Đàn bầu hát được như giọng người vì hai lẽ: tay phải gảy dây ngay tại những điểm nút để lấy ra tiếng bồi âm trong và tròn, còn tay trái uốn chiếc cần đàn để kéo căng hay thả chùng dây, làm nốt nhạc trượt lên trượt xuống liền mạch như thanh điệu tiếng Việt. Không có phím chia sẵn từng nốt như đàn guitar, đàn bầu đi từ nốt này sang nốt kia bằng những đường cong, nên nghe như ai đó đang nói, đang than, đang ru.
Phần dưới giải thích bằng lời thường cây đàn làm ra tiếng thế nào, nghe một bản độc tấu thì để ý những chỗ nào, nên bắt đầu từ những bài dân ca quen tai nào, những hiểu lầm hay gặp, và cách tự tập nghe trong mười phút để tai bạn nhận ra cái hay của một dây đàn.
Cây đàn trông thế nào, kể bằng lời thường
Đàn bầu, còn gọi là đàn độc huyền, gồm một hộp đàn dài bằng gỗ, một sợi dây kim loại căng dọc thân đàn. Một đầu dây buộc vào chiếc cần nhỏ cắm trên thân đàn, gọi là cần đàn hay vòi đàn, thường làm bằng sừng hoặc gỗ. Chỗ chân cần gắn một quả bầu khô hay một vật rỗng làm bầu cộng hưởng, cũng là nơi cây đàn được gọi tên.
Người chơi ngồi, đặt đàn nằm ngang trước mặt. Tay phải cầm que gảy nhỏ, đồng thời mép bàn tay chạm nhẹ lên dây ở những điểm nhất định. Tay trái nắm cần đàn, đẩy ra hay kéo vào. Chỉ có thế, nhưng từ hai động tác ấy ra cả một thế giới âm thanh.
Ngày nay nhiều cây đàn bầu được gắn thêm bộ phận thu âm để nối với loa, vì tiếng bồi âm vốn nhỏ, khó vang trong phòng lớn. Khi nghe biểu diễn trên sân khấu, phần lớn bạn đang nghe đàn bầu qua loa. Nghe đàn mộc trong một căn phòng nhỏ thì tiếng mỏng và gần hơn, như người thì thầm bên tai, đó là một trải nghiệm khác hẳn và rất đáng có một lần.
Cơ chế làm nên tiếng đàn, giải thích không cần học nhạc
Bồi âm là gì. Khi một sợi dây rung, nó không chỉ rung cả chiều dài mà còn rung từng khúc nhỏ bằng nửa, một phần ba, một phần tư dây. Nếu chạm nhẹ đúng điểm chia đôi rồi gảy, khúc rung cả dây bị chặn, chỉ còn khúc nhỏ rung, cho ra một nốt cao hơn, trong và tròn như tiếng chuông nhỏ. Đó là tiếng bồi, linh hồn của đàn bầu.
Vì sao chỉ một dây mà có nhiều nốt. Mỗi điểm chạm cho một nốt bồi khác nhau. Thêm vào đó, tay trái uốn cần đàn làm dây căng hơn hoặc chùng hơn, nốt cao lên hoặc thấp xuống. Kết hợp điểm chạm và độ uốn, người chơi có đủ nốt để đàn trọn một bài.
Vì sao nghe như giọng người. Khi uốn cần, nốt nhạc không nhảy mà trượt liền mạch. Tiếng Việt có sáu thanh, nhiều thanh là đường cong lên xuống như hỏi, ngã. Tiếng đàn trượt như thế nghe giống người nói, người hát, nên một câu dân ca đàn trên đàn bầu dường như có cả chữ trong đó.
Rung, luyến, vỗ. Lắc nhẹ cần đàn liên tục cho tiếng rung; kéo cần từ từ cho tiếng luyến; đẩy nhanh rồi trả về cho tiếng nảy, nghe như tiếng nấc. Người nghe lâu năm phân biệt được người chơi qua cách họ rung, giống phân biệt giọng nói.
Bắt đầu nghe từ những bài nào
Đàn bầu hay nhất khi đàn những giai điệu bạn đã thuộc, vì khi đó bạn nghe được cách cây đàn nói lại câu hát. Một vài gợi ý:
- Những bài dân ca Bắc Bộ quen tai như Trống cơm hay Bèo dạt mây trôi. Bạn thuộc lời sẵn, nên dễ nghe ra đàn đang luyến ở chữ nào.
- Những điệu lý như Lý ngựa ô, với nhịp nhanh hơn, cho thấy đàn bầu không chỉ biết buồn mà còn tươi, nảy.
- Những ca khúc trữ tình chuyển soạn cho đàn bầu, thường có dàn nhạc đệm. Hợp với người mới vì giai điệu quen, nhưng nhớ nghe xem đàn bầu thay giọng hát ở những câu nào.
- Những bản độc tấu viết riêng cho đàn bầu, nghe sau cùng khi tai đã quen tiếng bồi, vì ở đó người chơi phô hết kỹ thuật: rung dài, luyến xa, những chuỗi nốt nhanh.
Nghe mỗi bài hai lần: lần đầu nghe như một bài hát, lần hai chỉ nghe tiếng đàn trượt giữa các nốt, xem nó trượt chậm hay nhanh, ở chữ nào.
Nghe một bản độc tấu: tai đi theo thứ tự nào
Khi bản nhạc bắt đầu, tai người mới thường bị cuốn theo giai điệu mà bỏ lỡ những thứ làm nên nghề của người chơi. Thử đi theo thứ tự sau, mỗi lượt nghe chỉ giữ một việc:
- Lượt một, nghe câu mở. Phần lớn bản độc tấu mở bằng vài tiếng bồi rời rạc, ngân dài, có khi không theo nhịp. Đó là lúc người chơi dạo đàn, thử tiếng và đặt không khí, giống câu rao của người hát. Chú ý độ dài tiếng ngân: tiếng bồi tốt tắt dần rất chậm.
- Lượt hai, nghe tay trái. Bỏ qua giai điệu, chỉ nghe những chỗ nốt trượt. Có chỗ trượt ngắn như dấu sắc, có chỗ trượt dài như tiếng thở dài, có chỗ rung nhanh như giọng nghẹn.
- Lượt ba, nghe phần đệm. Nếu có đàn tranh, sáo hay trống đệm, nghe xem chúng nhường chỗ cho đàn bầu thế nào: thường phần đệm thưa đi ở những câu đàn bầu luyến dài.
- Lượt bốn, nghe đoạn kết. Nhiều bản kết bằng một tiếng bồi cao, rung nhẹ rồi tắt hẳn. Đừng tắt máy trước khi tiếng ấy dứt, đó là chữ ký cuối cùng của người chơi.
Bốn lượt nghe một bản dài chừng ba bốn phút chỉ mất mười lăm phút, nhưng sau đó bạn sẽ nghe đàn bầu bằng một đôi tai khác.
Vì sao đàn bầu được xem là tiếng nói riêng của nhạc Việt
Nhiều dân tộc có nhạc cụ một dây, nhưng hiếm cây đàn nào dựa gần như toàn bộ vào tiếng bồi âm và cần uốn như đàn bầu. Cây đàn có cấu tạo đơn giản đến mức tưởng như đồ chơi, nhưng từ đó người Việt làm ra một lối chơi tinh tế, đòi tai rất thính để chạm đúng điểm, tay rất mềm để uốn đúng độ.
Điều thứ hai là sự gắn bó với tiếng Việt. Vì nốt nhạc trượt được, đàn bầu bắt chước được thanh điệu, nên những câu dân ca, câu hò, lời ru chuyển sang tiếng đàn vẫn giữ được hồn. Người nghe xa quê thường kể rằng một tiếng đàn bầu cất lên làm họ nhớ giọng mẹ, giọng bà. Đó không phải chuyện cảm tính suông, mà vì tiếng đàn thật sự đi theo đường cong của giọng nói người Việt.
Điều thứ ba là đàn bầu đi được cả với nhạc truyền thống lẫn dàn nhạc giao hưởng, nhạc nhẹ. Tiếng bồi trong, cao, xuyên qua được dàn nhạc lớn khi có loa hỗ trợ, nên nhiều nhà soạn nhạc chọn đàn bầu làm giọng độc tấu để mang màu Việt vào tác phẩm.
Nghe ở đâu, nghe cùng ai
Cách dễ nhất để gặp đàn bầu trực tiếp là các chương trình nhạc dân tộc ở nhà hát, nhà văn hoá, các buổi biểu diễn trong dịp lễ Tết, hay những buổi diễn nhạc cụ truyền thống ở các điểm du lịch, phố cổ. Nên chọn chỗ ngồi gần, lệch sang phía tay trái người chơi, để thấy rõ cần đàn nghiêng theo từng tiếng luyến.
Trong một tiết mục hoà tấu, đàn bầu thường được giao những câu độc tấu ngắn chen giữa. Lúc đó cả dàn nhạc lặng đi, chỉ còn một sợi dây. Khoảnh khắc ấy là lúc đáng nín thở nhất, và cũng là lúc người nghe hay vô tình nói chuyện, bỏ lỡ.
Ở nhà, đàn bầu hợp nghe với trẻ nhỏ hơn bạn tưởng. Trẻ thích đoán bài, thích bắt chước tiếng trượt bằng giọng mình. Hãy cho con nghe một bài dân ca con đã thuộc, rồi để con thử hát theo tiếng đàn. Với ông bà, một bản đàn bầu đàn bài dân ca cũ thường mở ra ký ức về những buổi văn nghệ ngày xưa, những tiếng đàn nghe qua đài. Nghe trên điện thoại vẫn được, nhưng nên dùng loa ngoài nhỏ đặt trên bàn, để tiếng đàn có chút không gian thay vì dồn sát vào tai.
Hiểu lầm hay gặp về đàn bầu
"Một dây thì dễ chơi." Ngược lại, chính vì chỉ một dây, không phím, người chơi phải tự tìm điểm bồi và độ uốn bằng tai. Lệch một chút là nốt phô ngay. Học đàn bầu cho tiếng ra tròn cần thời gian dài.
"Đàn bầu chỉ để đàn nhạc buồn." Đàn bầu nổi tiếng với tiếng than, nhưng cũng đàn được những bài nhịp nhanh, tươi tắn. Những làn điệu Nam Bộ hay bài dân ca vui trên đàn bầu nghe rất nảy.
"Tiếng đàn bầu qua loa là tiếng thật." Loa giúp tiếng vang xa, nhưng cũng làm tiếng dày và to hơn bản chất. Tiếng mộc của đàn bầu nhỏ, mỏng và gần, nên nếu có dịp hãy nghe một lần không qua loa.
"Nghe một bài là biết hết." Mỗi người chơi rung và luyến một kiểu. Nghe cùng một bài ở hai người chơi khác nhau, bạn sẽ thấy khác như nghe hai ca sĩ hát cùng một ca khúc.
Tự tập nghe đàn bầu trong mười phút
Chuẩn bị một bản đàn bầu đàn bài dân ca bạn thuộc lời, tốt nhất là bản không có dàn nhạc đệm dày.
- Hát thầm câu đầu của bài dân ca, để giai điệu sẵn trong đầu.
- Nghe bản đàn bầu, đặt tay lên bàn. Mỗi lần nghe nốt trượt lên, nhấc ngón tay; trượt xuống, hạ ngón tay.
- Nghe lại, lần này chỉ đếm những tiếng nghe như chuông nhỏ, trong và tròn. Đó là tiếng bồi.
- Nghe một đoạn ngắn với âm lượng thật nhỏ. Tự hỏi: khi tiếng nhỏ lại, mình nghe rõ hơn tiếng trượt hay rõ hơn tiếng bồi?
- Mở cho người trong nhà nghe, đố họ đây là bài gì. Nếu họ đoán đúng mà không cần lời, bạn đã thấy tận tai cây đàn nói được như người.
Nếu có dịp, hãy ngồi gần một người chơi đàn bầu và quan sát tay trái họ. Thấy cần đàn khẽ nghiêng theo từng tiếng luyến, bạn sẽ hiểu những gì vừa nghe trong bản thu.
Câu hỏi thường gặp
Đàn bầu có mấy dây?
Đàn bầu chỉ có một dây, nên còn gọi là đàn độc huyền. Người chơi tạo ra các nốt nhờ chạm vào điểm bồi âm trên dây và uốn chiếc cần đàn để thay đổi độ căng.
Tiếng bồi trên đàn bầu là gì?
Tiếng bồi là âm thanh có được khi chạm nhẹ đúng điểm chia của dây rồi gảy, khiến chỉ một khúc dây rung. Tiếng này trong, tròn và cao hơn tiếng gảy dây trần, là âm sắc đặc trưng của đàn bầu.
Vì sao tiếng đàn bầu nghe giống giọng người?
Vì khi uốn cần đàn, nốt nhạc trượt liền mạch thay vì nhảy bậc. Đường trượt ấy giống thanh điệu lên xuống của tiếng Việt, nên câu nhạc nghe như đang nói hay đang hát.
Người mới nên nghe đàn bầu đàn bài gì?
Nên bắt đầu từ những bài dân ca quen lời như Trống cơm hay Bèo dạt mây trôi. Khi đã thuộc giai điệu, bạn dễ nghe ra đàn luyến ở chữ nào và tiếng bồi rơi vào đâu.
Đàn bầu điện khác đàn bầu mộc thế nào?
Đàn bầu điện gắn bộ phận thu âm để nối loa, giúp tiếng vang xa trong phòng lớn. Đàn mộc tiếng nhỏ, mỏng và gần hơn, hợp nghe trong không gian nhỏ yên tĩnh.
Có thể nghe đàn bầu trực tiếp ở đâu?
Bạn có thể nghe ở các chương trình nghệ thuật truyền thống tại nhà hát, nhà văn hoá, các buổi biểu diễn nhạc dân tộc. Ở nhiều nơi du lịch cũng có biểu diễn nhạc cụ dân tộc, nên ngồi gần để thấy tay người chơi.