Thiên Thai là ca khúc của nhạc sĩ Văn Cao dựng lại tích Lưu Thần, Nguyễn Triệu vào núi hái thuốc rồi lạc vào cõi tiên; cái hay của bài nằm ở chỗ nó không hát một giai điệu đều đều mà đổi không khí theo câu chuyện, từ lúc bỡ ngỡ bước vào, lúc vui tiệc tiên, đến lúc tiếc nuối phải rời đi. Nghe bài này như nghe một truyện cổ được kể bằng âm nhạc, nên muốn thấm thì phải biết trước câu chuyện và nghe trọn từ đầu đến cuối, không bỏ giữa chừng.
Phần dưới kể ngắn tích Lưu Nguyễn để bạn có sẵn khung truyện trong đầu, chỉ ra những chỗ không khí bài thay đổi, nhạc cụ nên để ý trong các bản thu, vì sao một bài hát ra đời đã lâu vẫn được ca sĩ nhiều thế hệ chọn hát, và gợi ý nghe tiếp những bài nào của Văn Cao.
Câu chuyện phía sau bài hát, kể ngắn
Tích Lưu Nguyễn là truyện cổ Trung Hoa đã quen với người Việt qua văn chương xưa. Hai chàng trai Lưu Thần và Nguyễn Triệu vào núi Thiên Thai hái thuốc, mải đi mà lạc đường, gặp hai nàng tiên đón về động. Họ được kết duyên, sống những ngày êm ả giữa hoa cỏ và tiếng đàn. Ít lâu sau, nhớ quê nhà, hai chàng xin trở về. Về tới làng thì cảnh vật đã khác hẳn, người quen không còn ai, hỏi ra mới biết thời gian dưới trần đã trôi qua mấy đời người. Muốn quay lại tìm cõi tiên thì không còn thấy lối.
Câu chuyện có ba khúc rõ ràng: lạc vào, ở lại, và mất lối về. Văn Cao không kể lại từng tình tiết, mà mượn câu chuyện ấy để tả một giấc mơ đẹp và cái cảm giác hụt hẫng khi tỉnh giấc. Biết trước ba khúc này, bạn sẽ nghe ra vì sao bài hát có lúc ung dung, có lúc rộn ràng, có lúc chùng hẳn xuống.
Văn Cao ngoài sáng tác nhạc còn làm thơ và vẽ tranh. Đọc lời Thiên Thai, nhiều người nhận ra con mắt của người vẽ: câu hát dày hình ảnh, màu sắc, ánh sáng, như đang tả một bức tranh. Đó là một lý do bài hát giữ được sức sống lâu đến vậy, vì lời ca tự nó đã là một bức tranh để nghe.
Nghe lần đầu: để ý ba chỗ không khí đổi
Đoạn mở đầu như lời người kể chuyện. Giai điệu đi chậm, nhiều nốt kéo dài, giọng ca thường hát nhẹ, gần như thì thầm. Đây là lúc câu chuyện được đặt ra: một buổi chiều, một khung cảnh xa xôi. Bạn chưa cần hiểu hết từng chữ, chỉ cần nghe xem ca sĩ có để hơi thở lửng lơ ở cuối câu hay không, vì cái lửng lơ ấy chính là màn sương của cõi tiên.
Quãng giữa nhịp rộn lên. Có những đoạn tiết tấu nhanh và nảy hơn, như tả cảnh tiệc vui, tiếng đàn sáo, những bước múa. Ở bản thu có dàn nhạc đệm, bạn sẽ nghe phần đệm dày lên, có khi bộ gõ rõ hơn. Đây là chỗ người mới hay bất ngờ, vì không nghĩ một bài nhạc xưa lại có đoạn tươi tắn đến thế.
Cuối bài chùng xuống, tiếc nuối. Khi câu chuyện đi tới chỗ rời cõi tiên, giai điệu trở lại vẻ trầm, có cảm giác ngoái nhìn. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy ca sĩ giỏi không hát to ở đoạn này mà giữ tiếng, để người nghe tự cảm cái mất mát.
Mẹo nhỏ. Lần nghe đầu, đừng xem lời. Chỉ đánh dấu bằng tay: giơ một ngón khi thấy không khí đổi lần một, hai ngón khi đổi lần hai. Lần nghe sau mới đối chiếu lời ca để xem mỗi chỗ đổi ứng với khúc nào của câu chuyện.
Vì sao Thiên Thai được xếp vào hàng kinh điển
Phần lớn ca khúc phổ thông có khuôn quen: một đoạn chính, một đoạn điệp khúc, lặp lại hai lần là xong. Thiên Thai dài hơn và đi theo mạch truyện, giống một bản tự sự có nhiều cảnh. Ở thời điểm ra đời, một ca khúc tiếng Việt dựng được không khí như một cảnh sân khấu nhỏ là điều mới, và về sau nhiều người làm nhạc vẫn nhắc bài này khi bàn về cách viết ca khúc dài.
Cái thứ hai là sự hoà quyện giữa giai điệu có màu sắc Tây, với hoà âm và quãng nhảy kiểu ca khúc châu Âu, và chất liệu Á Đông trong lời ca: động tiên, suối hoa, tiếng đàn, khói hương. Hai thứ tưởng khác nhau nhưng ghép lại không gượng, vì giai điệu vẫn bám theo thanh điệu tiếng Việt, câu hát không bị lơ lớ.
Cái thứ ba là lời ca. Văn Cao chọn chữ như người làm thơ, nên câu hát vừa hát được vừa đọc được. Nhiều người lớn tuổi thuộc lời bài này không phải vì nghe nhiều mà vì thích từng hình ảnh trong đó. Một bài hát để lại cả hình ảnh lẫn giai điệu trong trí nhớ người nghe qua nhiều thế hệ thì gọi là kinh điển cũng không quá.
Nghe bản thu nào, nghe trên thiết bị gì
Thiên Thai đã được nhiều thế hệ ca sĩ thu lại, mỗi bản một màu. Không cần tìm bản hay nhất, chỉ cần nghe ít nhất hai bản khác kiểu để thấy bài hát rộng đến đâu.
- Bản thu cũ, giọng hát cổ điển: thường có tiếng đàn piano hoặc dàn dây đệm, giọng ca rung nhẹ, phát âm tròn chữ. Nghe bản này để hiểu bài hát được hát thế nào ở thời của nó.
- Bản thu dàn nhạc lớn: phần đệm dày, đoạn giữa rộn rã rõ hơn. Hợp để nghe những chỗ không khí đổi.
- Bản mộc, chỉ một cây đàn guitar hoặc piano: lời ca nổi lên rõ nhất. Hợp khi bạn muốn nghe từng hình ảnh.
- Thiết bị: loa nhỏ trong phòng yên tĩnh tốt hơn tai nghe rẻ tiền, vì giọng hát và tiếng đàn có không gian để vang. Nếu nghe bằng tai nghe, hạ âm lượng vừa phải để nghe được cả những câu hát nhẹ.
Nên tìm bản thu từ nguồn có bản quyền, vừa tôn trọng người làm nhạc vừa thường có chất lượng âm thanh tốt hơn những bản sao chép lại nhiều lần.
Hiểu lầm hay gặp khi nghe Thiên Thai
"Bài này buồn, nghe chán." Thật ra bài có cả đoạn vui rộn ràng. Người nghe thấy buồn thường vì chỉ nghe đoạn đầu rồi chuyển bài. Nghe trọn mới thấy cấu trúc vui rồi tiếc, chứ không phải buồn từ đầu đến cuối.
"Nhạc xưa thì ca sĩ nào hát cũng như nhau." Mỗi bản thu khác nhau rõ ở cách giữ hơi, cách nhả chữ, tốc độ. Có người hát chậm như kể, có người hát sáng và nhanh hơn. So hai bản liền nhau là nghe ra ngay.
"Phải hiểu điển tích mới thích được." Không cần thuộc điển tích chi tiết, chỉ cần biết ba khúc lạc vào, ở lại, mất lối. Phần còn lại giai điệu tự dẫn bạn đi.
"Bài dài quá, chắc là liên khúc." Không phải, đó là một ca khúc có nhiều đoạn nối nhau theo mạch truyện. Chính độ dài và các lần đổi nhịp làm nên dáng riêng của bài.
Tự tập mười phút với Thiên Thai
Một bài tập nhỏ, làm được ngay trên điện thoại với tai nghe hoặc loa nhà.
- Đọc lại tích Lưu Nguyễn ba câu như phần trên, nhắm mắt hình dung ba khúc truyện.
- Nghe trọn một bản thu, không xem lời. Mỗi lần thấy không khí đổi, ghi một dấu gạch vào sổ tay.
- Nghe lại bản thứ hai của ca sĩ khác. Tự hỏi: bản nào làm mình thấy cõi tiên xa hơn, và vì sao: vì giọng, vì nhịp hay vì tiếng đàn?
- Chọn một câu hát bạn thích nhất, nghe lại ba lần, chỉ để ý chữ cuối câu được kéo dài hay ngắt gọn.
- Kể lại cho một người trong nhà nghe câu chuyện bài hát bằng lời của bạn, rồi mở bài cho họ nghe cùng.
Nếu nhà có ông bà thích nhạc xưa, đây là bài rất hợp để nghe cùng. Hỏi ông bà lần đầu nghe bài này ở đâu, qua đài hay qua người hát, thường sẽ mở ra những câu chuyện mà không bản thu nào có.
Nghe ở đâu, nghe cùng ai để thấm hơn
Ca khúc như Thiên Thai hợp nhất với một không gian yên. Buổi tối trong phòng khách, tắt tivi, mở loa vừa đủ, là cách nghe mà nhiều gia đình ở Hà Nội vẫn giữ từ thời nghe đài. Nghe lúc đang lái xe hay nấu ăn thì giai điệu vẫn lọt tai, nhưng những chỗ không khí đổi rất dễ trôi qua mà không hay.
Những đêm nhạc xưa ở nhà hát, nhà văn hoá hay các câu lạc bộ yêu nhạc thường có bài này trong chương trình. Nghe trực tiếp, bạn sẽ thấy rõ hơn ca sĩ thở ở đâu, giữ tiếng ở đâu, và dàn nhạc đổi nhịp ra sao ở quãng giữa. Ngồi gần sân khấu một chút, quan sát tay người chơi piano hoặc người chỉ huy dàn nhạc ở chỗ chuyển đoạn, đó là bài học nghe rất quý mà bản thu không cho được.
Nghe cùng con nhỏ cũng hợp, vì câu chuyện lạc vào cõi tiên rồi trở về thấy làng đã khác dễ làm trẻ tò mò. Kể chuyện trước, mở bài sau, rồi hỏi con thích đoạn nào nhất. Trẻ thường chọn đoạn rộn ràng, và đó là cánh cửa để con quen dần với nhạc xưa mà không thấy bị ép.
Nghe tiếp gì sau Thiên Thai
Văn Cao còn những ca khúc lãng mạn khác rất đáng nghe nối tiếp. Trương Chi dựng lại truyện chàng đánh cá có giọng hát hay và nàng Mỵ Nương, giai điệu tha thiết, nhiều đoạn chìm nổi như sóng nước, nghe ngay sau Thiên Thai sẽ thấy rõ cách Văn Cao lấy truyện cổ làm ca khúc. Suối mơ trong trẻo, nhẹ nhàng, hợp nghe buổi sáng. Buồn tàn thu và Cung đàn xưa mang không khí thu, chậm, nhiều hình ảnh.
Nghe liền ba bài Thiên Thai, Trương Chi, Suối mơ trong một buổi, bạn sẽ nhận ra dấu tay của một người: câu hát giàu hình ảnh, giai điệu uyển chuyển, thích những không gian xa xăm. Đó là cách nghe theo tác giả, giống như xem một loạt tranh của cùng một hoạ sĩ để nhận ra nét vẽ.
Nếu muốn mở rộng sang các tác giả cùng thời, có thể nghe Con thuyền không bến của Đặng Thế Phong hay Hòn vọng phu của Lê Thương, cũng là những ca khúc kể chuyện bằng giai điệu. So cách mỗi người kể chuyện sẽ giúp bạn nghe nhạc xưa không còn thấy bài nào cũng giống bài nào.
Câu hỏi thường gặp
Bài hát Thiên Thai của ai sáng tác?
Thiên Thai là ca khúc của nhạc sĩ Văn Cao, người còn làm thơ và vẽ tranh. Bài thuộc nhóm ca khúc lãng mạn mà người yêu nhạc xưa thường xếp vào dòng tiền chiến.
Thiên Thai kể về chuyện gì?
Bài hát mượn tích Lưu Thần và Nguyễn Triệu vào núi hái thuốc, lạc vào cõi tiên, kết duyên với tiên nữ rồi nhớ nhà trở về. Về tới quê thì đã qua mấy đời người, muốn quay lại thì không còn lối.
Vì sao bài Thiên Thai dài hơn các bài hát thường?
Vì bài đi theo mạch truyện, có nhiều đoạn với không khí khác nhau thay vì chỉ một đoạn chính và điệp khúc. Độ dài ấy giúp bài dựng được cảnh lạc vào, vui tiệc và tiếc nuối.
Người mới nghe nhạc xưa có nên bắt đầu bằng Thiên Thai không?
Nên, nếu bạn chịu nghe trọn bài một lần. Bài có câu chuyện rõ và có đoạn vui rộn, nên dễ giữ sự chú ý hơn nhiều bài nhạc xưa chậm từ đầu đến cuối.
Nghe Thiên Thai xong nên nghe bài nào tiếp?
Nên nghe Trương Chi và Suối mơ cũng của Văn Cao để nhận ra phong cách của ông. Sau đó có thể sang Con thuyền không bến của Đặng Thế Phong để so cách kể chuyện bằng giai điệu.
Có cần nghe bản thu cũ mới đúng chất không?
Không bắt buộc, nhưng nên nghe ít nhất một bản cũ và một bản mới. Bản cũ cho thấy cách hát của thời trước, bản mới cho thấy bài hát vẫn sống được với cách phối khác.