Tranh thuỷ mặc sơn thuỷ xem đúng cách là đi từ dưới lên và từ nhỏ tới lớn: tìm những người, căn nhà, cây cầu tí hon ở chân tranh trước, rồi theo con đường, dòng suối dẫn mắt lên núi cao, và coi khoảng giấy trắng bỏ trống là sương, là nước, là trời chứ không phải chỗ chưa vẽ. Đây là truyền thống vẽ bằng mực đen và nước trên lụa hoặc giấy, lớn mạnh ở Trung Hoa, lan sang Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam.
Khác các trường phái phương Tây trong cùng danh mục, thuỷ mặc không chạy theo từng phong trào nối nhau mà là một dòng chảy dài nhiều thế kỷ. Bài này đứng trước ba tác phẩm có thật để tập nhìn: Khê sơn hành lữ đồ của Phạm Khoan, Lục thị đồ (sáu quả hồng) của Mục Khê, và tranh sơn thuỷ của Tuyết Châu bên Nhật. Kèm theo là cách đọc một cuộn tranh, cách hiểu khoảng trống, và những nhầm lẫn khi so với tranh phương Tây.
Thuỷ mặc không đi tìm cái giống thật
Một hoạ sĩ Phục hưng muốn bạn đứng ở một điểm cố định và nhìn qua khung tranh như qua cửa sổ. Hoạ sĩ sơn thuỷ thì muốn bạn đi bộ trong núi. Phối cảnh không có một điểm tụ duy nhất; mắt bạn được dẫn đi, lúc nhìn ngang, lúc ngước lên, lúc nhìn xuống thung lũng, như một người đang dạo bước trên con đường mòn.
Lý luận hội hoạ Trung Hoa xưa có những khái niệm rất được nhắc. Tạ Hách thời cổ đưa ra sáu phép vẽ, đứng đầu là khí vận sinh động: bức tranh phải có hơi thở, có sinh khí, trước khi nói tới giống hay không giống. Quách Hy, hoạ sĩ đời Tống, bàn về ba cách nhìn núi: cao viễn là từ chân ngước lên đỉnh, thâm viễn là từ trước nhìn sâu ra sau núi, bình viễn là từ núi gần nhìn ngang sang núi xa.
Vì vậy câu tự hỏi đầu tiên trước tranh thuỷ mặc là mình đang đứng ở đâu trong cảnh này, và con đường nào mời mình đi vào. Hầu như bức sơn thuỷ nào cũng có một lối đi như thế.
Khê sơn hành lữ đồ: ngọn núi đứng giữa trời
Bức tranh của Phạm Khoan. Khê sơn hành lữ đồ, nghĩa là tranh người đi đường giữa suối và núi, là cuộn tranh treo đứng của Phạm Khoan đời Bắc Tống, một trong những tác phẩm sơn thuỷ nổi tiếng nhất. Một ngọn núi khổng lồ chiếm gần trọn nửa trên, đứng thẳng chính giữa, như một bức tường đá chắn ngang trời.
Tìm đoàn người trước, núi sau. Ở góc dưới bên phải có một đoàn người dắt la thồ hàng, nhỏ như hạt gạo, đang đi trên con đường ven suối. Phải dí sát mới thấy. Khi đã thấy họ, ngước lên ngọn núi, bạn sẽ cảm được tỉ lệ thật của trời đất: con người chỉ là một dấu chấm. Đây là trình tự xem mà người chơi tranh lâu năm vẫn chỉ cho nhau.
Nhìn thác nước như một sợi chỉ. Bên phải ngọn núi có một dòng thác mảnh như sợi chỉ trắng, đổ xuống từ trên cao. Nó không được vẽ, mà là giấy để trống giữa hai mảng đá đậm. Giữa chân núi và tiền cảnh là một dải sương mù, cũng là khoảng trống, tách núi xa khỏi đồi gần mà không cần đường chân trời.
Chi tiết người xem kỹ mới biết. Chữ ký của Phạm Khoan được giấu trong đám lá cây ở góc dưới, mãi về sau mới được các nhà nghiên cứu phát hiện. Hoạ sĩ không muốn tên mình đè lên cảnh. Còn bề mặt đá được vẽ bằng vô số chấm ngắn, gọi là lối chấm hạt mưa, làm vách núi có chất sần như đá thật.
Lục thị đồ: sáu quả hồng và sáu sắc mực
Lục thị đồ của Mục Khê, một nhà sư hoạ sĩ đời Nam Tống, chỉ vẽ sáu quả hồng xếp thành hàng ngang trên nền giấy trống. Không bàn, không đĩa, không bóng đổ. Thế mà bức tranh nhỏ này được giới thưởng ngoạn, nhất là ở Nhật Bản, trân quý như một báu vật.
Cách xem: đếm sắc mực. Có quả đen đặc, có quả xám đậm, có quả chỉ là một vòng viền nhạt gần như trong suốt. Sáu quả là sáu độ đậm nhạt của cùng một thỏi mực, chỉ khác lượng nước và độ khô của đầu bút. Rồi nhìn cuống quả: vài nét bút ngắn, nhanh, dứt khoát, không thể sửa. Mực trên giấy xốp ngấm ngay, nên nét nào đặt xuống là ở lại mãi.
Rồi nhìn khoảng cách giữa các quả. Chúng không đều nhau, có quả chồng một chút lên quả kia, có quả đứng hơi tách ra. Nhịp xếp ấy làm hàng hồng như đang thở. Bức tranh gắn với truyền thống các nhà sư phái Thiền vẽ tranh: ít nét, nhiều khoảng lặng, vẽ một vật nhỏ bình thường cho thật đầy đủ. Xem nó trong một phút, bạn sẽ hiểu vì sao người ta nói thuỷ mặc là nghệ thuật của sự lược bỏ: bỏ đi gần hết, để phần còn lại nặng hơn.
Tuyết Châu và thuỷ mặc Nhật Bản: mực vẩy, mực vỡ
Tuyết Châu (Sesshū) là một nhà sư hoạ sĩ Nhật Bản từng sang Trung Hoa học vẽ, rồi về tạo nên một lối sơn thuỷ rất riêng. Nét của ông góc cạnh, mạnh, đường viền núi đá sắc như bị chém, khác vẻ mềm mại của nhiều tranh Trung Hoa. Ông cũng vẽ theo lối gọi là phá mặc, hay mực vẩy: vài mảng mực loang, vài nét quệt nhanh mà thành núi, thành cây, thành một mái nhà và con thuyền trong mưa.
Cách xem một bức phá mặc: đừng đi tìm hình ngay. Cứ cho mắt đọc những vết mực như đọc mây, rồi từ từ cảnh sẽ tự hiện ra: chỗ này là vách núi, chỗ kia là ngọn cây, chấm nhỏ kia là người lái đò. Cảm giác giống nhìn cảnh vật qua làn mưa bụi, từng thứ hiện ra rồi chìm đi.
Thuỷ mặc Nhật về sau còn có Hasegawa Tōhaku với bộ bình phong rừng thông, những cây thông chìm trong sương, có cây chỉ là vài nét mực nhạt gần tan mất. Đứng trước bức đó, người ta có cảm giác nghe được độ ẩm của không khí. Nếu bạn từng đi qua một rừng thông vùng cao lúc sáng sớm sương giăng, bức tranh sẽ gần gũi ngay. Bình phong vốn được dựng gấp khúc trong phòng, nên khi xem ảnh chụp trải phẳng, thử tưởng tượng các tấm gập lại, cây thông này tiến ra, cây kia lùi vào, sương như len giữa các nếp.
Đọc một bức thuỷ mặc khác đọc tranh phương Tây thế nào
Người quen xem tranh sơn dầu hay mang thói quen cũ sang thuỷ mặc. Bảng dưới là những chỗ cần đổi cách nhìn:
| Thói quen tranh phương Tây | Với thuỷ mặc thì | Vì sao |
|---|---|---|
| Tìm điểm tụ, đứng một chỗ | Đi theo con đường, mắt di chuyển | Phối cảnh nhiều điểm, như dạo bước |
| Chỗ trống là chỗ chưa vẽ | Chỗ trống là sương, nước, trời | Khoảng trống có nghĩa, gọi là lưu bạch |
| Màu là chính | Đậm nhạt của mực là chính | Một thỏi mực cho cả dải sắc từ đen tới gần trắng |
| Chữ trên tranh là chú thích thừa | Thơ và dấu triện là một phần tác phẩm | Thi, thư, hoạ đi cùng nhau |
| Xem cả bức một lúc | Cuộn ngang mở dần từ phải sang trái | Như đọc một câu chuyện theo từng đoạn |
Về dấu triện đỏ: nhiều bức cổ có hàng chục con dấu của những người từng sở hữu, từng ngắm, đóng chồng lên qua các đời. Với người xem phương Tây, đó như vết bẩn; với người chơi tranh phương Đông, đó là lịch sử của bức tranh, ai đã yêu nó, ai đã giữ nó.
Hiểu lầm hay gặp ở người Việt khi xem thuỷ mặc
"Tranh thuỷ mặc nào cũng giống nhau." Nhìn qua thì núi nào cũng mực đen, nhưng mỗi hoạ sĩ có lối chấm, lối vẽ vân đá, lối để trống khác nhau. Đặt Phạm Khoan cạnh Mã Viễn đời Nam Tống, người hay dồn cảnh vào một góc và để trống cả phần còn lại, là thấy hai thế giới.
"Tranh chỉ có đen trắng nên buồn, nghèo nàn." Người xem lâu năm nói mực có năm sắc, từ đen đặc, đậm, nhạt, khô, ướt cho tới gần như trong suốt. Một bức thuỷ mặc tốt cho cảm giác có màu: núi xanh vì sương, lá xanh vì mực ướt, nắng chiều vì giấy ngả vàng. Màu nằm trong đầu người xem, do mực gợi ra.
"Vẽ ít nét thì dễ." Ít nét nghĩa là không có chỗ để sửa. Mực ngấm vào giấy xốp ngay khi chạm, một nét run là hỏng cả bức. Người vẽ thuỷ mặc tập cầm bút nhiều năm chỉ để có được những nét nhanh mà chắc như cuống quả hồng của Mục Khê.
Bài tập mười phút: đi bộ trong một bức sơn thuỷ
Mở bản chụp Khê sơn hành lữ đồ độ phân giải cao, phóng to được. Xem buổi tối, đèn bàn dịu, không vội:
- Phóng to góc dưới bên phải, tìm đoàn người và con la. Đếm xem có mấy người.
- Lần theo con đường họ đi, xem nó dẫn về đâu: có một ngôi chùa hay căn nhà nào khuất trong rừng không.
- Thu nhỏ hết cỡ, nhìn cả ngọn núi trong một phút. Tự hỏi: mình cảm thấy mình to hay nhỏ, gần hay xa.
- Tìm tất cả khoảng giấy trống và gọi tên nó: sương, thác, mây, nước. Có chỗ nào bạn không gọi được tên không.
- Mở Lục thị đồ, xem trong hai phút, chỉ đếm sắc mực. Rồi gập máy lại và nhớ lại sáu quả hồng.
Xem tiếp gì: Tảo xuân đồ của Quách Hy cho những ngọn núi uốn như mây cuộn; tranh Mã Viễn, Hạ Khuê cho lối bố cục một góc; thư pháp đi kèm tranh để thấy nét bút chung giữa chữ và hình. Ở Việt Nam, các buổi trưng bày thư hoạ, tranh mực tàu ở bảo tàng mỹ thuật hay hội thư pháp dịp đầu năm là dịp tốt để xem tận mắt độ loang của mực trên giấy, thứ màn hình không chuyển tải hết.
Câu hỏi thường gặp
Tranh thuỷ mặc là gì?
Là tranh vẽ bằng mực đen và nước trên giấy hoặc lụa, dùng sắc độ đậm nhạt của mực thay cho màu, phát triển mạnh ở Trung Hoa rồi lan sang Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam. Đề tài nổi bật nhất là sơn thuỷ, tức núi và nước, ngoài ra còn hoa điểu, trúc, mai.
Tranh sơn thuỷ xem theo thứ tự nào?
Tranh treo đứng thường xem từ dưới lên, từ tiền cảnh có người nhỏ, cây cầu, con đường lên tới núi cao. Cuộn ngang thì mở dần từ phải sang trái, xem từng đoạn như đọc truyện. Luôn tìm con người trong tranh trước để biết tỉ lệ.
Khoảng trống trong tranh thuỷ mặc có ý nghĩa gì?
Khoảng giấy để trống, gọi là lưu bạch, không phải chỗ chưa vẽ. Nó là sương, mây, nước, bầu trời, và còn là khoảng thở cho mắt. Hoạ sĩ tính toán khoảng trống kỹ không kém phần có mực.
Lục thị đồ nổi tiếng vì sao?
Vì chỉ với sáu quả hồng và vài sắc mực, Mục Khê cho thấy sự giản lược tối đa mà vẫn đầy đủ: mỗi quả một độ đậm, nét cuống nhanh, khoảng cách có nhịp. Bức tranh gắn với truyền thống các nhà sư phái Thiền vẽ tranh và được người Nhật đặc biệt trân quý.
Thuỷ mặc Nhật và Trung Hoa khác nhau thế nào?
Thuỷ mặc Nhật học từ Trung Hoa nhưng thường có nét góc cạnh, mạnh, và lối giản lược táo bạo hơn, như tranh Tuyết Châu hay bình phong rừng thông của Hasegawa Tōhaku. Tranh Trung Hoa thì đa dạng hơn, từ những cảnh núi đồ sộ tỉ mỉ tới những tranh một góc đầy khoảng trống.
Có nên cho trẻ thử vẽ thuỷ mặc?
Nên, chỉ cần mực tàu, bút lông và giấy xốp. Cho trẻ thử vẽ một quả hồng với ba độ đậm nhạt bằng cách pha nước khác nhau. Trẻ sẽ hiểu ngay một thỏi mực có thể cho nhiều màu thế nào, mà không cần ai giảng.