TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc Việt kinh điển

Dạ cổ hoài lang của Cao Văn Lầu: nghe bản đờn gốc làm nên câu vọng cổ

Dạ cổ hoài lang của Cao Văn Lầu là bản gốc mà từ đó câu vọng cổ lớn dần lên. Nghe tiếng đờn kìm, song lang, nhịp chậm dần và nỗi nhớ chồng ra sao.

Mekong river veranda at dusk, a middle-aged man in a sand-colored shirt plays a moon lute beside a fiddler, wide shot from the garden, warm golden light

Dạ cổ hoài lang là bản nhạc của Cao Văn Lầu, quen gọi là ông Sáu Lầu, ở đất Bạc Liêu xưa, nay thuộc tỉnh Cà Mau; tên bài nghĩa là đêm nghe tiếng trống nhớ chồng, và từ bản này, qua nhiều thế hệ người đờn ca nới nhịp ra dài hơn, đã thành câu vọng cổ mà cải lương dùng tới hôm nay. Nghe Dạ cổ hoài lang vì vậy là nghe tận gốc một dòng nhạc lớn của Nam Bộ, giống như lần ngược một con sông về chỗ nó bắt nguồn.

Phần dưới kể bản nhạc nói về điều gì, nghe những nhạc cụ nào, vì sao một bài ngắn lại sinh ra cả một lối ca, những chỗ người mới hay hiểu lầm giữa Dạ cổ hoài lang và vọng cổ, và cách tập nghe để nhận ra cái hồn của bài trong những câu vọng cổ dài về sau.

Bản nhạc nói về điều gì

Tên bài gồm bốn chữ Hán Việt: dạ là đêm, cổ là trống, hoài là nhớ, lang là chàng, người chồng. Ghép lại là cảnh người vợ thức trong đêm, nghe tiếng trống canh vọng lại mà nhớ người chồng đi xa. Đây là tâm trạng quen thuộc trong văn chương xưa, nhưng ở Dạ cổ hoài lang nó được kể bằng giọng miền Tây, chân chất và mộc.

Lời ca kể nỗi nhớ của người vợ khi chồng lên đường đi xa, cảnh vợ chồng cách biệt và nỗi buồn của người ở lại. Không cần thuộc lời, bạn chỉ cần giữ trong đầu hình ảnh một người ngồi bên hiên nhà trong đêm, ngoài kia là sông nước và tiếng trống điểm canh. Mọi câu nhạc trong bài đều đi ra từ hình ảnh ấy.

Quanh bài này có nhiều giai thoại về hoàn cảnh ra đời, được kể đi kể lại trong giới đờn ca. Những chuyện ấy có nhiều dị bản, nên khi nghe bạn không cần gắn bài với một câu chuyện đời tư cụ thể nào. Cứ nghe nó như một bài ca về nỗi nhớ, thứ cảm xúc ai cũng từng có, thì đã đủ để thấy vì sao người miền Tây thương bài này đến vậy.

Nghe những nhạc cụ nào trong một bản thu

Đờn kìm. Là cây đàn nguyệt theo cách gọi Nam Bộ, mặt tròn, cần dài, phím cao. Tiếng đờn kìm đanh, rõ từng nốt, thường là tiếng dẫn chính. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy người đờn nhấn phím làm nốt nhạc cong lên hoặc trĩu xuống, như giọng nói có dấu.

Đờn cò. Là cây đàn hai dây kéo bằng vĩ, tiếng nỉ non, kéo dài. Đờn cò thường đi quấn quýt quanh giọng ca, có lúc đi trước, có lúc đi sau, như người đối đáp.

Đờn tranh và guitar phím lõm. Đờn tranh cho những chuỗi nốt rơi như nước. Guitar phím lõm là cây guitar được khoét lõm phím để nhấn được nốt luyến kiểu đàn dân tộc, rất đặc trưng của đờn ca Nam Bộ và cải lương. Tiếng của nó vừa quen vừa lạ, nghe ra là biết ngay miền Tây.

Song lang. Là một khúc gỗ nhỏ có quả gõ, người đờn dùng chân đạp để giữ nhịp. Tiếng cốc khô vang lên ở những chỗ nhất định chứ không gõ liên tục. Nghe ra tiếng song lang là bạn đã nắm được khung của bài.

Từ Dạ cổ hoài lang tới câu vọng cổ: vì sao một bài ngắn sinh ra cả một lối ca

Ban đầu Dạ cổ hoài lang được đờn ca ở nhịp ngắn, mỗi câu gọn. Người chơi đờn ca tài tử ưa bài này, đem ra đờn ca mãi, và dần dần nới nhịp ra dài hơn: nhịp hai thành nhịp tư, rồi nhịp tám, nhịp mười sáu, và về sau là nhịp ba mươi hai, dạng quen tai nhất trong cải lương. Mỗi lần nới nhịp, câu ca rộng ra, có chỗ cho người ca luyến láy, kể lể nhiều hơn.

Khi câu nhạc dài ra như thế, nó không còn là một bài hát nhỏ nữa mà thành một khung để người ca lắp lời mới vào. Đó là lý do tên gọi đổi dần sang vọng cổ, nghĩa là vọng về cái xưa. Cả trăm bài vọng cổ về sau với lời khác nhau đều dựa trên khung giai điệu và nhịp của bản gốc ấy.

Khi nhịp dài ra, người ca cũng có thêm chỗ để chen lời nói vào giữa các câu, gọi là nói lối, rồi mới xuống câu ca. Đây là một lý do vọng cổ hợp với sân khấu cải lương: diễn viên có thể kể, có thể than, rồi bất ngờ vào câu ca đúng lúc cao trào, làm khán giả vỗ tay rộ lên.

Cơ chế này giải thích vì sao Dạ cổ hoài lang quan trọng đến vậy. Hiếm có bài nhạc nào vừa là một tác phẩm trọn vẹn, vừa trở thành cái khuôn cho cả một dòng ca. Giống như một hạt giống mọc thành cây lớn: nhìn cây không còn thấy hạt, nhưng mọi nhánh lá đều từ đó mà ra. Người nghe cải lương lâu năm thường nói nghe vọng cổ mà chưa nghe Dạ cổ hoài lang thì mới biết ngọn mà chưa biết gốc.

Nghe lần đầu theo bốn bước

Bạn có thể làm trong một buổi chiều, với một bản thu Dạ cổ hoài lang ở nhịp ngắn và một bản vọng cổ nhịp dài.

  1. Nghe bản Dạ cổ hoài lang một lượt, không làm gì khác. Chỉ cảm xem bài vui hay buồn, nhanh hay chậm.
  2. Nghe lần hai, chỉ chú ý tiếng song lang. Mỗi lần nghe tiếng cốc, gõ nhẹ ngón tay xuống bàn. Bạn sẽ thấy tiếng song lang rơi vào cuối các câu.
  3. Nghe một câu vọng cổ nhịp dài trong cải lương. Lắng xem có chỗ nào giai điệu nghe quen như bản vừa rồi, chỉ là kéo dài và luyến nhiều hơn.
  4. Quay lại bản gốc, nghe lần ba. Tự hỏi: câu vọng cổ dài kia đã thêm vào những gì: thêm chữ, thêm luyến láy hay thêm khoảng ngân?

Bài tập này giúp tai bạn nhận ra họ hàng giữa bản gốc và câu vọng cổ. Lần sau nghe một bài vọng cổ bất kỳ, bạn sẽ thấy cái xương sống quen thuộc ẩn bên dưới.

Hiểu lầm hay gặp

"Dạ cổ hoài lang và vọng cổ là một." Gần đúng mà chưa đúng. Dạ cổ hoài lang là bản gốc, ngắn hơn; vọng cổ là lối ca phát triển từ bản ấy với nhịp dài hơn nhiều, được lắp lời mới. Nói vọng cổ là con cháu của Dạ cổ hoài lang thì chính xác hơn.

"Nhạc tài tử là nhạc cải lương." Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc thính phòng của người Nam Bộ, ngồi quanh nhau mà đờn ca, không cần sân khấu. Cải lương là sân khấu có tuồng tích, vai diễn, dựng từ chất liệu đờn ca tài tử. Dạ cổ hoài lang ra đời trong môi trường đờn ca tài tử.

"Nghe vọng cổ phải hiểu hết lời mới thấy hay." Lời rất quan trọng, nhưng người mới có thể bắt đầu từ giai điệu và tiếng đờn. Nhiều người không phải dân miền Tây vẫn mê vọng cổ chỉ vì cái tiếng đờn kìm và tiếng song lang.

"Bài nào có chữ vọng cổ cũng giống nhau." Khung nhịp giống nhau, nhưng mỗi bài có lời riêng, cách xuống câu riêng, và người ca giỏi tạo ra khác biệt rất lớn ở chỗ luyến láy, ngân dài.

Nghe ở đâu, nghe cùng ai ở miền Tây và ngoài miền Tây

Ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ, đờn ca tài tử vẫn sống trong những buổi sinh hoạt câu lạc bộ, những đám tiệc, những buổi chiều trên hiên nhà ven sông. Nếu có dịp về Cà Mau, Cần Thơ, Vĩnh Long hay các tỉnh lân cận, hỏi người địa phương nơi có câu lạc bộ đờn ca tài tử, bạn có thể được ngồi nghe ngay tại chỗ, thấy rõ người đờn đạp song lang, tay nhấn phím.

Nghe trực tiếp khác nghe bản thu ở chỗ bạn thấy được sự đối đáp: người đờn kìm nhìn người đờn cò, người ca chờ tiếng song lang để vào câu. Đó là âm nhạc của những người quen nhau, chơi cho nhau nghe, chứ không phải biểu diễn cho khán giả.

Ở thành phố, bạn có thể tìm các buổi đờn ca tài tử ở nhà văn hoá, các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, hoặc nghe bản thu từ nguồn có bản quyền. Nếu trong nhà có ông bà người miền Nam, hãy nhờ ông bà ngồi nghe cùng và kể lại hồi xưa nghe vọng cổ ở đâu: qua đài, qua đĩa hát hay qua những buổi đờn ca trong xóm. Những câu chuyện ấy làm bản nhạc sống thêm một lần nữa.

Nghe tiếp gì sau Dạ cổ hoài lang

Sau bản gốc, nên nghe một vài bài vọng cổ quen thuộc trong cải lương để thấy bản gốc đã lớn lên thế nào. Chọn một bài ca một mình, có tiếng đờn kìm rõ, để không bị phân tâm bởi dàn nhạc lớn. Nghe xong, thử nghe một trích đoạn cải lương có vọng cổ chen giữa lời thoại, sẽ thấy câu vọng cổ được dùng ở đỉnh cảm xúc của cảnh diễn.

Nếu thích tiếng đờn hơn tiếng ca, hãy tìm những bản hoà đờn tài tử không lời, chỉ có đờn kìm, đờn cò, đờn tranh và song lang. Ở đó bạn nghe được cách các cây đờn trò chuyện với nhau, chỗ nào một cây đi trước, chỗ nào cả nhóm cùng về một nốt.

Một cách nghe nữa là so hai người ca cùng một câu vọng cổ. Có người xuống câu chậm, kéo dài chữ cuối như tiếng thở; có người xuống câu gọn, đanh. Người nghe lâu năm chỉ cần nghe một câu là đoán được ai đang ca, và cái tai ấy hình thành chính từ những lần so như vậy.

Một hướng khác là nghe những bài bản tài tử khác ngoài vọng cổ, những bài mà giới đờn ca coi là bài tổ, để thấy Dạ cổ hoài lang đứng giữa một gia đình bài bản rộng hơn nhiều. Nghe dần dần, mỗi tuần một hai bài, bạn sẽ có được cái tai của người miền Tây mà không cần học nhạc.

Câu hỏi thường gặp

Dạ cổ hoài lang nghĩa là gì?

Dạ cổ hoài lang nghĩa là đêm nghe tiếng trống mà nhớ chồng. Bài kể tâm trạng người vợ thức trong đêm, nghe trống canh vọng lại và nhớ người chồng đi xa.

Ai là tác giả bản Dạ cổ hoài lang?

Tác giả là ông Cao Văn Lầu, quen gọi là Sáu Lầu, ở đất Bạc Liêu xưa, nay thuộc tỉnh Cà Mau. Ông là người chơi đờn ca tài tử, và bản nhạc ra đời trong môi trường ấy.

Dạ cổ hoài lang khác vọng cổ ở chỗ nào?

Dạ cổ hoài lang là bản gốc, nhịp ngắn hơn. Vọng cổ là lối ca phát triển từ bản ấy, được nới nhịp dài dần ra tới nhịp ba mươi hai và được lắp nhiều lời mới.

Song lang trong đờn ca tài tử dùng để làm gì?

Song lang là nhạc cụ gõ nhỏ bằng gỗ, người đờn đạp bằng chân để giữ nhịp. Tiếng song lang rơi vào những chỗ nhất định, giúp người đờn và người ca cùng biết đang ở đâu trong câu.

Người không phải miền Tây có nghe được vọng cổ không?

Nghe được, chỉ cần bắt đầu từ tiếng đờn và tiếng song lang trước rồi mới tới lời. Nhiều người ở các vùng khác mê vọng cổ chính vì tiếng đờn kìm và lối luyến láy rất riêng.

Nên nghe Dạ cổ hoài lang ở đâu?

Tốt nhất là nghe trực tiếp ở các câu lạc bộ đờn ca tài tử miền Tây hoặc các chương trình nghệ thuật truyền thống. Ở xa thì nghe bản thu từ nguồn có bản quyền, nên chọn bản có tiếng đờn kìm và song lang rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138