Một canh hát quan họ đi theo trình tự: mở bằng những câu mời trầu, mời nước; vào các giọng lề lối cổ, chậm, khó; sang các giọng vặt ngắn, vui, dễ nhớ; và khép lại bằng giọng giã bạn, mà quen tai nhất là bài Người ở đừng về, lúc hai bên bịn rịn chia tay. Nghe quan họ theo đúng thứ tự ấy, bạn sẽ thấy đây không phải những bài hát rời rạc mà là một cuộc gặp gỡ có mở đầu, cao trào và kết thúc.
Phần dưới giúp bạn nghe một canh hát như người trong cuộc: ai hát với ai, vì sao hai người hát chung một giọng, những bài nào nên nghe trước, những hiểu lầm hay gặp khi nghe quan họ trên sân khấu, và cách tự tập nghe để nhận ra cái tinh của lối hát đối đáp.
Quan họ là cuộc hát của hai bên, không phải buổi biểu diễn
Quan họ sinh ra ở vùng Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới. Ngày xưa các làng quan họ kết bạn với nhau, gọi là kết chạ. Bọn quan họ nam của làng này hát với bọn quan họ nữ của làng kia, và ngược lại. Mỗi bọn thường có vài người, hát thành từng cặp. Người trong cuộc gọi nhau là liền anh, liền chị.
Một canh hát diễn ra trong nhà, thường vào buổi tối, có thể kéo dài tới khuya. Hai bên ngồi đối diện, giữa có khay trầu, ấm nước. Bên này hát một câu, bên kia phải đáp bằng một câu cùng giọng, cùng ý hoặc đối lại cho xứng. Không có nhạc cụ đệm, chỉ có giọng người. Vì vậy người ta hay gọi quan họ cổ là hát chay.
Hiểu được khung ấy, bạn sẽ thấy vì sao nhiều bản thu quan họ nghe như một cuộc trò chuyện: có hỏi, có đáp, có khen, có trêu. Người hát giỏi không chỉ có giọng hay mà phải thuộc nhiều bài để đối đáp cho kịp, không để bên kia làm khó. Thua đối đáp là chuyện đáng ngượng, nên các bọn quan họ ngày xưa luyện bài rất công phu.
Một canh hát đi qua những chặng nào
Trình tự có thể khác nhau tuỳ làng, tuỳ buổi, nhưng phần lớn đi theo khung dưới đây.
| Chặng | Không khí | Nghe để ý gì |
|---|---|---|
| Mời trầu, mời nước | Lịch sự, ân cần | Lời lẽ khiêm nhường, chủ nhà mời khách; giọng hát nhẹ, chưa phô diễn |
| Giọng lề lối | Cổ, chậm, trang trọng | Những câu ngân rất dài, nhiều tiếng đệm như ư, hừ, a; đây là phần khó nhất, phô hết ngón hát |
| Giọng vặt | Vui, ngắn, dễ nhớ | Bài ngắn, giai điệu rõ, như Cây trúc xinh hay Ngồi tựa mạn thuyền; đây là phần người mới dễ thích nhất |
| Giã bạn | Bịn rịn, lưu luyến | Bên này níu kéo, bên kia hẹn hò ngày gặp lại; Người ở đừng về là câu giã bạn quen tai nhất |
Người mới thường bắt đầu nghe từ giọng vặt vì dễ, rồi quay lại giọng lề lối khi tai đã quen. Đó là cách hợp lý. Nhưng khi đã nghe được cả hai, hãy thử nghe trọn một chuỗi theo đúng trình tự để thấy cảm xúc đi lên rồi lắng xuống ra sao.
Hát đôi và lối hát vang, rền, nền, nảy nghe bằng tai thường
Hai người, một giọng. Mỗi lượt hát thường do một cặp hai người cùng hát. Một người dẫn, người kia đi theo, có khi lệch nhau một chút, tạo ra độ dày và độ rung rất riêng. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy hai giọng không hoàn toàn trùng mà quấn vào nhau.
Vang. Tiếng hát phải vang xa, rõ, dù không có loa. Ngày xưa hát trong nhà gỗ, tiếng phải đủ vang để cả gian nhà nghe rõ.
Rền. Những tiếng ngân dài, rung đều, không đứt. Đây là chỗ thử thách hơi thở của người hát.
Nền và nảy. Nền là sự chắc chắn, đằm của giọng; nảy là những tiếng bật nhẹ ở cuối chữ hay giữa câu, như hạt nhảy. Một câu hát lề lối có đủ vang, rền, nền, nảy là câu hát được khen. Người mới không cần phân biệt rạch ròi, chỉ cần nghe ra có những tiếng ngân dài đều và những tiếng bật nhỏ, đó đã là bước đầu.
Vì sao quan họ được coi là kinh điển của dân ca
Nhiều vùng có dân ca hát đối đáp nam nữ, nhưng quan họ có một hệ thống bài bản rất lớn, nhiều giọng, có lề lối nghiêm ngặt về cách hát, cách mời, cách đối. Mỗi bài có giai điệu riêng, và người hát giỏi phải thuộc rất nhiều bài để không hát lặp. Hệ thống ấy được truyền qua nhiều thế hệ bằng truyền miệng, không có bản nhạc ghi chép.
Thứ hai là lời ca. Lời quan họ đầy ẩn dụ, ví von, lấy chuyện trầu cau, dòng sông, con thuyền, cây trúc để nói chuyện thương nhớ một cách kín đáo, lịch sự. Người quan họ coi trọng sự lịch lãm: thương mà không nói thẳng, nhớ mà không than vãn, chia tay mà vẫn hẹn hò.
Thứ ba là cách ứng xử gói trong lối hát. Từ cách ngồi, cách mời trầu, cách xưng hô, tới chuyện bên nào hát trước, mọi thứ đều có lề lối. Quan họ vì thế không chỉ là âm nhạc mà là cả một văn hoá giao tiếp. Đó là lý do quan họ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nghe quan họ ở đâu: nhà, đình, thuyền hay sân khấu
Quan họ ngày nay sống ở nhiều không gian khác nhau, và mỗi nơi cho bạn một kiểu nghe. Trong những gian nhà ở các làng quan họ, những buổi hát canh vẫn được giữ, có khay trầu, chén nước, các liền anh liền chị ngồi đối diện. Đây là kiểu nghe gần với gốc nhất, nhưng thường là sinh hoạt của người trong làng, khách đến nghe cần được mời và cư xử nhỏ nhẹ.
Mùa lễ hội đầu năm, quan họ được hát ở sân đình, trên thuyền giữa ao làng, trên đồi. Ở đây không khí rộn hơn, nhiều nhóm hát cùng lúc, người nghe đứng vây quanh. Nghe ngoài trời, bạn sẽ hiểu vì sao giọng quan họ phải vang: không có loa, tiếng hát vẫn phải vượt qua tiếng người, tiếng gió.
Trên sân khấu nhà hát và trong các chương trình nghệ thuật, quan họ thường được phối nhạc, có trang phục đẹp, chọn những bài dễ nghe. Đây là cửa vào thân thiện cho người mới. Chỉ cần nhớ đó là một cách trình bày, còn canh hát cổ thì chậm hơn, kín đáo hơn và không có đệm.
Dù nghe ở đâu, nên chú ý trang phục và cử chỉ: áo mớ ba mớ bảy, nón quai thao của liền chị, áo the khăn xếp của liền anh, cách cúi chào trước khi hát. Những điều ấy là một phần của lề lối, không chỉ để đẹp mắt.
Hiểu lầm hay gặp khi nghe quan họ
"Quan họ là những bài hát có nhạc đệm như trên tivi." Quan họ trên sân khấu thường được phối nhạc đệm cho dễ nghe. Quan họ cổ trong canh hát là hát chay, không đệm. Cả hai đều có giá trị, nhưng muốn nghe đúng gốc, hãy tìm bản hát chay.
"Quan họ là hát về tình yêu đôi lứa." Lời ca nói nhiều về thương nhớ, nhưng là tình bạn quan họ giữa hai làng, có lề lối, không phải chuyện yêu đương riêng tư. Liền anh liền chị kết bạn trọn đời mà không lấy nhau là chuyện thường.
"Bài nào hát cũng được, không cần thứ tự." Trên sân khấu thì có thể chọn tự do. Trong canh hát truyền thống, thứ tự mời, lề lối, giọng vặt, giã bạn là cái khung, phá khung là thất lễ.
"Người ở đừng về là bài buồn." Bài mang nỗi bịn rịn, nhưng là bịn rịn ấm áp của người còn hẹn gặp lại, không phải nỗi buồn tuyệt vọng. Nghe kỹ sẽ thấy sự dịu dàng nhiều hơn là bi thương.
Tự tập nghe quan họ trong mười phút
Chuẩn bị một bản hát chay giọng vặt, ví dụ Cây trúc xinh, và một bản giọng lề lối bất kỳ.
- Nghe Cây trúc xinh một lượt, chỉ để thích. Giai điệu ngắn, dễ nhớ.
- Nghe lại, đếm xem có mấy người đang hát. Nếu là hát đôi, bạn sẽ nghe ra hai giọng quấn vào nhau.
- Nghe một đoạn giọng lề lối. Đếm thử một tiếng ngân kéo dài bao nhiêu nhịp thở của chính bạn.
- Tự hỏi: câu ngân dài ấy làm mình thấy chậm và chán, hay thấy như đang được mời ngồi lại thêm?
- Cuối cùng nghe Người ở đừng về. Hình dung cảnh hai bên đứng dậy tiễn nhau ra ngõ lúc khuya.
Nếu có dịp đến vùng quan họ vào mùa lễ hội đầu năm, như hội Lim, bạn có thể nghe quan họ hát trên thuyền, dưới mái đình, trong những gian nhà. Ngồi cùng ông bà người Kinh Bắc nghe một bản hát chay, hỏi ông bà ngày xưa canh hát kéo dài tới mấy giờ, sẽ có cả một câu chuyện.
Nghe tiếp gì sau một canh hát
Khi đã quen với quan họ, bạn có thể nghe sang những lối hát dân gian khác của vùng đồng bằng Bắc Bộ để so sánh: hát xoan ở vùng đất tổ, hát ví, hát trống quân. Mỗi lối có cách đối đáp riêng, nghe cạnh quan họ sẽ thấy rõ quan họ cầu kỳ, nhiều lề lối đến mức nào.
Một hướng khác là nghe những ca khúc mới phỏng theo chất liệu quan họ. Nhiều nhạc sĩ đã mượn giai điệu, cách luyến láy, hình ảnh của quan họ để viết bài hát mới. Nghe bản gốc trước rồi mới nghe ca khúc phỏng theo, bạn sẽ nhận ra câu nào, tiếng đệm nào được mượn từ đâu, giống như nhận ra một câu ca dao trong một bài thơ.
Còn nếu muốn đi sâu, hãy nghe đi nghe lại một vài giọng lề lối của những nghệ nhân lớn tuổi đã được thu âm. Đó là kho báu thật sự của quan họ, nơi những kỹ thuật vang, rền, nền, nảy hiện ra rõ nhất. Mỗi lần nghe lại, bạn sẽ nghe ra thêm một tiếng nảy, một chỗ ngân mà lần trước đã bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Một canh hát quan họ gồm những phần nào?
Một canh hát thường mở bằng mời trầu, mời nước, rồi sang giọng lề lối cổ và chậm, tiếp theo là giọng vặt vui và ngắn, khép lại bằng giọng giã bạn. Thứ tự có thể khác chút tuỳ làng, nhưng khung chung là vậy.
Giọng lề lối trong quan họ là gì?
Giọng lề lối là những giọng cổ, nhịp chậm, ngân rất dài, nhiều tiếng đệm. Đây là phần khó nhất của canh hát, nơi người hát phô hết kỹ thuật vang, rền, nền, nảy.
Người mới nghe quan họ nên bắt đầu từ bài nào?
Nên bắt đầu từ giọng vặt như Cây trúc xinh hay Ngồi tựa mạn thuyền vì ngắn và dễ nhớ. Khi tai đã quen, chuyển sang nghe giọng lề lối và cuối cùng là cả một chuỗi theo trình tự.
Người ở đừng về là bài gì trong quan họ?
Người ở đừng về là câu hát giã bạn quen thuộc nhất, hát lúc hai bên chia tay cuối canh hát. Bài mang nỗi bịn rịn ấm áp và lời hẹn gặp lại.
Quan họ cổ có nhạc đệm không?
Quan họ cổ trong canh hát là hát chay, không có nhạc cụ đệm, chỉ có giọng người. Quan họ trên sân khấu ngày nay thường được phối thêm nhạc đệm cho dễ nghe.
Hát đôi trong quan họ là gì?
Hát đôi là hai người cùng một bọn hát chung một lượt, một người dẫn và người kia đi theo. Hai giọng quấn vào nhau tạo nên độ dày và độ rung rất riêng của quan họ.