TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Các trường phái hội hoạ qua tác phẩm

Hội hoạ Phục hưng: nhận ra qua phối cảnh, ánh sáng và bốn bức tranh tiêu biểu

Cách nhận ra một bức tranh Phục hưng bằng mắt thường: điểm tụ phối cảnh, ánh sáng mềm, bố cục tam giác, qua Masaccio, Piero, Raphael và Titian.

Art history class seen from the back row, a young Vietnamese woman in a navy cardigan takes notes while a softly blurred projection glows on the wall, warm morning light

Một bức tranh Phục hưng nhận ra được bằng ba dấu hiệu: không gian lùi sâu vào trong theo những đường thẳng hội tụ về một điểm, con người có thân thể nặng và đứng vững trên mặt đất, và mọi thứ được sắp thành một bố cục cân bằng, yên tĩnh như một sân khấu đã dọn sẵn. Đó là hội hoạ Ý từ khoảng đầu thế kỷ 15 tới thế kỷ 16, khi các hoạ sĩ ở Florence, Rome, Venice muốn vẽ thế giới đúng như mắt nhìn thấy, đo được, đi vào được.

Bài này đi qua bốn bức có thật để tập nhận ra những dấu hiệu đó: bích hoạ Chúa Ba Ngôi của Masaccio, tấm Sự chịu đòn của Piero della Francesca, Trường học Athens của Raphael, và cặp tranh Venice của Giorgione, Titian. Đọc xong, bạn đứng trước một bức tranh cổ châu Âu sẽ đoán được nó thuộc thời này hay thời sau, và biết nhìn vào đâu trước.

Phục hưng cãi nhau với cái gì trước nó

Muốn thấy cái mới của Phục hưng, hãy hình dung tranh thờ Ý thời trước đó, thường gọi là lối Byzantine hay lối Gothic: nhân vật đứng trên nền dát vàng phẳng lì, người quan trọng vẽ to, người phụ vẽ nhỏ, áo quần rủ thành những nếp đều như khắc. Không gian gần như không có. Tranh lúc đó không cần giống thật; nó cần trang nghiêm và dễ nhận ra ai là ai.

Các hoạ sĩ Phục hưng làm ngược lại. Họ thay nền vàng bằng bầu trời, bằng một căn phòng có trần vòm, bằng phong cảnh đồi núi xa dần. Họ cho nhân vật to nhỏ theo khoảng cách chứ không theo địa vị. Họ học giải phẫu để cánh tay, bắp chân có xương có thịt. Họ nhìn lại tượng La Mã cổ để học cách con người đứng dồn sức nặng lên một chân, thân hơi xoay.

Cái "tái sinh" trong chữ Phục hưng là tái sinh lối nhìn của thời cổ Hy Lạp, La Mã, cộng với một niềm tin mới: thế giới nhìn thấy được thì đo được, và đo được thì vẽ lại đúng được. Vì vậy khi đứng trước tranh Phục hưng, câu đầu tiên nên tự hỏi không phải "tranh đẹp không" mà là mình có bước vào được không gian này không.

Bức thứ nhất: Chúa Ba Ngôi của Masaccio và cái trần vòm giả

Nhìn trần nhà trước, nhân vật sau. Bích hoạ này vẽ trên tường một nhà thờ ở Florence, đề tài lấy từ truyền thống Ki-tô giáo. Nhưng thứ khiến người đương thời sững sờ là cái trần vòm hình thùng phía trên đầu các nhân vật: những ô vuông lõm xuống, nhỏ dần, khiến bức tường phẳng trông như có một gian nhà nguyện khoét sâu vào trong.

Lần theo các đường gờ của trần vòm. Nếu kéo dài các đường gờ ấy xuống, chúng gặp nhau ở một điểm thấp, gần ngang tầm mắt người đứng xem dưới sàn. Đó là điểm tụ. Masaccio đặt nó thấp để người xem có cảm giác đang nhìn từ dưới lên, đúng vị trí mình đứng. Đây là một trong những bức tranh sớm nhất áp dụng phép phối cảnh tuyến tính một cách bài bản, phép mà kiến trúc sư Brunelleschi cùng thời đã đưa ra.

Chi tiết dễ bỏ qua: hai người quỳ bên ngoài. Ở hai mép, có hai người quỳ đứng ngoài khung kiến trúc, gần phía người xem. Đó là cặp vợ chồng đặt vẽ bức tranh. Họ được vẽ to ngang các nhân vật thiêng, một điều trước đó khó có. Bên dưới cùng còn có một bộ xương nằm trên quan tài, như nhắc rằng ai rồi cũng thế. Người xem vội thường chỉ nhìn phần trên mà quên mất tầng dưới này.

Bức thứ hai: Sự chịu đòn của Piero della Francesca và không gian như toán học

Tấm tranh gỗ nhỏ này của Piero della Francesca là một bài tập phối cảnh nổi tiếng. Phía bên trái, lùi sâu trong một hành lang cột, là cảnh chịu đòn theo tích Ki-tô giáo. Phía bên phải, ở tiền cảnh, ba người đàn ông đứng nói chuyện ngoài trời, to hơn hẳn, và không ai nhìn về cảnh kia. Người ta tranh luận rất lâu ba người đó là ai, và đến giờ vẫn chưa có câu trả lời mọi người cùng chấp nhận.

Cách xem: đừng vội đi tìm nghĩa. Nhìn sàn nhà trước. Các ô gạch lát ở hành lang thu nhỏ đều đặn, chính xác tới mức các nhà nghiên cứu dựng lại được mặt bằng của toà nhà từ tranh. Rồi nhìn ánh sáng: nó đổ từ một phía, đều, trong, không có bóng tối kịch tính. Nhân vật đứng im như tượng, gần như không có cử động dư thừa.

Cái im lặng ấy là chất Phục hưng sớm rất rõ. Tranh không cố làm bạn xúc động mạnh; nó mời bạn chiêm ngắm một trật tự. Người mới xem hay thấy tranh Piero "lạnh". Thử đổi cách nhìn: coi nó như một khoảnh khắc đứng hình, nơi mọi thứ được đặt đúng chỗ, và bạn sẽ thấy cái đẹp nằm ở chính sự đúng chỗ đó.

Bức thứ ba: Trường học Athens, mọi đường đều dẫn về hai người

Trường học Athens của Raphael là bích hoạ trong một căn phòng ở cung điện Vatican, và là ví dụ dễ hiểu nhất của Phục hưng chín muồi. Trong một đại sảnh mái vòm mênh mông, mấy chục triết gia thời cổ đứng, ngồi, tranh luận. Ở chính giữa, dưới khung vòm xa nhất, hai người bước ra cạnh nhau: Plato chỉ tay lên trời, Aristotle chìa bàn tay xuống phía mặt đất.

Thứ tự xem gợi ý: đứng lùi xa, nhìn các bậc thang và các vòm cung để thấy tất cả đường kiến trúc đều chạy về khoảng trống giữa hai người ấy. Rồi đi dần sang hai bên, xem từng nhóm nhỏ: một người cúi viết trên phiến đá, một nhóm chụm đầu quanh tấm bảng hình học, một người nằm dài trên bậc thềm. Mỗi nhóm là một cụm tam giác nhỏ, ghép lại thành một khối cân bằng lớn.

Đây là điều Phục hưng giỏi nhất: sắp đặt rất nhiều người mà không rối. Nếu so với một bức tranh đông người thời trước, bạn sẽ thấy ở đây ai cũng có chỗ đứng, có hướng nhìn, có cử chỉ riêng, nhưng mắt người xem vẫn được dẫn về một tâm điểm. Bữa tiệc ly của Leonardo cũng dựa trên cùng nguyên lý: điểm tụ nằm ngay sau đầu nhân vật chính.

Florence vẽ bằng nét, Venice vẽ bằng màu

Cùng thời Phục hưng nhưng tranh Venice nhìn khác hẳn tranh Florence. Người Ý thời đó đã tự bàn về sự khác này, gọi nôm na là phe "nét vẽ" và phe "màu sắc". Đặt Giorgione và Titian bên cạnh Raphael, bạn sẽ thấy ngay.

Điểm nhìnFlorence, Rome (Raphael, Masaccio)Venice (Giorgione, Titian)
Cái làm nên hìnhĐường viền rõ, hình khối được dựng bằng nét vẽ trướcMảng màu, hình hiện ra từ chỗ màu đậm nhạt chuyển dần
Không khíTrong, sáng đều, rõ từng chi tiếtẤm, hơi mờ, có không khí ẩm của thành phố nước
Phong cảnhThường là kiến trúc, phông nềnPhong cảnh có thể thành nhân vật chính
Ví dụ nên xemTrường học AthensCơn giông của Giorgione, Vệ nữ xứ Urbino của Titian

Cơn giông của Giorgione là bức tranh nhỏ mà bí ẩn: một chàng trai đứng bên trái, một người phụ nữ ngồi cho con bú bên phải, ở giữa là một con suối, và trên trời một tia chớp xé ngang mây. Không ai chắc tranh kể chuyện gì. Nhưng ai xem cũng cảm được bầu không khí trước cơn mưa, cái oi nặng của trời đất. Đó là thứ Venice làm được bằng màu mà Florence ít khi theo đuổi. Titian thì càng về sau càng vẽ mạnh tay, nét cọ lộ ra, màu chồng lớp, báo trước cả những hoạ sĩ vài trăm năm sau.

Hiểu lầm hay gặp khi xem tranh Phục hưng

"Tranh Phục hưng toàn tranh tôn giáo, mình không theo đạo thì không hiểu." Đề tài đúng là phần lớn lấy từ tích Ki-tô giáo và thần thoại Hy Lạp, La Mã. Nhưng thứ mới của thời này là cách vẽ, không phải câu chuyện. Bạn không cần biết tích để thấy phối cảnh, ánh sáng, thân thể người được dựng ra sao. Biết thêm tích thì hay hơn, nhưng không bắt buộc.

"Vẽ giống thật thì có gì giỏi, máy ảnh chụp còn giống hơn." Hồi đó chưa có máy ảnh, và chưa ai có công thức để vẽ chiều sâu trên mặt phẳng. Họ phải tự tìm ra từng thứ: cách thu nhỏ vật ở xa, cách để bóng đổ đúng, cách vẽ da người có độ trong. Cái "giống thật" mà ngày nay ta coi là đương nhiên chính là phát minh của họ.

"Phục hưng và Baroque nhìn na ná nhau." Cùng vẽ người thật, cùng có chiều sâu, nhưng Phục hưng tĩnh và cân, Baroque động và lệch. Tranh Phục hưng giống một bức ảnh chụp lúc mọi người đứng yên; tranh Baroque giống một khung hình chụp giữa lúc đang xô ngã. Nhìn đường chéo và bóng tối là phân biệt được.

"Sfumato là một trường phái." Sfumato là cách Leonardo làm mờ đường viền bằng những lớp màu mỏng, để mặt người như tan vào không khí. Đó là một kỹ thuật trong lòng Phục hưng, không phải trường phái riêng.

Bài tập mười phút với một bức tranh Phục hưng

Mở một bản chụp độ phân giải cao của Trường học Athens hoặc Chúa Ba Ngôi trên màn hình to, hoặc đứng trước bản gốc nếu có dịp. Làm theo thứ tự:

  1. Hai phút đầu, chỉ nhìn kiến trúc và sàn nhà. Dùng ngón tay (hoặc trong đầu) kéo dài các đường thẳng cho tới khi chúng gặp nhau. Ghi nhớ điểm tụ nằm ở đâu, sau đầu ai.
  2. Hai phút tiếp, đếm các nhóm người và tìm hình tam giác trong mỗi nhóm. Tự hỏi: nhân vật nào được đặt ở chỗ dễ thấy nhất, và vì sao mình lại nhìn họ trước.
  3. Hai phút, xem ánh sáng: nguồn sáng từ phía nào, bóng đổ về đâu, có chỗ nào tối hẳn không. Tranh Phục hưng hiếm khi có mảng đen sâu.
  4. Hai phút, chọn một bàn tay hoặc một bàn chân và nhìn thật kỹ. Ở đây hiện ra cái công học giải phẫu của hoạ sĩ.
  5. Hai phút cuối, đặt cạnh một bức tranh nền vàng thời trước (tìm "tranh thờ Ý thế kỷ 14"). Sự khác biệt sẽ tự nói.

Xem tiếp gì: sau Raphael, chuyển sang Caravaggio để thấy thế kỷ sau đã đảo ngược sự yên tĩnh này ra sao. Muốn ở lại Phục hưng lâu hơn, tìm thêm Fra Angelico cho màu trong trẻo, Mantegna cho những góc nhìn rút ngắn táo bạo, và tranh Bắc Âu cùng thời như van Eyck để thấy một ngả khác của chủ nghĩa giống thật.

Câu hỏi thường gặp

Hội hoạ Phục hưng bắt đầu và kết thúc khi nào?

Thường tính từ khoảng đầu thế kỷ 15 ở Florence tới khoảng giữa thế kỷ 16, rồi chuyển dần sang lối Kiểu cách và sau đó là Baroque. Mốc chính xác tuỳ sách, vì một trào lưu không bắt đầu trong một ngày. Người mới chỉ cần nhớ khung "thế kỷ 15 và 16, nước Ý".

Ba danh hoạ Phục hưng nổi tiếng nhất là ai?

Thường được nhắc chung là Leonardo da Vinci, Michelangelo và Raphael, ba người của thời Phục hưng chín muồi. Nhưng để hiểu Phục hưng bắt đầu thế nào, nên xem cả Masaccio, Piero della Francesca, và ở Venice là Giorgione, Titian.

Luật phối cảnh trong tranh Phục hưng là gì?

Là cách vẽ các đường song song trong thực tế (mép bàn, hàng gạch, gờ trần) thành những đường hội tụ về một điểm, gọi là điểm tụ. Vật càng xa càng nhỏ theo một tỉ lệ đều. Nhờ vậy mặt tường phẳng trông như có chiều sâu.

Tranh Phục hưng vẽ bằng chất liệu gì?

Bích hoạ vẽ thẳng lên vữa tường còn ướt, nên màu ngấm vào tường. Tranh giá vẽ ban đầu dùng màu trộn lòng đỏ trứng trên gỗ, rồi dần chuyển sang sơn dầu, chất liệu cho phép chuyển màu mềm hơn và đậm sâu hơn. Venice dùng sơn dầu trên vải rất sớm.

Xem bản chụp trên điện thoại có đủ không?

Đủ để nhận ra bố cục và phối cảnh, nhất là khi phóng to được từng góc. Nhưng bích hoạ lớn như Trường học Athens chiếm cả một bức tường, đứng trước nó mới thấy cảm giác bước vào không gian. Nếu có dịp đi xa, đó là thứ đáng dành thời gian.

Nên cho con nhỏ xem tranh Phục hưng thế nào?

Chơi trò tìm điểm tụ: đưa cho trẻ một tờ giấy can đặt lên bản in, cho trẻ kẻ theo các đường gạch lát sàn. Trẻ thường rất thích khi các đường gặp nhau đúng một chỗ. Không cần giảng tích, chỉ cần để trẻ phát hiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138