Nghe đàn tranh độc tấu cho ra cái hay là nghe được hai bàn tay cùng lúc: tay phải đeo móng gảy dây ở phía phải con nhạn, cho ra những tiếng trong, những chuỗi vuốt như nước chảy, những tiếng vê rung liên tục; tay trái nhấn dây phía bên kia con nhạn, làm nốt nhạc ngân lên, trĩu xuống, rung nhẹ như giọng người luyến chữ. Một bản đàn chỉ có tiếng gảy mà thiếu tiếng nhấn thì nghe như hộp nhạc; chính tay trái làm đàn tranh có hồn Việt.
Phần dưới giải thích cây đàn làm ra tiếng thế nào, những ngón đàn nghe ra được bằng tai thường, nên bắt đầu nghe từ những bài nào, vì sao đàn tranh đứng ở mọi lối nhạc truyền thống từ ca Huế tới đờn ca tài tử, những hiểu lầm hay gặp, và cách tự tập nghe để nhận ra tay trái của người chơi.
Cây đàn trông thế nào, tiếng ra từ đâu
Đàn tranh là cây đàn dài, mặt đàn hơi cong, trên mặt có nhiều dây kim loại căng song song. Loại phổ biến nhất có mười sáu dây, nên còn gọi là đàn thập lục; ngày nay có thêm những loại nhiều dây hơn. Mỗi dây được kê trên một con nhạn nhỏ, hình như cánh chim, xếp thành một đường chéo trên mặt đàn. Con nhạn chia dây làm hai phần.
Phần dây bên phải con nhạn là nơi tay phải gảy. Người chơi đeo móng gảy vào vài ngón tay, thường là ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa, để tiếng ra đanh và trong. Phần dây bên trái con nhạn là nơi tay trái nhấn. Khi tay trái ấn xuống, dây căng hơn, nốt nhạc cao lên; khi nhả ra từ từ, nốt chùng xuống. Đây là bí mật của những tiếng ngân cong mà bạn nghe trong mọi bản đàn tranh.
Dây đàn thường được lên theo hệ năm âm, quen gọi là ngũ cung. Vì thế khi tay phải lướt qua nhiều dây liền nhau, tiếng đàn nghe hài hoà, không có nốt nào chói, và mang màu Á Đông ngay lập tức. Người chơi có thể dịch con nhạn để lên dây theo những hơi khác nhau, cho bài vui hoặc bài buồn.
Những ngón đàn nghe ra được bằng tai thường
Ngón á, tức là vuốt. Tay phải lướt nhanh qua một loạt dây, lên hoặc xuống, cho ra một chuỗi nốt như thác nước. Đây là tiếng quen tai nhất của đàn tranh, thường dùng để mở bài, nối câu hay kết đoạn.
Ngón vê. Tay phải gảy liên tục rất nhanh trên một dây, tiếng nghe như rung, như một nốt kéo dài không dứt. Vê làm nốt nhạc của đàn tranh, vốn tắt nhanh, trở nên ngân dài như tiếng sáo.
Ngón nhấn luyến. Tay phải gảy, tay trái nhấn dây xuống hoặc nhả lên, nốt nhạc trượt từ cao độ này sang cao độ khác. Nghe như một chữ có dấu hỏi, dấu ngã được hát lên.
Ngón nhấn rung. Tay trái nhấn rồi rung nhẹ liên tục, tiếng ngân run rẩy như giọng người xúc động. Ở các điệu buồn, ngón rung xuất hiện rất nhiều.
Ngón mổ và ngón vỗ. Gảy dứt khoát từng nốt, hay nhấn nhanh rồi nhả cho tiếng nảy lên. Những tiếng này cho câu đàn có nhịp, có điểm nhấn, không bị nhoè.
Bắt đầu nghe từ những bài nào
Đàn tranh có mặt ở rất nhiều lối nhạc, nên có nhiều cửa vào. Một vài gợi ý theo thứ tự từ dễ tới khó:
- Những bài dân ca quen tai được chuyển sang đàn tranh, như các điệu lý, các bài dân ca Bắc Bộ như Bèo dạt mây trôi. Bạn thuộc giai điệu sẵn nên dễ nghe ra tay trái luyến ở chữ nào.
- Những bản nhạc Huế quen thuộc như liên khúc Lưu thủy – Kim tiền – Xuân phong – Long hổ, nơi đàn tranh đi cùng hoặc độc tấu, tươi sáng, nhiều ngón á và ngón vê.
- Những bài bản đờn ca tài tử đờn trên đàn tranh, chậm hơn, nhiều nhấn nhá, nghe ra rõ cái tình của miền Nam.
- Những tác phẩm viết riêng cho đàn tranh của các nhạc sĩ, nghệ sĩ đời sau, nơi người chơi phô hết kỹ thuật, có khi dùng cả hai tay gảy cùng lúc.
Nghe mỗi loại vài bài, bạn sẽ nhận ra cùng một cây đàn mà ở Huế thì chừng mực, ở miền Nam thì đằm, trong dân ca Bắc thì trong trẻo.
Nghe một bản độc tấu từ đầu đến cuối: cấu trúc thường gặp
Nhiều bản đàn tranh độc tấu, nhất là những bản dựa trên nhạc truyền thống, đi theo một khung khá quen. Mở đầu là một đoạn dạo tự do, không theo nhịp, người chơi rải vài tiếng ngân, vài ngón á, như đang thử tiếng và gọi không khí. Đoạn này chậm, nhiều khoảng lặng, nên nghe kỹ tiếng ngân sau mỗi lần gảy.
Sau đó bản đàn vào nhịp, giai điệu chính xuất hiện, thường ở tốc độ vừa. Đây là lúc tay trái nhấn luyến nhiều nhất, vì giai điệu cần mang hồn chữ. Rồi bản đàn có thể tăng tốc, những ngón vê, ngón á dày lên, như câu chuyện đi tới cao trào. Cuối cùng là đoạn chậm lại, có khi trở về một câu của phần mở, rồi kết bằng một tiếng ngân dài.
Biết khung này, bạn sẽ không bị lạc khi nghe một bản dài. Mỗi khi tốc độ đổi, tự hỏi mình đang ở đoạn nào: dạo, giai điệu chính, cao trào hay kết. Khi nghe ra đoạn kết quay về câu mở đầu, bạn sẽ có cảm giác trọn vẹn như đọc xong một truyện ngắn.
Vì sao đàn tranh có mặt ở mọi lối nhạc truyền thống
Ít cây đàn Việt đi được nhiều nơi như đàn tranh. Nó có trong dàn nhạc ca Huế, trong đờn ca tài tử Nam Bộ, trong những buổi hoà tấu nhạc dân tộc, và trong nhiều tác phẩm mới. Lý do nằm ở chính cấu tạo: nhiều dây cho phép chơi giai điệu lẫn hoà âm, con nhạn di động cho phép lên nhiều hơi, và tay trái nhấn được cho phép luyến láy theo giọng từng vùng.
Thứ hai là âm sắc. Tiếng đàn tranh trong và sáng nhưng không chói, đứng được một mình mà cũng hoà được với giọng hát và các nhạc cụ khác. Trong ca Huế, đàn tranh hay đi những câu dạo và chen giữa câu ca; trong tài tử, nó đối đáp với đờn kìm, đờn cò.
Thứ ba là sự gần gũi với giọng nói. Như đàn bầu, đàn tranh luyến được nốt nhạc, nên những bài dân ca chuyển sang tiếng đàn vẫn giữ được hồn chữ. Người nghe từ nơi khác đến, chưa biết gì về nhạc Việt, thường nhận ra tiếng đàn tranh như một dấu hiệu của âm nhạc vùng này.
Hiểu lầm hay gặp về đàn tranh
"Đàn tranh là đàn cổ tranh của Trung Quốc." Đàn tranh Việt cùng họ đàn tranh với nhiều nước châu Á, nhưng có cấu tạo, cách lên dây và đặc biệt là lối nhấn luyến riêng. Nghe cạnh nhau sẽ thấy tay trái của người chơi Việt luyến theo thanh điệu tiếng Việt.
"Tiếng đàn tranh lúc nào cũng nhẹ nhàng, buồn." Đàn tranh chơi được những đoạn nhanh, mạnh, rộn ràng, nhất là trong các bản nhạc Huế điệu Bắc và tác phẩm mới. Nhẹ nhàng chỉ là một mặt.
"Nhiều ngón á là đàn hay." Ngón á đẹp và dễ gây ấn tượng, nhưng dùng nhiều quá thì bản đàn thành rối. Người chơi giỏi thường dành ngón á cho những chỗ cần, và để tay trái nói nhiều hơn.
"Đàn tranh nhiều dây thì hay hơn đàn ít dây." Đàn nhiều dây cho phép chơi rộng hơn, hợp với tác phẩm mới. Nhưng nhiều bài cổ được viết cho đàn mười sáu dây và nghe trên đó vẫn trọn vẹn, có khi còn đúng màu hơn vì người viết đã tính sẵn cho số dây ấy.
Tự tập nghe tay trái trong mười phút
Chuẩn bị một bản đàn tranh độc tấu có hình ảnh, để vừa nghe vừa nhìn tay người chơi.
- Xem một lượt, chỉ nhìn tay phải. Đếm những lần tay phải lướt nhanh qua nhiều dây, đó là ngón á.
- Xem lại, lần này chỉ nhìn tay trái. Mỗi lần tay trái ấn xuống, lắng nghe nốt nhạc thay đổi thế nào.
- Tắt hình, chỉ nghe. Thử đoán khi nào tay trái đang nhấn. Mở lại hình để kiểm tra.
- Tự hỏi: câu đàn nào làm mình nhớ tới một giọng nói, và lúc đó tay trái đang làm gì?
- Nghe một đoạn rất chậm, chú ý tiếng ngân sau khi gảy. Tiếng ngân ấy dài bao lâu, có rung không?
Sau bài tập, bạn sẽ thấy tiếng đàn tranh không còn là một chuỗi nốt đẹp nữa, mà là hai bàn tay đang đối đáp với nhau.
Lặp lại bài tập với một người chơi khác, bạn sẽ thấy mỗi người có thói quen tay trái riêng: người nhấn sâu, người rung nhanh, người luyến chậm rãi. Nhận ra được điều này là bạn đã nghe đàn tranh như người trong nghề.
Nghe ở đâu, nghe cùng ai
Đàn tranh có mặt ở rất nhiều nơi: các chương trình nhạc dân tộc ở nhà hát, những buổi ca Huế, những buổi đờn ca tài tử, các lễ hội, nhà văn hoá, cả những quán trà yên tĩnh có người đàn. Khi nghe trực tiếp, nên ngồi chếch về phía tay trái người chơi, để thấy được những ngón nhấn, thứ mà nhiều người ngồi chính diện bỏ lỡ.
Ở nhà, đàn tranh hợp với những buổi sáng yên, đọc sách, uống trà. Mở loa nhỏ trong phòng, đặt cách xa một chút để tiếng đàn có khoảng không để vang. Nghe bằng tai nghe thì nên chọn bản thu có chất lượng tốt, vì những tiếng ngân và tiếng rung nhỏ rất dễ mất khi bản thu bị nén nhiều.
Nếu trong nhà có con nhỏ đang học nhạc, đàn tranh là cửa vào hay để con làm quen với nhạc cụ dân tộc. Cho con nghe, rồi hỏi con nghe thấy tiếng nước chảy hay tiếng mưa rơi ở chỗ nào. Trẻ thường thích ngón á vì nghe như phép thuật, và từ đó có thể tò mò muốn biết thêm về cây đàn.
Câu hỏi thường gặp
Đàn tranh có bao nhiêu dây?
Loại đàn tranh phổ biến nhất có mười sáu dây, nên còn gọi là đàn thập lục. Ngày nay có thêm những loại nhiều dây hơn, dùng cho các tác phẩm mới cần âm vực rộng.
Ngón á trong đàn tranh là gì?
Ngón á là cách tay phải lướt nhanh qua nhiều dây liền nhau, lên hoặc xuống, tạo một chuỗi nốt như nước chảy. Đây là tiếng quen tai nhất của đàn tranh, thường dùng để mở bài hoặc nối câu.
Tay trái làm gì khi chơi đàn tranh?
Tay trái nhấn dây ở phía bên trái con nhạn để thay đổi độ căng, làm nốt nhạc cao lên, chùng xuống hay rung nhẹ. Chính tay trái tạo ra những tiếng luyến láy giống giọng người.
Người mới nên nghe đàn tranh từ bài nào?
Nên bắt đầu từ những bài dân ca quen tai được chuyển sang đàn tranh, vì bạn đã thuộc giai điệu. Sau đó nghe các bản nhạc Huế và đờn ca tài tử để thấy cùng một cây đàn ở các vùng khác nhau.
Đàn tranh Việt khác đàn tranh các nước khác thế nào?
Đàn tranh Việt cùng họ với nhiều loại đàn tranh châu Á, nhưng khác ở cách lên dây và nhất là lối nhấn luyến theo thanh điệu tiếng Việt. Nghe tay trái của người chơi là thấy rõ nhất sự khác biệt.
Nghe đàn tranh trực tiếp nên ngồi ở đâu?
Nên ngồi chếch về phía tay trái người chơi để thấy được những ngón nhấn. Ngồi chính diện thường chỉ thấy tay phải gảy, dễ bỏ lỡ nửa cái hay của bản đàn.