TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Các trường phái hội hoạ qua tác phẩm

Pop art là gì qua tranh Warhol, Lichtenstein: lon súp, chấm in và gương mặt lặp lại

Pop art đưa lon súp, truyện tranh, ngôi sao điện ảnh vào tranh bằng kỹ thuật in và lặp lại. Xem Lon súp Campbell, Marilyn, tranh chấm của Lichtenstein.

Two university students in an art history class, one in a light grey sweatshirt raising a hand toward a softly blurred projection, side angle, afternoon blinds light

Pop art là trào lưu đưa hình ảnh của văn hoá đại chúng vào tranh: lon súp, chai nước ngọt, ô truyện tranh, ảnh ngôi sao điện ảnh, quảng cáo, thường bằng kỹ thuật in, lặp lại nhiều lần, màu phẳng và rực như bao bì. Nó hình thành ở Anh và Mỹ quanh giữa thế kỷ 20, với những cái tên quen như Andy Warhol, Roy Lichtenstein, Claes Oldenburg, Richard Hamilton.

Nhiều người thấy pop art "dễ quá", in lại cái lon thì có gì là nghệ thuật. Bài này đứng trước Lon súp Campbell và bức Marilyn hai tấm của Warhol, các tranh khổ lớn vẽ ô truyện tranh của Lichtenstein, để chỉ ra cái khó, cái mới thật sự của nó, và cách nhìn để không chỉ thấy một tấm áp phích đẹp.

Pop art cãi lại trừu tượng nghiêm trang

Ngay trước pop art, ở Mỹ thịnh hành biểu hiện trừu tượng: Jackson Pollock vẩy sơn thành mạng lưới, Mark Rothko vẽ những khối màu lớn rung lên. Tranh của họ nghiêm trang, nặng tính cá nhân, gần như là lời tự sự của người vẽ, và được coi là nghệ thuật "cao", xa cách đời thường.

Thế hệ pop art nhìn ra ngoài cửa sổ và thấy một thế giới khác: siêu thị, ti vi, quảng cáo, tạp chí, truyện tranh, những gương mặt ngôi sao lặp đi lặp lại khắp nơi. Đó là hình ảnh mà mọi người thật sự nhìn mỗi ngày. Họ hỏi: vì sao nghệ thuật phải quay lưng với những thứ đó.

Ở Anh, những người đi trước như Richard Hamilton đã làm tranh cắt dán từ quảng cáo trên tạp chí, ghép thành một căn phòng hiện đại đầy đồ gia dụng. Ở Mỹ, Warhol và Lichtenstein làm điều ấy mạnh tay hơn, khổ lớn hơn. Vì vậy câu tự hỏi trước tranh pop art là hình ảnh này mình đã thấy ở đâu ngoài đời, và đặt nó vào khung tranh thì nó đổi nghĩa thế nào.

Lon súp Campbell: ba mươi hai tấm như kệ siêu thị

Một loạt chứ không phải một bức. Warhol vẽ ba mươi hai tấm toan nhỏ, mỗi tấm một lon súp của cùng một hãng, khác nhau chỉ ở tên hương vị in trên nhãn. Khi bày lần đầu, chúng được xếp thành hàng như hàng hoá trên kệ. Xem một tấm đứng riêng thì thấy bình thường; xem cả loạt thì thấy cái lặp lại đến mức buồn cười, rồi đến mức ngợp.

Nhìn tay người vẽ trong cái tưởng như in máy. Loạt lon súp đầu tiên thật ra được vẽ bằng tay, có dùng vài cách hỗ trợ để giữ hình cho đều. Đứng gần bản gốc, người ta thấy những chỗ không hoàn hảo nhỏ. Warhol cố làm cho tranh trông như sản phẩm công nghiệp, xoá dấu vết cá nhân, ngược hẳn với lối vẩy sơn thể hiện bản thân của Pollock.

Vì sao lại là súp. Warhol từng nói đại ý ông ăn món súp ấy rất nhiều năm. Cái lon là thứ ai cũng mua được như nhau, người giàu hay người thường. Bức tranh không chế giễu lon súp, cũng không ca ngợi nó; nó chỉ đặt câu hỏi: hình ảnh quen đến mức không ai nhìn nữa thì khi được treo lên tường, ta có nhìn lại không.

Chi tiết người xem kỹ mới thấy. Đọc tên hương vị trên từng nhãn, bạn sẽ thấy trò chơi nhỏ của sự khác biệt giữa những thứ giống hệt nhau. Đó là cách mắt người tiêu dùng làm việc trong siêu thị.

Marilyn hai tấm: một gương mặt in đi in lại tới mờ dần

Không lâu sau loạt lon súp, Warhol chuyển sang in lụa, cách in đẩy mực qua một tấm lưới có hình. Kỹ thuật này cho phép lặp lại một ảnh chụp nhiều lần trên cùng một toan, mỗi lần một chút khác: lệch màu, nhoè mực, đậm nhạt không đều. Ông dùng nó để in gương mặt các ngôi sao, trong đó nổi tiếng nhất là Marilyn Monroe.

Bức Marilyn hai tấm là cách xem hay nhất để hiểu. Tấm bên trái là những gương mặt lặp lại với màu rực: tóc vàng, mí mắt xanh, môi đỏ, da hồng, như tấm ảnh quảng cáo. Tấm bên phải là cùng gương mặt ấy in đen trắng, có hàng mực đậm đen gần như che khuất, có hàng mờ nhạt gần biến mất.

Thứ tự xem: đi từ trái sang phải, chậm. Màu rực của bên trái là hình ảnh công chúng biết. Bên phải là cái phai đi, cái mất, như một ngôi sao được nhân lên hàng triệu lần mà con người thật thì mờ dần sau hình ảnh ấy. Warhol không viết lời bình nào, sự lặp lại và sự phai mực đã nói thay. Đây là lý do pop art không "dễ": nó dùng chính ngôn ngữ của quảng cáo để nói một điều mà quảng cáo không bao giờ nói.

Lichtenstein: phóng to một ô truyện tranh

Roy Lichtenstein lấy những ô truyện tranh rẻ tiền thời đó, chuyện tình lâm ly và chuyện chiến đấu cơ, chọn một ô, chỉnh lại bố cục rồi vẽ phóng lên khổ toan rất lớn. Ông giữ lại tất cả những dấu hiệu của in ấn giá rẻ: đường viền đen dày, màu cơ bản đỏ vàng xanh, bong bóng lời thoại, và nhất là những chấm tròn nhỏ đều đặn gọi là chấm Ben-Day mà máy in dùng để tạo mảng màu.

Cách xem: đứng xa, bức tranh trông như một trang truyện tranh. Đi lại gần, bạn thấy những chấm ấy không phải in, mà được vẽ bằng tay qua tấm khuôn đục lỗ, từng chấm đều tăm tắp. Lichtenstein bỏ rất nhiều công sức để bắt chước một thứ vốn được làm ra rẻ và nhanh. Sự trớ trêu ấy chính là đề tài.

Hai loại tranh nên xem: những ô có cô gái khóc với bong bóng lời thoại kiểu chuyện tình, và những tấm chiến đấu cơ bắn nhau với chữ tượng thanh to tướng. Chi tiết dễ bỏ qua: ông chỉnh bố cục ô gốc khá nhiều, gọn hơn, cân hơn, mạnh hơn. Nếu đặt ô truyện gốc cạnh tranh, sẽ thấy ông là một người bố cục rất giỏi, chứ không chỉ là người phóng to. Cũng nên để ý gương mặt các cô gái trong tranh ông: mắt, môi, giọt nước mắt đều thành những hình khuôn mẫu, giống nhau từ bức này sang bức khác, như cảm xúc cũng đã bị sản xuất hàng loạt.

Pop art và những thứ hay bị nhầm với nó

Màu rực và hình quen dễ khiến ta gọi mọi thứ là pop art. Bảng dưới giúp tách bạch:

Thứ hay bị nhầmGiống pop art ở đâuKhác ở đâu
Áp phích quảng cáoMàu phẳng, hình quen, chữ toQuảng cáo muốn bán hàng; pop art lấy hình quảng cáo để đặt câu hỏi về nó
Tranh cổ động inMàu phẳng, khổ lớn, nhân bản nhiềuTranh cổ động truyền một thông điệp; pop art thường cố ý không nói thông điệp rõ
Tranh trang trí màu rực bán ở quánMàu tươi, vui mắtPop art gắn với hình ảnh đại chúng cụ thể và kỹ thuật in, không chỉ là màu
Biểu hiện trừu tượngCùng thời, cùng khổ lớn ở MỹBiểu hiện trừu tượng phô cá tính người vẽ; pop art xoá dấu tay người vẽ

Còn một nhánh pop art là điêu khắc: Claes Oldenburg làm những chiếc bánh kẹp, chiếc công tắc điện, cây kem khổng lồ, có cái bằng vải mềm xẹp xuống như bị bỏ quên. Đồ vật quen thuộc phóng to tới phi lý làm người xem bật cười, rồi mới nghĩ.

Câu hỏi người mới hay đặt về pop art

"Cái này ai in chẳng được?" Kỹ thuật thì nhiều người làm được. Cái khó là nghĩ ra việc đưa hình ảnh ấy vào phòng tranh đúng lúc, theo đúng cách để nó đổi nghĩa. Ý tưởng là một phần lớn của tác phẩm, giống như người đầu tiên nghĩ ra một trò chơi thì khác người chơi lại.

"Warhol ca ngợi hay chế giễu xã hội tiêu dùng?" Đến giờ người ta vẫn bàn. Warhol rất ít khi giải thích, thường trả lời phỏng vấn bằng những câu ngắn, nước đôi. Có lẽ cái hay chính là bức tranh để ngỏ, cho mỗi người tự đọc theo trải nghiệm của mình.

"Pop art còn sống không?" Như một trào lưu thì đã qua, nhưng lối nhìn của nó có mặt khắp nơi: thiết kế áo phông, bao bì, nghệ thuật đường phố, hình ảnh lặp lại trên mạng xã hội. Biết pop art giúp bạn nhận ra nhiều thứ quanh mình đang mượn nó.

"Sao tranh Warhol lại có nhiều bản giống nhau?" Vì lặp lại và nhân bản chính là ý đồ. Warhol gọi xưởng của mình là Nhà máy, làm việc cùng nhiều trợ lý như một dây chuyền. Câu hỏi bản nào là "bản gốc" trong một tác phẩm vốn sinh ra để nhân bản là một phần thú vị của pop art.

Bài tập mười phút: làm một bức pop art bằng điện thoại

Bài này làm được cả với con nhỏ, rất vui:

  1. Chọn một món đồ quen trong bếp: gói mì, chai nước mắm, hộp sữa. Đặt lên nền trơn, chụp thẳng.
  2. Nhân ảnh lên thành lưới bốn hoặc chín ô, mỗi ô chỉnh một màu nền khác. Nhìn cả lưới. Tự hỏi: món đồ này có còn là món đồ ăn hằng ngày nữa không, hay đã thành một thứ khác.
  3. Mở Lon súp Campbell và so với lưới của bạn. Điểm giống: lặp lại. Điểm khác: Warhol để nguyên màu nhãn, bạn đổi màu nền. Mỗi lựa chọn nói một điều.
  4. Mở bức Marilyn hai tấm. Thử làm một bản đen trắng của lưới, cho vài ô mờ đi. Cảm giác thay đổi ra sao.
  5. Cuối cùng xem một tranh Lichtenstein, phóng to tới khi thấy chấm. Đây là lúc bạn hiểu tay người vẽ đã làm gì.

Xem tiếp gì: Richard Hamilton để thấy pop art Anh khởi đầu thế nào; Claes Oldenburg cho đồ vật khổng lồ; và Jasper Johns với lá cờ, bia tập bắn, con số được vẽ bằng sáp, người đứng giữa biểu hiện trừu tượng và pop art. Nếu trẻ thích, cho trẻ thử vẽ chấm tròn bằng đầu bút bông chấm màu nước theo lối Lichtenstein.

Câu hỏi thường gặp

Pop art là gì?

Pop art là trào lưu nghệ thuật hình thành ở Anh và Mỹ quanh giữa thế kỷ 20, lấy hình ảnh văn hoá đại chúng như quảng cáo, bao bì, truyện tranh, ngôi sao điện ảnh làm đề tài, thường dùng kỹ thuật in và lặp lại. Tiêu biểu là Andy Warhol và Roy Lichtenstein.

Vì sao Warhol vẽ lon súp?

Vì lon súp là hình ảnh quen thuộc tới mức không ai nhìn nữa, ai cũng mua như ai. Đưa nó vào phòng tranh, lặp lại thành loạt như kệ hàng, Warhol khiến người xem nhìn lại thế giới hàng hoá quanh mình. Ông không nói rõ đó là khen hay chê.

Chấm Ben-Day là gì?

Là những chấm màu nhỏ đều đặn mà máy in giá rẻ thời trước dùng để tạo mảng màu và sắc độ trên truyện tranh, báo. Lichtenstein vẽ lại các chấm ấy bằng tay qua khuôn đục lỗ, phóng to cho người xem thấy rõ, biến dấu vết của in ấn thành đặc điểm nghệ thuật.

In lụa là gì và Warhol dùng thế nào?

In lụa là cách in đẩy mực qua tấm lưới mịn đã chặn những chỗ không cần in. Warhol dùng nó để chuyển ảnh chụp lên toan rồi in nhiều lần, chấp nhận cả những chỗ lệch, nhoè. Nhờ vậy ông làm ra được nhiều bản lặp mà vẫn mỗi bản một khác.

Pop art khác nghệ thuật quảng cáo thế nào?

Hình ảnh có khi giống nhau, nhưng mục đích khác. Quảng cáo muốn người xem mua hàng. Pop art đặt hình ảnh quảng cáo vào bối cảnh nghệ thuật để người xem nhìn lại nó, đặt câu hỏi về nó, và thường không đưa ra kết luận.

Pop art có hợp làm tranh treo phòng trẻ không?

Khá hợp vì màu tươi, hình đơn giản, dễ nhận ra. Nên chọn những hình đồ vật, đồ ăn, con vật theo phong cách pop art hơn là ảnh người nổi tiếng. Tốt nhất cho trẻ tự làm một bức theo bài tập ở trên rồi treo lên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138