TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc Việt kinh điển

Ca khúc tiền chiến nên nghe trước: Con thuyền không bến, Hòn vọng phu, nhạc thu

Người mới nghe nhạc xưa nên bắt đầu từ ca khúc tiền chiến nào: Con thuyền không bến, Hòn vọng phu, Tiếng xưa, nhạc thu Đoàn Chuẩn – Từ Linh và cách nghe.

Low angle view of an elderly Hanoi woman in a salmon blouse tuning a vintage radio on a wooden cabinet, her husband nearby, warm evening lamp light

Nếu chỉ chọn vài ca khúc tiền chiến để bắt đầu, hãy nghe Con thuyền không bến và Giọt mưa thu của Đặng Thế Phong, Hòn vọng phu của Lê Thương, Tiếng xưa của Dương Thiệu Tước, Cô láng giềng của Hoàng Quý, rồi tới nhạc thu của Đoàn Chuẩn – Từ Linh như Gửi gió cho mây ngàn bay, Lá đổ muôn chiều. Đi theo thứ tự này, bạn đi từ những bài ngắn, giai điệu dễ nhớ sang những bài dài, nhiều đoạn, rồi tới những bài giàu hoà âm hơn.

Đây là lộ trình nghe chứ không phải bảng xếp hạng. Mỗi bài dưới đây được chọn vì nó dạy cho tai bạn một điều riêng: cách kể chuyện bằng giai điệu, cách tả cảnh, cách dùng mùa thu và mưa làm chất liệu. Kèm theo là những gì nên để ý khi nghe và vài cách nghe cùng người lớn tuổi trong nhà.

Tiền chiến là những bài thế nào, nói bằng tai nghe

Người ta gọi là tiền chiến những ca khúc lãng mạn ra đời quãng thập niên 1930 và 1940, khi những người trẻ bắt đầu viết bài hát tiếng Việt theo lối ca khúc phương Tây: có khuông nhạc, có hợp âm, có đoạn chính và đoạn chuyển. Không cần nhớ mốc thời gian, chỉ cần nghe ra mấy dấu hiệu chung.

Thứ nhất, nhịp chậm hoặc vừa, nhiều bài theo nhịp ba như điệu valse, nghe đung đưa. Thứ hai, lời ca nhiều hình ảnh thiên nhiên: trăng, mây, sông nước, mùa thu, mưa, cánh chim. Thứ ba, giai điệu thường đi những quãng rộng, lên cao rồi buông xuống, đòi người hát có hơi dài. Thứ tư, tâm trạng nhiều nhất là nhớ nhung, xa cách, mộng mơ.

Một điều nữa: phần lớn các bài này viết cho một giọng hát với một nhạc cụ đệm, nên bản gốc thường mộc. Những bản phối dàn nhạc lớn về sau làm bài hát rộng hơn, nhưng nếu muốn nghe đúng xương sống của giai điệu thì nên tìm bản đệm đơn giản.

Những bài của Đoàn Chuẩn – Từ Linh ra đời muộn hơn một chút nhưng nhiều người yêu nhạc xưa vẫn nghe chung trong cùng một dòng vì không khí lãng mạn gần nhau. Bài này cũng nghe theo cách đó, không bàn chuyện phân kỳ, chỉ bàn chuyện nghe gì và nghe thế nào.

Lộ trình sáu chặng, mỗi chặng dạy tai một điều

Nghe mỗi chặng trong một hai buổi, đừng dồn hết một lúc. Bảng dưới gợi ý thứ tự và điều nên để ý.

ChặngBài ngheĐể ý điều gì
1Con thuyền không bến (Đặng Thế Phong)Giai điệu ngắn, dễ thuộc, hình ảnh con thuyền trôi trên sông đêm; nghe cách câu nhạc trôi như dòng nước
2Giọt mưa thu (Đặng Thế Phong)Tiếng mưa được vẽ bằng nhịp, những nốt ngắn rơi đều; so với bài 1 để thấy cùng một người viết hai không khí
3Tiếng xưa (Dương Thiệu Tước)Giai điệu mềm, vẻ hoài cổ, nhiều chỗ luyến; nghe cách giọng hát giữ hơi ở những nốt kéo dài
4Cô láng giềng (Hoàng Quý)Câu chuyện đời thường, giọng kể nhẹ nhàng; nghe để thấy tiền chiến không chỉ có mộng mơ xa xôi
5Hòn vọng phu (Lê Thương)Bài dài nhiều phần, kể tích người vợ chờ chồng hoá đá; nghe như một trường ca nhỏ
6Gửi gió cho mây ngàn bay, Lá đổ muôn chiều (Đoàn Chuẩn – Từ Linh)Không khí thu Hà Nội, hoà âm đẹp, những câu chuyển giọng mềm; nghe cuối cùng khi tai đã quen

Đi từ ngắn đến dài, từ một giai điệu đơn sang bài nhiều phần, tai bạn sẽ quen dần với cách nhạc xưa dùng thời gian: chậm hơn, nhiều khoảng thở hơn nhạc ngày nay.

Con thuyền không bến và Hòn vọng phu: hai cách kể chuyện

Con thuyền không bến là bài hát ngắn, hình ảnh chính là con thuyền lênh đênh không biết neo vào đâu, kéo theo nỗi buồn chia xa. Giai điệu đi những vòng cong mềm, lên rồi xuống, như mạn thuyền dập dềnh. Cái tài của bài là gói được một tâm trạng trọn vẹn trong vài câu nhạc. Đặng Thế Phong để lại không nhiều bài, nhưng ba bài Con thuyền không bến, Giọt mưa thu và Đêm thu đủ làm người nghe nhớ tên ông.

Hòn vọng phu của Lê Thương thì ngược lại, là một bài rất dài, chia nhiều phần, kể lại tích người vợ bồng con lên núi ngóng chồng đi chinh chiến, chờ mãi rồi hoá đá. Mỗi phần mang một cảnh: lúc tiễn biệt, lúc ngóng chờ, lúc hoá đá. Giai điệu có lúc hùng, lúc thảm thiết, lúc như lời ru. Nghe Hòn vọng phu là nghe một trường ca bằng ca khúc, cần ngồi yên một khoảng.

Một chi tiết người nghe lâu hay để ý: trong Hòn vọng phu có những đoạn giai điệu nghe gần với lối hát kể quen tai của người Việt, xen với những đoạn đi theo lối ca khúc phương Tây. Chính sự đan xen này làm bài nghe vừa xưa vừa lạ, và cũng là lý do bài khó hát, ít ca sĩ dám hát trọn cả mấy phần.

Đặt hai bài cạnh nhau, bạn sẽ thấy tiền chiến có hai lối kể: lối gói gọn một tâm trạng như bài thơ ngắn, và lối kể cả một câu chuyện như truyện dài. Nhận ra hai lối này, nghe bài nào bạn cũng biết nên chờ đợi điều gì.

Nhạc thu Đoàn Chuẩn – Từ Linh: nghe hoà âm, không chỉ nghe lời

Vì sao gọi là nhạc thu. Phần lớn những bài nổi tiếng nhất của cặp tác giả này lấy mùa thu làm khung: lá vàng, gió heo may, áo xanh, bầu trời Hà Nội. Lời ca giàu chi tiết, nhưng cái làm người nghe nhớ lại là màu hoà âm.

Nghe chỗ chuyển giọng. Trong nhiều bài có những đoạn giai điệu đổi sang màu sáng hơn hoặc tối hơn một cách mềm mại, như mây kéo qua mặt trời. Lần đầu bạn chỉ thấy "đẹp lạ", lần sau hãy chờ đúng chỗ đó và nghe phần đệm đổi màu thế nào.

Nghe phần đệm guitar hoặc piano. Bản thu đệm mộc cho nghe rõ nhất những hợp âm đẹp. Bản có dàn dây làm không khí rộng hơn nhưng đôi khi che bớt đường nét của hợp âm.

Nghe trong mùa thu thật. Nghe lại các bài này vào một chiều cuối thu, khi trời Hà Nội hanh và có gió, nhiều người mới hiểu vì sao lời ca chọn những hình ảnh ấy. Nhạc tả mùa thì nghe đúng mùa sẽ thấy khác hẳn nghe giữa trưa hè. Nếu ở miền Nam, thử nghe vào buổi tối có gió mát, để ý cảm giác của mình thay đổi ra sao.

Đừng nghe dồn. Nghe năm bài nhạc thu liền nhau dễ thấy bài nào cũng giống bài nào. Nghe mỗi lần hai bài, xen một bài khác không khí, sẽ giữ được độ tinh của tai.

Nghe giọng hát nhạc xưa: hơi, chữ và độ rung

Ca khúc tiền chiến đòi giọng hát khác hẳn nhạc trẻ ngày nay, và nghe ra điều đó là một nửa cái thú. Điều đầu tiên là hơi. Nhiều câu hát kéo dài qua mấy ô nhịp, ca sĩ phải giữ hơi đều tới chữ cuối mà không hụt. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy người hát giỏi lấy hơi ở những chỗ rất kín, gần như không nghe thấy tiếng hít vào.

Điều thứ hai là chữ. Tiếng Việt có sáu thanh, câu nhạc tiền chiến lại hay đi những quãng rộng, nên người hát phải khéo để chữ không bị lệch thanh, nghe vẫn rõ là chữ gì. Bản thu cũ thường nhả chữ tròn, rõ từng phụ âm cuối; bản thu mới đôi khi nuốt bớt chữ để giữ dòng giai điệu. Thử nghe một câu ở hai bản, chỉ chú ý xem chữ nào bạn nghe rõ hơn.

Điều thứ ba là độ rung. Giọng rung đều ở cuối câu là dấu ấn của lối hát xưa, chịu ảnh hưởng thanh nhạc phương Tây. Có người thích, có người thấy hơi kiểu cách. Không cần chọn phe, chỉ cần nghe ra rung ở đâu và rung để làm gì: để kéo dài một nỗi nhớ, hay chỉ để đẹp giọng. Dần dần bạn sẽ có gu riêng, biết mình thích cách hát nào cho bài nào.

Hiểu lầm hay gặp về nhạc tiền chiến

"Nhạc tiền chiến là nhạc buồn." Nhiều bài đúng là mang nỗi nhớ, nhưng cũng có bài vui, bài tươi, bài kể chuyện đời thường như Cô láng giềng. Buồn ở đây phần lớn là buồn mơ màng, buồn đẹp, không phải bi luỵ.

"Ca sĩ hát nhạc xưa phải hát kiểu cổ." Mỗi thế hệ hát lại một kiểu. Có bản hát tròn vành, rung giọng; có bản hát mộc, gần như nói. Không có kiểu nào duy nhất đúng, chỉ có kiểu hợp và không hợp với từng bài.

"Nhạc xưa chỉ người già mới nghe." Nhiều bạn trẻ tìm tới tiền chiến qua một bản phối mới rồi lần ngược về bản thu cũ. Giai điệu đẹp thì không có tuổi; cái cần chỉ là kiên nhẫn với nhịp chậm.

"Nghe trên điện thoại thì mất hay." Nghe trên điện thoại vẫn đủ để thấm giai điệu và lời. Chỉ những chi tiết hoà âm tinh tế mới cần loa tốt hơn, nên để dành bài Đoàn Chuẩn – Từ Linh cho lúc ngồi yên với loa trong phòng.

Nghe cùng ông bà: một buổi tối nhạc xưa

Tiền chiến là thứ nhạc rất hợp để làm cầu nối giữa các thế hệ trong nhà. Một cách tổ chức đơn giản:

  1. Chọn ba bài trong lộ trình, một bài ngắn, một bài dài, một bài thu.
  2. Trước mỗi bài, hỏi ông bà một câu: bài này hồi trước ông bà nghe ở đâu, qua đài hay qua người hát?
  3. Nghe trọn bài, không nói chen. Nghe xong mới hỏi ông bà thích câu nào nhất.
  4. Nếu ông bà thuộc lời, mời ông bà hát một đoạn rồi so với bản thu, nghe xem nhịp và cách luyến của người hát trong nhà khác ca sĩ ra sao.
  5. Ghi lại tên những bài ông bà nhắc tới mà bạn chưa nghe, làm danh sách cho buổi sau.

Nhiều gia đình giữ thói quen này như một buổi sinh hoạt nhỏ cuối tuần. Câu chuyện quanh bài hát nhiều khi còn quý hơn chính bản thu.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên nghe ca khúc tiền chiến nào đầu tiên?

Con thuyền không bến của Đặng Thế Phong là lựa chọn dễ nhất vì bài ngắn, giai điệu dễ thuộc và hình ảnh rõ. Nghe xong nên sang Giọt mưa thu để thấy cùng một tác giả viết hai không khí khác nhau.

Hòn vọng phu của Lê Thương kể chuyện gì?

Bài kể tích người vợ bồng con lên núi chờ chồng đi chinh chiến, chờ mãi rồi hoá đá. Bài rất dài, chia nhiều phần, mỗi phần là một cảnh của câu chuyện.

Nhạc Đoàn Chuẩn – Từ Linh có phải nhạc tiền chiến không?

Các bài của Đoàn Chuẩn – Từ Linh ra đời muộn hơn một chút, nhưng nhiều người yêu nhạc xưa vẫn nghe chung vì cùng không khí lãng mạn. Nét riêng của các bài này là mùa thu Hà Nội và hoà âm đẹp.

Vì sao nhạc tiền chiến nhiều bài nhịp ba?

Nhịp ba như điệu valse cho cảm giác đung đưa, hợp với tâm trạng mơ màng và hình ảnh sông nước, mây gió. Các tác giả thời ấy chịu ảnh hưởng ca khúc phương Tây, nơi điệu valse rất phổ biến.

Nghe nhạc tiền chiến có cần loa tốt không?

Không bắt buộc, điện thoại vẫn đủ để thấm giai điệu và lời. Những bài giàu hoà âm như nhạc thu Đoàn Chuẩn – Từ Linh thì nghe bằng loa trong phòng yên tĩnh sẽ rõ màu hơn.

Làm sao để không thấy các bài tiền chiến giống nhau?

Hãy nghe theo chặng, mỗi lần hai ba bài khác không khí, và mỗi bài để ý một điều riêng như cách kể chuyện hay chỗ chuyển giọng. Nghe dồn mười bài liền nhau thì tai sẽ mỏi và khó phân biệt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138