Hậu ấn tượng không phải một phong cách chung mà là tên gọi gộp cho bốn ngả rẽ sau trường phái ấn tượng: Cézanne dựng lại khối và cấu trúc, Seurat xếp màu thành chấm có hệ thống, Gauguin trải màu phẳng mang nghĩa biểu tượng, Van Gogh dùng nét cọ và màu để nói cảm xúc. Họ đều từng đi qua ấn tượng, rồi thấy nó thiếu một thứ gì đó, và mỗi người đi tìm thứ ấy theo một hướng.
Cái tên do một nhà phê bình người Anh đặt ra về sau để gộp họ vào một cuộc triển lãm, chứ bốn người không tự nhận là một nhóm. Bài này đứng trước bốn bức cụ thể, mỗi bức một ngả: Núi Sainte-Victoire, Một chiều chủ nhật trên đảo La Grande Jatte, một bức Tahiti của Gauguin, và Phòng ngủ ở Arles, để bạn tự phân biệt được trên mặt tranh.
Họ thấy ấn tượng thiếu gì
Tranh ấn tượng bắt được ánh sáng thoáng qua, nhưng cái giá là hình khối tan ra, bố cục lỏng, và tranh hầu như chỉ ghi lại cái mắt thấy chứ không nói gì thêm. Với một số hoạ sĩ trẻ hơn hoặc từng đi cùng nhóm ấn tượng, chừng ấy là chưa đủ.
Cézanne muốn tranh vững chắc như tranh bảo tàng ngày xưa mà vẫn giữ màu sáng của ấn tượng. Seurat muốn biến cách đặt màu cảm tính của Monet thành một phương pháp có lý thuyết quang học. Gauguin muốn tranh nói về giấc mơ, ký ức, biểu tượng chứ không chỉ chép cảnh. Van Gogh muốn màu và nét cọ mang theo xúc cảm của người vẽ.
Vì vậy câu tự hỏi hữu ích trước một bức hậu ấn tượng là hoạ sĩ này đang thêm vào ấn tượng cái gì: trật tự, hệ thống, biểu tượng hay cảm xúc. Trả lời được câu đó là bạn đã đặt đúng bức tranh vào ngả của nó.
Cézanne và núi Sainte-Victoire: dựng cảnh bằng những viên gạch màu
Một ngọn núi, vẽ suốt nhiều năm. Cézanne vẽ ngọn núi Sainte-Victoire gần quê ông ở miền nam nước Pháp rất nhiều lần, bằng sơn dầu và màu nước. Giống Monet vẽ theo loạt, nhưng mục đích khác: Monet đuổi theo ánh sáng đổi giờ, Cézanne đi tìm cấu trúc không đổi bên dưới.
Nhìn nét cọ như những viên gạch. Đứng gần, bạn thấy những mảng màu nhỏ đặt song song, xiên cùng một hướng, như xếp gạch. Cây, nhà, ruộng, núi đều được dựng từ những mảng ấy. Cézanne làm màu đảm nhận việc dựng khối: mảng ấm tiến ra, mảng lạnh lùi vào, thay cho cách tô bóng đen trắng cổ điển.
Tìm chỗ phối cảnh bị bẻ lệch. Trong tranh tĩnh vật táo của ông, mặt bàn thường nghiêng như sắp đổ, mép bàn bên trái và bên phải không thẳng hàng, cái đĩa như nhìn từ trên xuống còn cái bình nhìn ngang. Ông ghép nhiều điểm nhìn vào một tranh. Câu thường được dẫn của Cézanne đại ý là hãy nhìn thiên nhiên qua hình trụ, hình cầu, hình nón.
Vì sao quan trọng. Chính lối nhìn đa điểm và khối hình học ấy dẫn thẳng tới Picasso và Braque với lập thể vài năm sau. Nhiều hoạ sĩ thế kỷ 20 coi Cézanne như người cha chung.
Seurat và La Grande Jatte: mắt bạn tự trộn màu
Một chiều chủ nhật trên đảo La Grande Jatte vẽ người Paris nghỉ ngơi trên một bãi cỏ ven sông: các quý ông đội mũ, phụ nữ cầm dù, một người dắt con khỉ, trẻ con, chó, thuyền buồm trên mặt nước. Cảnh vui chơi, nhưng ai cũng đứng im như tượng, nhiều người quay nghiêng như hình cắt giấy.
Cách xem: đi thật gần, hoặc phóng to ảnh tối đa. Bạn sẽ thấy cả bức được phủ bằng những chấm màu thuần nhỏ li ti, đặt cạnh nhau: cỏ xanh có chấm vàng, chấm cam, chấm xanh lam xen vào. Đó là phương pháp gọi là chấm điểm (pointillism). Seurat tin rằng khi màu được trộn trong mắt người xem thay vì trên bảng pha màu, nó sẽ rung và sáng hơn. Lùi ra xa, các chấm hoà lại thành bãi cỏ nắng, bóng cây xanh thẫm.
Chi tiết dễ bỏ qua: Seurat còn vẽ một đường viền bằng chấm quanh bức tranh, như một khung màu, để chuyển từ tranh ra khung gỗ cho êm. Cái im lặng như tượng của nhân vật cũng là chủ ý: ông muốn một cảnh hiện đại mà có sự trang nghiêm của phù điêu cổ. Người mới xem hay thấy tranh "cứng". Thử nghĩ nó như một bức ảnh chụp phơi sáng thật lâu, nơi mọi chuyển động đã lắng xuống.
Gauguin và Tahiti: màu không cần giống thật
Gauguin bỏ Paris đi tìm một đời sống mà ông cho là nguyên sơ hơn, trước ở vùng Bretagne nước Pháp, sau sang Tahiti ở Thái Bình Dương. Tranh Tahiti của ông có những người phụ nữ bản địa ngồi, nằm, đứng giữa cây cối nhiệt đới, màu vàng, cam, hồng, tím trải thành mảng lớn, phẳng, viền bằng đường sẫm như tranh kính màu hay tranh khắc gỗ Nhật.
Cách xem: tìm một mảng đất hay một mảng cỏ và hỏi xem nó có màu thật không. Thường là không: đất hồng, cỏ vàng, bóng cây tím. Gauguin chọn màu theo cảm giác và nhịp của bức tranh, không theo cái mắt thấy. Rồi nhìn đường viền: nó làm hình trở nên phẳng, gần như trang trí, khiến bức tranh giống một tấm thảm hay một câu chuyện cổ hơn là một cửa sổ nhìn ra thế giới.
Bức lớn Chúng ta từ đâu đến, Chúng ta là ai, Chúng ta đi về đâu đọc từ phải sang trái, từ em bé tới người già, như một vòng đời. Người xem hôm nay cũng có những cái nhìn lại về cách một hoạ sĩ châu Âu khắc hoạ người Tahiti; biết điều đó giúp ta xem tranh tỉnh táo hơn, mà vẫn thấy được cái mới về màu sắc ông mang lại.
Van Gogh và Phòng ngủ ở Arles: màu để nghỉ ngơi
Van Gogh vẽ căn phòng ngủ của mình ở thị trấn Arles: chiếc giường gỗ, hai cái ghế, cái bàn nhỏ có chậu rửa, vài bức tranh trên tường, cửa sổ hé. Ông vẽ đề tài này ba lần. Màu rất tươi và đặt cạnh nhau theo cặp đối: tường xanh lam nhạt, sàn đỏ nâu, giường vàng, khăn đỏ, cửa sổ xanh lục.
Cách xem: nhìn sàn nhà và các bức tường. Phối cảnh bị nghiêng và dốc, sàn như trượt về phía người xem, góc phòng không vuông. Đây không phải lỗi; trong thư gửi em trai, ông viết rằng muốn màu sắc ở đây gợi sự nghỉ ngơi, giấc ngủ. Nghe lạ, vì màu rất mạnh, nhưng nhìn lâu sẽ thấy các mảng phẳng, không bóng đổ, làm căn phòng yên một cách trẻ con.
Hiên quán cà phê về đêm là bức cùng thời nên xem ngay sau: một quán cà phê sáng đèn vàng dưới bầu trời xanh đậm đầy sao, mà không dùng một chút màu đen nào cho đêm. Hai bức đặt cạnh nhau cho thấy Van Gogh dùng màu như dùng giọng nói: chỗ này dịu, chỗ kia reo lên. Đêm đầy sao đã quá quen, nên hai bức này là lối vào mới mẻ hơn.
Phân biệt bốn ngả hậu ấn tượng trên mặt tranh
Nếu chỉ có ba mươi giây trước một bức tranh cuối thế kỷ 19, hãy nhìn nét cọ và mảng màu:
| Hoạ sĩ | Nét cọ | Màu | Dẫn tới |
|---|---|---|---|
| Cézanne | Mảng nhỏ song song như xếp gạch | Ấm lạnh để dựng khối | Lập thể |
| Seurat | Chấm tròn li ti, đều | Màu thuần đặt cạnh nhau | Các lối vẽ có hệ thống |
| Gauguin | Gần như không thấy, mảng phẳng có viền | Không theo thật, theo cảm giác | Dã thú, tranh biểu tượng |
| Van Gogh | Dày, cong, chạy theo hình | Tươi, đối nhau mạnh | Biểu hiện, dã thú |
Một hiểu lầm hay gặp là coi hậu ấn tượng là "giai đoạn sau" của chính những người ấn tượng. Thật ra Monet vẫn vẽ tiếp lối của mình tới cuối đời, cùng lúc với bốn ngả này. Chữ "hậu" ở đây chỉ nghĩa là "đi ra từ" và "phản ứng lại", không phải "thay thế".
Những câu người mới hay hỏi trước tranh hậu ấn tượng
"Sao Cézanne vẽ táo mà méo, bàn mà nghiêng?" Vì ông không cố vẽ đúng một điểm nhìn. Ông đi vòng quanh vật, ghép những gì thấy được từ nhiều phía vào một bức, để quả táo có cái nặng và cái chắc hơn là cái đúng. Nhìn lâu sẽ thấy cả bàn tĩnh vật như đang giữ thăng bằng.
"Gauguin vẽ có giống người Tahiti thật không?" Không hoàn toàn. Ông vẽ một Tahiti theo giấc mơ của mình, pha trộn quan sát với tưởng tượng và những hình mẫu học từ nhiều nền nghệ thuật khác nhau. Xem tranh ông như xem một giấc mơ có chủ ý sẽ đúng hơn xem như ảnh phóng sự.
"Tranh Seurat có phải in máy không?" Không, từng chấm được đặt bằng tay, rất kiên nhẫn. Chính sự đều tăm tắp ấy làm người ta liên tưởng tới máy in, và về sau kỹ thuật in màu bằng chấm cũng dựa trên nguyên lý gần giống: mắt tự trộn những chấm nhỏ thành mảng màu.
"Bốn người này có thân nhau không?" Có những quan hệ chồng chéo: Van Gogh và Gauguin từng ở chung một thời gian ngắn ở Arles và kết thúc không êm; Cézanne sống khá tách biệt ở quê. Nhưng điều nối họ là cùng đi ra từ ấn tượng, không phải tình bạn.
Bài tập mười phút ở phòng tranh hay trên màn hình
Bài này hợp với hai người cùng xem, mỗi người cầm một điện thoại:
- Mở bốn bức: Núi Sainte-Victoire, La Grande Jatte, một bức Tahiti, Phòng ngủ ở Arles. Không đọc tên tác giả.
- Mỗi người phóng to một góc nhỏ bất kỳ của từng bức, đưa cho người kia đoán là bức nào. Nét cọ sẽ tố cáo tác giả rất nhanh.
- Cùng chọn ra bức mình muốn treo trong phòng ngủ, rồi tự hỏi: mình chọn vì màu, vì cảnh, hay vì cảm giác trong người.
- Đặt bức Cézanne cạnh một bức Monet. Tìm xem hình khối nào trong Cézanne rõ và chắc hơn.
- Đặt bức Gauguin cạnh một bức Matisse. Bạn sẽ thấy ngay ngả rẽ nào đã dẫn tới dã thú.
Xem tiếp gì: các tĩnh vật táo của Cézanne rồi lập thể của Picasso và Braque; tranh Matisse cho dòng màu sau Gauguin và Van Gogh; Toulouse-Lautrec cho mảng đời đêm Paris cùng thời.
Câu hỏi thường gặp
Hậu ấn tượng là gì?
Là tên gọi gộp cho các hoạ sĩ cuối thế kỷ 19 đi ra từ trường phái ấn tượng rồi rẽ theo hướng riêng, tiêu biểu là Cézanne, Seurat, Gauguin và Van Gogh. Họ không lập thành một nhóm, cái tên do một nhà phê bình người Anh đặt ra về sau.
Hậu ấn tượng khác ấn tượng ở điểm nào?
Ấn tượng ghi lại ánh sáng thoáng qua đúng như mắt thấy. Hậu ấn tượng giữ màu sáng nhưng thêm vào cấu trúc, phương pháp, biểu tượng hoặc cảm xúc. Nhìn tranh hậu ấn tượng, hình thường rõ hơn, màu có chủ ý hơn và ít phụ thuộc vào giờ giấc.
Tranh chấm điểm là gì?
Là lối vẽ của Seurat và Signac, phủ bức tranh bằng những chấm màu thuần nhỏ đặt cạnh nhau để mắt người xem tự trộn màu khi đứng xa. Đứng gần thấy rõ từng chấm, lùi lại mới thấy hình. Bức La Grande Jatte là ví dụ nổi tiếng nhất.
Vì sao Cézanne được gọi là cha đẻ của hội hoạ hiện đại?
Vì cách ông dựng cảnh bằng mảng màu như khối hình học và ghép nhiều điểm nhìn trong một bức đã mở đường cho lập thể và nhiều trào lưu thế kỷ 20. Nhiều hoạ sĩ lớn đời sau, trong đó có Picasso và Matisse, coi ông là người thầy chung.
Van Gogh thuộc trường phái nào?
Van Gogh thường được xếp vào hậu ấn tượng. Ông học nhiều từ ấn tượng và chấm điểm khi ở Paris, rồi phát triển lối nét cọ dày, cong và màu mạnh rất riêng, ảnh hưởng lớn tới dã thú và biểu hiện về sau.
Có nên đọc thư Van Gogh trước khi xem tranh?
Không bắt buộc, nhưng những lá thư ông gửi em trai giúp hiểu ông nghĩ gì khi chọn màu. Đọc vài đoạn về Phòng ngủ ở Arles rồi xem lại tranh sẽ thấy mỗi màu như có lý do. Chỉ nên đọc bản dịch đáng tin, tránh những trích dẫn lan truyền không rõ nguồn.