng ở mép phải, gần như chìm trong bóng. Nhiều người nhận ra bàn tay này gợi nhớ bàn tay Adam trên trần nhà nguyện Sistine. Rồi mắt bạn trượt theo luồng sáng sang trái, tới nhóm người quanh bàn, nơi một người đàn ông có râu đang chỉ vào chính mình, như muốn hỏi lại có phải mình được gọi.
Chi tiết dễ bỏ qua và còn được bàn cãi: Matthew là người có râu đang tự chỉ vào ngực, hay là chàng trai trẻ cúi gằm ở đầu bàn, tay vẫn mải vơ mấy đồng xu? Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất. Chính sự mơ hồ ấy làm bức tranh sống lâu: mỗi lần xem lại, bạn nhìn kỹ hơn vào những bàn tay.
Bữa tối ở Emmaus: những thứ chĩa ra khỏi khung tranh
Nhìn rổ trái cây ở mép bàn. Trong bản Bữa tối ở Emmaus nổi tiếng của Caravaggio, chiếc rổ hoa quả nằm chênh vênh ngay mép bàn, như sắp rơi về phía người xem. Bóng của nó đổ lên khăn trải bàn. Đây là cách Caravaggio xoá ranh giới giữa tranh và phòng bạn đang đứng.
Rồi nhìn cánh tay dang rộng. Một nhân vật ngồi bên phải dang hai tay ra hai phía vì kinh ngạc, một tay như vươn ra ngoài mặt tranh, một tay lùi vào bóng tối. Cử chỉ đó vẽ theo phép rút ngắn, làm cánh tay như chọc thẳng ra phía trước. Nhân vật bên trái thì chống tay sắp đứng bật dậy khỏi ghế.
Khoảnh khắc nhận ra. Câu chuyện là lúc hai người đồng hành chợt nhận ra người khách cùng bàn là ai. Caravaggio không vẽ trước hay sau, ông vẽ đúng giây phút ấy. Đó là chất Baroque: không phải trạng thái, mà là biến cố.
Đồ vật thật như tĩnh vật. Bánh mì, gà quay, bình rượu, những quả nho được vẽ kỹ như một bức tĩnh vật độc lập. Caravaggio từng vẽ tĩnh vật thuần tuý, và người ta nói ông coi việc vẽ một rổ hoa quả tốn công ngang vẽ một con người.
Rembrandt: bóng tối ấm và mặt người già đi qua từng bức tự hoạ
Rembrandt ở Hà Lan dùng cùng thứ vũ khí sáng tối nhưng làm nó ấm lại. Nếu bóng tối của Caravaggio đen đặc và gắt, bóng tối của Rembrandt là màu nâu vàng, như có không khí bên trong, và ánh sáng thì như toả ra từ chính khuôn mặt. Đêm tuần tra là bức nổi tiếng nhất của ông, nhưng để hiểu Rembrandt, nên bắt đầu từ chân dung tự hoạ.
Rembrandt tự vẽ mình rất nhiều lần suốt đời, từ chàng trai trẻ thích đội mũ lông, mặc đồ hoá trang, tới ông già mặt chảy xệ, mắt mỏi. Cách xem: đặt một bức thời trẻ và một bức thời già cạnh nhau trên màn hình. Ở bức trẻ, nét vẽ mịn, chi tiết áo quần cầu kỳ. Ở bức già, sơn đắp dày như trát vữa, có chỗ cạo bằng cán cọ, đứng gần thì như một mảng hỗn độn, lùi xa vài bước thì hiện ra làn da nhăn có độ dày thật.
Đây là chi tiết người xem nhiều mới để ý: tranh Rembrandt cuối đời phải xem ở hai khoảng cách. Đứng sát để thấy tay hoạ sĩ, lùi xa để thấy con người. Chính lối đắp sơn ấy về sau được Van Gogh và nhiều hoạ sĩ khác học theo.
Baroque và Phục hưng: so nhanh trên mặt tranh
Hai thời kỳ nối tiếp nhau và hay bị gộp làm một trong mắt người mới. Bảng dưới là những gì bạn thấy được ngay trên mặt tranh, không cần sách.
| Dấu hiệu | Phục hưng | Baroque |
|---|---|---|
| Bố cục | Tam giác vững, ngang bằng, cân hai bên | Đường chéo, lệch, dồn về một phía |
| Ánh sáng | Đều, trong, ít bóng sâu | Một nguồn sáng mạnh, nền tối đặc |
| Thời điểm | Khoảnh khắc yên, như đứng hình | Giây phút đang xảy ra, cử chỉ dở dang |
| Người xem | Đứng ngoài nhìn vào | Bị kéo vào, đồ vật chĩa ra phía mình |
| Nhân vật | Lý tưởng hoá, đẹp chuẩn | Người thật, có khi chân lấm, áo rách |
Kỹ thuật dùng bóng tối đặc làm nền cho một mảng sáng gắt còn có tên riêng là tenebrism, từ chữ Ý nghĩa là "tối tăm". Nó là dạng cực đoan của lối sáng tối chung, vốn đã có từ Leonardo. Nhiều hoạ sĩ khắp châu Âu theo lối này một thời gian và được gọi chung là những người theo Caravaggio, trong đó có Artemisia Gentileschi ở Ý và nhóm hoạ sĩ ở Utrecht bên Hà Lan.
Hiểu lầm hay gặp và câu hỏi người mới hay đặt
"Tranh tối quá, hay là bản chụp hỏng?" Không. Bóng tối là chủ ý. Có điều lớp dầu bóng phủ tranh cũ thường ngả vàng nâu theo thời gian, làm tranh tối hơn lúc mới vẽ. Đêm tuần tra của Rembrandt từng bị gọi tên như vậy một phần vì lớp phủ sẫm màu, dù cảnh trong tranh có ánh sáng ban ngày.
"Baroque là kiểu trang trí rườm rà." Trong nội thất và kiến trúc, Baroque đúng là nhiều đường cong, mạ vàng. Nhưng trong hội hoạ, Baroque của Caravaggio lại trần trụi, ít đồ đạc. Chữ Baroque dùng cho cả một thời kỳ, không phải một kiểu hoa văn.
"Tranh Baroque nào cũng tối." Rubens vẽ Baroque bằng màu sáng rực, thân thể đầy đặn, chuyển động xoáy. Cái chung của Baroque là năng lượng và kịch tính, còn tối hay sáng là tuỳ người.
"Phải biết tích truyện mới xem được." Biết thì hiểu thêm lớp nghĩa, nhưng ánh sáng, cử chỉ, nét mặt kể đủ cảm xúc. Thử xem Ơn gọi thánh Matthew mà không đọc chú thích: bạn vẫn hiểu có ai đó vừa bước vào và gọi một người đang ngồi.
Tự tập nhìn ánh sáng Baroque trong mười phút
Bài này làm được với điện thoại, nhưng tốt nhất mở trên màn hình to trong phòng tối bớt đèn.
- Chọn Ơn gọi thánh Matthew. Nheo mắt lại cho hình mờ đi. Mảng sáng nào còn hiện rõ nhất? Đó là nơi hoạ sĩ muốn bạn nhìn.
- Lấy ngón tay vẽ trong không khí đường đi của luồng sáng từ nguồn tới các khuôn mặt. Đếm xem nó chạm bao nhiêu người.
- Tìm tất cả bàn tay trong tranh và tự hỏi: mỗi bàn tay đang làm gì, chỉ về đâu. Ở Caravaggio, bàn tay thường kể chuyện rõ hơn khuôn mặt.
- Chuyển sang một bức tự hoạ Rembrandt thời già, phóng to vùng mũi và má để thấy lớp sơn đắp, rồi thu nhỏ lại.
- Kết thúc bằng một bức Phục hưng bất kỳ, xem trong một phút. Cảm giác "im lặng" sẽ hiện ra rõ hơn bao giờ hết.
Xem tiếp gì: Las Meninas của Velázquez cho Baroque Tây Ban Nha, tranh Vermeer cho ánh sáng Hà Lan dịu hơn, và Rubens để thấy một Baroque rực rỡ, không đen tối. Nếu đi bảo tàng mỹ thuật có phòng tranh châu Âu, tranh thế kỷ 17 thường treo ở những gian đèn dịu; đứng lệch sang một bên một chút để tránh ánh đèn phản chiếu trên lớp dầu bóng.
Xem tranh Baroque trên màn hình, bản in và khi gặp bản gốc
Ở Việt Nam, phần lớn người xem gặp Caravaggio hay Rembrandt qua màn hình hoặc sách tranh. Với tranh Baroque, điều này có một cái bẫy riêng: bản chụp thường bị chỉnh cho sáng lên để in đẹp, và vùng tối, vốn là linh hồn của tranh, bị đẩy thành màu nâu xám nhạt nhoà. Khi chọn ảnh để xem, nên tìm bản chụp từ chính bảo tàng giữ tranh, độ phân giải cao, và đừng tăng độ sáng màn hình lên hết cỡ.
Xem buổi tối, tắt bớt đèn phòng, màn hình để độ sáng vừa phải: lúc đó mảng tối của Caravaggio mới đặc lại và luồng sáng mới nổi lên như trong một nhà nguyện. Nếu có sách tranh in giấy mờ, lật dưới ánh đèn bàn chiếu nghiêng sẽ đỡ bị loá hơn giấy bóng.
Còn khi có dịp đứng trước bản gốc ở một bảo tàng châu Âu, hãy dành thời gian cho khoảng cách. Tranh Caravaggio thường treo trong nhà nguyện hẹp, ánh sáng phòng yếu, bạn phải đứng lâu cho mắt quen tối. Có điều thú vị: luồng sáng trong tranh nhiều khi trùng với hướng cửa sổ thật của căn phòng nơi tranh được đặt, như thể hoạ sĩ đã tính cả ánh sáng ngoài đời vào bức vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Caravaggio có phải người mở đầu hội hoạ Baroque không?
Ông thường được coi là người mở đường cho Baroque trong hội hoạ, cùng với nhóm Carracci ở Bologna theo một hướng khác, cổ điển hơn. Ảnh hưởng của Caravaggio lan rất nhanh khắp châu Âu, tới mức có cả một thế hệ hoạ sĩ được gọi là người theo Caravaggio.
Chiaroscuro và tenebrism khác nhau thế nào?
Chiaroscuro là cách dùng sáng tối để dựng khối nói chung, có từ thời Phục hưng. Tenebrism là dạng đẩy tới cực điểm: nền gần như đen hoàn toàn, chỉ một vùng nhỏ được rọi sáng gắt. Caravaggio là ví dụ điển hình của tenebrism.
Rembrandt có phải hoạ sĩ Baroque không?
Có, ông thuộc thời kỳ Baroque, cụ thể là thời hoàng kim của hội hoạ Hà Lan thế kỷ 17. Nhưng tranh Hà Lan thời này nhiều chân dung, cảnh sinh hoạt, ít cảnh thờ lớn hơn Ý, nên Baroque ở đó trầm và ấm hơn.
Vì sao tranh Baroque hay vẽ cảnh bạo lực, kịch tính?
Vì thời kỳ này đề cao cảm xúc mạnh và khoảnh khắc đỉnh điểm của câu chuyện. Nhiều đề tài lấy từ tích cổ có những cảnh xung đột. Bạn có thể chọn xem những bức nhẹ hơn như chân dung, tĩnh vật, cảnh bữa ăn vẫn đủ thấy chất Baroque.
Xem tranh Baroque cùng con nhỏ có được không?
Được, nhưng chọn bức. Chân dung tự hoạ Rembrandt, Bữa tối ở Emmaus hay tranh tĩnh vật Hà Lan rất hợp. Trò chơi gợi ý: cho trẻ tìm nguồn sáng và đoán xem trong phòng có cửa sổ ở đâu, trẻ thường đoán rất nhanh.