TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Đi bảo tàng, tranh thật và bản in

Phục chế tranh cổ: Đêm tuần tra, trần Sistine, Bữa tiệc ly đã được cứu ra sao

Kiệt tác bạn thấy hôm nay đều đã qua tay người phục chế. Làm sạch véc ni, tô bù chỗ mất, những tranh cãi quanh Đêm tuần tra, trần Sistine và Bữa tiệc ly.

Wide shot of a restoration workbench, an older conservator in a light khaki coat leans over a large canvas with a magnifier and cotton swabs, soft overhead studio light

Phục chế tranh cổ là việc làm sạch lớp véc ni và bụi bẩn đã ngả màu, gia cố chỗ sơn bong, rồi tô bù những chỗ mất sao cho người xem đứng xa thấy liền mạch mà người nghiên cứu đứng gần vẫn phân biệt được đâu là phần gốc. Hầu như mọi kiệt tác bạn thấy trong bảo tàng hôm nay đã qua tay người phục chế ít nhất một lần, và có lần phục chế làm cả thế giới tranh cãi.

Phần dưới giải thích các bước phục chế bằng lời thường, rồi kể ba trường hợp nổi tiếng: bức Đêm tuần tra của Rembrandt có cái tên ra đời một phần từ lớp véc ni tối, trần nhà nguyện Sistine sáng bừng sau khi làm sạch, và bức Bữa tiệc ly của Leonardo da Vinci gần như được cứu từ đống vụn sơn. Cuối bài là cách nhìn ra dấu vết phục chế khi đứng trước tranh.

Vì sao tranh cổ cần phục chế

Tranh sơn dầu xưa thường được phủ một lớp véc ni trong suốt để bảo vệ và làm màu sâu hơn. Theo thời gian, nhiều loại véc ni cũ ngả vàng rồi nâu, cộng thêm khói nến, khói lò sưởi, bụi bám qua hàng trăm năm. Kết quả là cả bức tranh chìm dưới một lớp kính màu hổ phách: trời xanh thành xanh lục, da người thành nâu, bóng tối nuốt hết chi tiết.

Bên dưới, lớp sơn cũng già đi. Vải co giãn theo độ ẩm, gỗ nứt, sơn rạn và có chỗ bong thành vảy. Những lần sửa chữa của người đời trước, đôi khi vụng về, để lại những mảng sơn vẽ đè lên phần gốc, có khi đè cả những chỗ không hề hỏng.

Người phục chế ngày nay làm việc theo vài nguyên tắc chung: chỉ làm những gì cần thiết, dùng vật liệu có thể gỡ ra được mà không hại tới lớp gốc, ghi chép và chụp ảnh từng bước, và không vẽ thêm những gì không có bằng chứng là từng tồn tại. Nghe đơn giản, nhưng mỗi quyết định đều có thể gây tranh cãi, vì ranh giới giữa bụi bẩn và lớp sơn cuối cùng của hoạ sĩ đôi khi mỏng như một sợi tóc.

Các bước phục chế nói gọn

Mỗi bức tranh một khác, nhưng một đợt phục chế tranh sơn dầu thường đi qua những bước sau:

BướcLàm gìNgười xem nhận ra qua
Nghiên cứuChụp ảnh, chụp tia X, hồng ngoại, lấy mẫu siêu nhỏ để biết từng lớpẢnh tư liệu bảo tàng công bố
Gia cốDán lại chỗ sơn bong, có khi bồi thêm một lớp vải mới phía sau tấm vải cũMặt tranh phẳng hơn, ít vảy bong
Làm sạchDùng dung môi chọn lọc, từng ô nhỏ bằng tăm bông, gỡ véc ni và lớp sửa cũMàu sáng và lạnh hơn hẳn
Tô bùChỉ tô vào chỗ mất màu, bằng màu có thể gỡ ra đượcĐứng gần thấy vùng có kết cấu khác
Phủ véc ni mớiLớp bảo vệ ổn định hơn, ít ngả vàng hơnĐộ bóng đều trên mặt tranh

Bước làm sạch là bước người xem thấy rõ nhất và cũng gây tranh cãi nhiều nhất. Có người chụp ảnh lúc bức tranh mới làm sạch được một nửa: một bên nâu vàng, một bên trong trẻo, đường ranh giới rõ như kẻ thước. Những tấm ảnh đó là bài học trực quan nhất về việc ta vẫn nhìn tranh cổ qua một lớp kính màu.

Đêm tuần tra: một cảnh ban ngày bị gọi là đêm

Bức tranh lớn của Rembrandt vẽ một đội dân quân ở Amsterdam đang xuất phát, viên chỉ huy mặc đồ đen bước tới, người phó mặc đồ vàng sáng bên cạnh, xung quanh là người cầm giáo, cầm cờ, một cô bé sáng rực như được đèn rọi giữa đám đông. Cái tên Đêm tuần tra không phải do Rembrandt đặt. Nó xuất hiện về sau, khi lớp véc ni và bụi bẩn đã làm cả bức tranh tối sầm, khiến người ta tưởng đây là cảnh ban đêm. Các đợt làm sạch cho thấy cảnh vốn sáng hơn nhiều, dù Rembrandt vẫn dùng bóng tối đậm để làm nổi những nhân vật chính.

Bức tranh còn mang một vết thương khác: vào thế kỷ 18, khi được chuyển tới treo ở toà thị chính, nó bị cắt bớt ở các cạnh cho vừa bức tường, mất đi một phần hình. Người ta biết điều này nhờ một bản chép nhỏ được vẽ trước khi tranh bị cắt.

Những năm gần đây, bảo tàng giữ tranh tổ chức một đợt nghiên cứu và phục chế lớn ngay trong phòng trưng bày, sau một vách kính, khách tham quan vẫn đứng xem người phục chế làm việc. Đó là một cách nói rằng phục chế không phải chuyện bí mật trong phòng kín, mà là một phần của đời sống tác phẩm.

Trần Sistine và Bữa tiệc ly: hai cuộc tranh cãi lớn

Trần nhà nguyện Sistine sáng bừng. Vào cuối thế kỷ 20, trần nhà nguyện do Michelangelo vẽ được làm sạch trong nhiều năm. Lớp muội nến và những lớp keo, véc ni do người đời trước phủ lên được gỡ bỏ, để lộ những màu hồng, xanh lá, vàng chanh tươi tắn, khác hẳn hình ảnh một Michelangelo u tối mà nhiều thế hệ đã quen. Một số nhà phê bình phản đối, cho rằng cùng với bụi bẩn, những lớp hoàn thiện mỏng của chính hoạ sĩ cũng bị gỡ mất. Cuộc tranh luận chưa bao giờ ngã ngũ hoàn toàn.

Bữa tiệc ly được cứu từ vụn sơn. Leonardo không vẽ bức tường này theo lối bích hoạ truyền thống, tô màu lên vữa còn ướt, mà thử một kỹ thuật vẽ lên tường khô để có thể vẽ chậm và sửa nhiều. Kết quả là màu bắt đầu bong tróc chỉ sau một thời gian ngắn. Qua nhiều thế kỷ, các lớp vẽ đè của những lần sửa trước còn nhiều hơn phần gốc. Một đợt phục chế kéo dài khoảng hai mươi năm, kết thúc cuối thế kỷ 20, đã gỡ những lớp vẽ đè đó, để lại phần gốc còn sót và tô những chỗ mất bằng màu nước nhạt để phân biệt.

Bài học chung. Cả hai trường hợp cho thấy phục chế luôn là một lựa chọn: giữ lớp thời gian hay tìm lại màu ban đầu, chấp nhận những khoảng trống hay lấp đầy cho dễ nhìn. Không có câu trả lời đúng tuyệt đối, chỉ có những lựa chọn được ghi chép minh bạch.

Khi phục chế đi sai đường

Bên cạnh những đợt phục chế bài bản, có những trường hợp nhắc nhở vì sao đây là việc của người có nghề:

  • Một bức bích hoạ chân dung trong một nhà thờ nhỏ ở Tây Ban Nha, được một người không chuyên tự ý tô lại vì thấy nó bong tróc. Kết quả biến dạng tới mức hình ảnh lan khắp thế giới như một trò cười, dù ý định ban đầu là tốt.
  • Những bức tranh cổ bị người đời trước vẽ thêm quần áo, đổi nét mặt, thêm chữ ký giả, mà đến khi chụp tia X người ta mới thấy phần gốc bên dưới.
  • Ở nhiều nơi, tượng cổ và hoành phi ở đình chùa từng bị sơn lại bằng sơn công nghiệp sáng choang trong những lần tu sửa, che mất lớp sơn son thếp vàng cũ. Báo chí đã nhiều lần nhắc tới chuyện này như một bài học về việc làm mới di sản.
  • Những lần làm sạch quá tay, dùng dung môi mạnh, xoá luôn cả những lớp men màu mỏng mà hoạ sĩ phủ lên cuối cùng.

Điểm chung của các trường hợp này là thiếu ba thứ: nghiên cứu trước khi làm, vật liệu có thể gỡ ra được, và ghi chép để người sau biết đã làm gì. Khi đọc tin về một đợt phục chế, bạn có thể tự hỏi ba điều đó.

Phục chế lụa và sơn mài: bài toán riêng của tranh Việt

Những gì kể ở trên chủ yếu nói về tranh sơn dầu và bích hoạ châu Âu. Tranh Việt có những chất liệu đặt ra bài toán khác. Tranh lụa vẽ trên tấm vải tơ mỏng, thường được bồi lên giấy; khi lớp bồi mục hay bị ẩm, lụa có thể rách, màu bong theo những đường gãy. Phục chế lụa đòi hỏi tách, bồi lại từng lớp, việc rất chậm và cần tay nghề riêng.

Sơn mài thì khác hẳn sơn dầu: các lớp sơn ta, vỏ trứng, vàng bạc thếp được mài phẳng cùng nhau, nên chỗ bong hay rạn không thể chỉ tô bù trên mặt mà phải hiểu cách tấm tranh đã được làm từ lớp dưới lên. Người phục chế sơn mài thường phải là người hiểu nghề sơn ta, biết sơn khô trong điều kiện ẩm ra sao.

Với người xem, điều cần nhớ là cùng một nguyên tắc: biết phần nào là gốc, phần nào là sửa. Khi đứng trước một tấm sơn mài cũ trong bảo tàng mà thấy một vùng bóng và màu khác hẳn phần còn lại, rất có thể đó là chỗ đã qua tay người sửa, và đó cũng là một phần câu chuyện của tác phẩm.

Tự tập: nhìn ra dấu vết phục chế

Lần tới đứng trước một bức tranh cổ trong bảo tàng, thử làm theo những bước sau:

  1. Nhìn toàn cảnh từ xa, ghi nhận bức tranh liền mạch tới mức nào.
  2. Lại gần, đứng nghiêng so với mặt tranh, để ánh đèn trượt trên bề mặt. Tìm những vùng có độ bóng khác hẳn xung quanh: đó thường là chỗ được tô bù hoặc phủ véc ni sau.
  3. Ở những bích hoạ Ý, tìm những vùng phủ bằng các nét sọc dọc nhỏ li ti. Đây là một lối tô bù có chủ ý: đứng xa thấy liền màu, đứng gần thấy rõ là phần người phục chế thêm vào.
  4. Nhìn những vết rạn trên mặt sơn. Rạn tự nhiên chạy liền qua các vùng màu; chỗ vết rạn bỗng dừng lại hoặc được vẽ giả thường là chỗ đã sửa.
  5. Đọc chú thích hoặc tài liệu của bảo tàng xem tranh đã được phục chế khi nào. Tự hỏi: nếu bức này chưa từng được làm sạch, mình sẽ thấy nó tối và vàng tới mức nào?

Xem tiếp: tìm ảnh "trước và sau phục chế" mà các bảo tàng lớn đã công bố cho một bức bạn yêu thích. Đặt hai ảnh cạnh nhau, bạn sẽ hiểu vì sao mỗi lần một kiệt tác được làm sạch lại có người vui mừng, có người tiếc nuối. Với tranh sơn mài và tượng gỗ Việt, câu hỏi cũng tương tự: giữ dấu thời gian hay làm mới, và ai đủ hiểu biết để quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Phục chế tranh khác vẽ lại tranh ở chỗ nào?

Phục chế chỉ làm sạch, gia cố và tô bù đúng những chỗ đã mất, bằng vật liệu gỡ ra được và có ghi chép. Vẽ lại là phủ màu mới lên cả những chỗ còn nguyên, làm mất phần gốc. Phục chế đúng nghề luôn để người nghiên cứu phân biệt được đâu là gốc, đâu là phần thêm.

Vì sao bức tranh của Rembrandt được gọi là Đêm tuần tra?

Cái tên xuất hiện về sau, khi lớp véc ni và bụi bẩn làm bức tranh tối sầm, khiến người ta tưởng đây là cảnh ban đêm. Thực tế bức tranh vẽ một đội dân quân xuất phát vào ban ngày, dù Rembrandt dùng nhiều bóng tối để làm nổi nhân vật chính.

Vì sao việc làm sạch trần nhà nguyện Sistine gây tranh cãi?

Sau khi làm sạch, màu sắc hiện ra tươi sáng hơn hẳn hình ảnh quen thuộc. Một số người cho rằng cùng với muội nến và keo cũ, những lớp hoàn thiện mỏng của chính Michelangelo cũng bị gỡ mất, trong khi những người phục chế cho rằng họ đã trả lại màu thật.

Bức Bữa tiệc ly hư hại vì sao?

Leonardo dùng một kỹ thuật vẽ lên tường khô thay vì vẽ trên vữa ướt như bích hoạ truyền thống, nên màu bám kém và bong tróc sớm. Qua nhiều thế kỷ, các lần sửa chữa còn vẽ đè thêm. Đợt phục chế dài cuối thế kỷ 20 đã gỡ lớp vẽ đè và giữ lại phần gốc còn sót.

Đứng trước tranh có nhận ra chỗ đã phục chế không?

Thường là có, nếu nhìn kỹ. Đứng nghiêng để thấy vùng có độ bóng khác, tìm những vùng tô bằng nét sọc nhỏ ở bích hoạ Ý, và để ý chỗ vết rạn tự nhiên bỗng dừng lại. Phục chế tốt cố ý để những dấu này cho người xem gần thấy được.

Tranh cũ trong nhà bị bẩn, ố có nên tự làm sạch không?

Không nên với tranh có giá trị hay kỷ niệm. Dung môi, nước, khăn ướt dễ làm trôi lớp màu mỏng hoặc làm loang giấy. Nên giữ tranh ở chỗ khô, tránh nắng, và hỏi người làm phục chế có kinh nghiệm với đúng chất liệu đó trước khi làm gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138