TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc Việt kinh điển

Nam ai, Nam bình trong ca Huế: nghe hai điệu buồn của xứ Huế từ đâu

Nam ai và Nam bình là hai điệu buồn tiêu biểu của ca Huế. Phân biệt bằng tai thế nào, để ý đàn tranh, đàn nguyệt, giọng Huế ra sao, nghe tiếp điệu nào.

Wide shot of a Hue riverside pavilion at dusk, an older man in a graphite tunic plays a moon lute with a small ensemble, lanterns reflected on the water

Nam ai và Nam bình là hai điệu tiêu biểu của nhóm điệu Nam trong ca Huế, nhóm điệu buồn: Nam ai là buồn thương, ai oán, nhịp chậm và trĩu; Nam bình buồn mà êm, như người ngồi kể chuyện cũ với giọng bình thản. Nghe hai điệu này cạnh nhau là cách nhanh nhất để hiểu vì sao người ta nói ca Huế có cái buồn riêng, không giống nỗi buồn của dân ca miền khác.

Phần dưới giải thích ca Huế là gì bằng lời thường, cách phân biệt điệu Bắc vui và điệu Nam buồn, những nhạc cụ nên để ý, vì sao giọng Huế làm điệu Nam buồn đến thế, những hiểu lầm hay gặp và cách tự tập nghe để tai bạn phân biệt được Nam ai với Nam bình sau vài lần nghe.

Ca Huế là gì, kể bằng lời thường

Ca Huế là lối ca thính phòng của đất Huế, hát trong một không gian nhỏ, có vài người ngồi nghe, với một dàn nhạc nhỏ đệm theo. Nó hình thành từ sự gặp gỡ giữa âm nhạc trong cung đình và những làn điệu dân gian của vùng sông Hương. Vì thế ca Huế vừa có vẻ trang nhã, chừng mực của nhạc cung đình, vừa có cái mộc mạc của câu hò trên sông.

Người ta hay chia các điệu ca Huế làm hai nhóm. Nhóm điệu Bắc có màu sáng, tươi, nhịp vừa phải, như Lưu thủy, Kim tiền. Nhóm điệu Nam có màu buồn, trầm, nhiều luyến láy, tiêu biểu là Nam ai, Nam bình. Ngoài ra ca Huế còn có các điệu hò như hò mái nhì, hò mái đẩy, vốn là câu hò của người chèo đò trên sông, và các điệu lý.

Ngày nay, cách nhiều người gặp ca Huế lần đầu là nghe trên thuyền trên sông Hương buổi tối, hay trong một nhà vườn, một gian đình. Nhưng không gian không quan trọng bằng cách nghe. Một bản thu tốt nghe trong căn phòng yên ở nhà cũng đủ để bạn bước vào thế giới ấy, nếu biết nghe điều gì.

Phân biệt Nam ai và Nam bình bằng tai

Hai điệu cùng nhóm Nam, cùng buồn, nên người mới rất dễ lẫn. Bảng dưới gợi ý những dấu hiệu nghe được mà không cần biết nhạc lý.

Dấu hiệuNam aiNam bình
Không khíBuồn thương, ai oán, như tiếng thanBuồn mà êm, bình thản, như lời kể
NhịpRất chậm, có cảm giác trĩu xuốngChậm nhưng đều, nhẹ hơn
Luyến láyNhiều, sâu, có những chữ bị kéo rất dàiCó luyến nhưng mềm, chữ rõ hơn
Giọng caThường hạ thấp, nghèn nghẹnThường giữ đều, ít nghẹn hơn
Cảm giác sau khi ngheLặng đi, muốn ngồi yênMan mác, như vừa nghe một câu chuyện cũ

Những dấu hiệu này chỉ là gợi ý cho người bắt đầu. Mỗi người ca có cách xử lý riêng, có bản Nam bình được ca rất buồn, có bản Nam ai được ca với vẻ chừng mực. Nhưng nghe đủ nhiều, bạn sẽ thấy Nam ai luôn có cái gì đó nặng hơn, sâu hơn.

Nghe dàn nhạc: để ý những cây đàn nào

Đàn tranh. Tiếng trong, những chuỗi nốt rơi nhẹ, có tiếng nhấn nhá ở tay trái làm nốt nhạc ngân cong. Đàn tranh thường đi những câu dạo đầu và chen giữa các câu ca.

Đàn nguyệt. Mặt tròn như trăng, tiếng đanh, rõ nhịp. Đàn nguyệt thường giữ cái khung của bài, nghe ra tiếng nguyệt là nghe ra nhịp.

Đàn nhị và đàn tỳ bà. Đàn nhị kéo vĩ, tiếng nỉ non, quấn quanh giọng ca; tỳ bà tiếng giòn, hay đi những chuỗi nốt nhanh. Ở điệu Nam, tiếng nhị thường làm nỗi buồn sâu thêm.

Có khi thêm đàn bầu, sáo, sênh tiền. Tuỳ dàn nhạc, có thể có tiếng đàn bầu ngân trong, tiếng sáo, và sênh tiền là nhạc cụ gõ có gắn những đồng tiền đồng, kêu lách cách giữ nhịp. Nghe một bản ca Huế đủ dàn, bạn sẽ thấy mỗi cây đàn có chỗ riêng, không ai lấn ai. Đó là sự chừng mực rất Huế: âm thanh đầy mà không ồn.

Vì sao điệu Nam của Huế buồn theo cách riêng

Cái buồn của Nam ai, Nam bình không chỉ do giai điệu mà còn do giọng Huế. Tiếng Huế có những thanh điệu khác giọng Bắc và giọng Nam, nhiều chữ nghe trầm và nặng hơn. Khi lời ca được hát bằng giọng Huế, mỗi chữ đã mang sẵn một độ trầm, giai điệu chỉ cần đi theo là nỗi buồn tự nổi lên.

Thứ hai là thang âm. Các điệu Nam dùng những nốt nhạc có độ cao hơi lệch so với những nốt quen tai trong nhạc phương Tây, và người chơi đàn nhấn cho nốt nhạc chênh lên, chùng xuống một chút. Tai người quen nhạc phổ thông nghe thấy như có gì đó lơ lửng, chưa tròn, và chính cái chưa tròn ấy gây cảm giác man mác.

Thứ ba là nhịp chậm và những chữ ngân dài. Ca Huế không vội. Một câu ca có thể kéo dài rất lâu, người ca để chữ cuối buông xuống từ từ. Trong khoảng ấy, người nghe có thời gian để nỗi buồn lắng lại. Nghe ca Huế mà vội, chuyển bài sau một phút, thì sẽ chỉ thấy chậm; ngồi yên nghe trọn mới thấy cái sâu.

Hiểu lầm hay gặp về ca Huế

"Ca Huế toàn là nhạc buồn." Chỉ nhóm điệu Nam là buồn. Nhóm điệu Bắc như Lưu thủy, Kim tiền tươi sáng, có khi rộn ràng. Một buổi ca Huế hay thường xen kẽ cả hai để người nghe không bị chìm hẳn trong buồn.

"Ca Huế và hò Huế là một." Hò là câu hát lao động của người chèo đò, thường hát mộc, tự do hơn. Ca Huế là ca thính phòng có dàn nhạc đệm. Trong một buổi biểu diễn, hai thứ hay được đặt cạnh nhau nên dễ lẫn.

"Ca Huế là nhã nhạc." Nhã nhạc là nhạc lễ của triều đình, dùng trong nghi lễ, dàn nhạc lớn. Ca Huế là lối ca thính phòng, nhỏ, gần gũi hơn. Ca Huế chịu ảnh hưởng của nhạc cung đình nhưng không phải là một.

"Phải là người Huế mới ca được ca Huế." Giọng Huế giúp ca Huế đúng chất hơn, nhưng nhiều người ca giỏi không sinh ra ở Huế, họ học kỹ cách nhả chữ và luyến láy của giọng Huế.

"Nghe trên thuyền mới là nghe ca Huế thật." Thuyền trên sông Hương là một không gian đẹp, nhưng có khi ồn, đông và chương trình rút gọn. Một buổi ca trong nhà vườn yên tĩnh, hay một bản thu tốt nghe ở nhà, nhiều khi cho bạn nghe kỹ hơn từng tiếng đàn, từng chữ ngân.

Tự tập nghe Nam ai, Nam bình trong mười phút

Chuẩn bị một bản Nam ai và một bản Nam bình, tốt nhất là cùng một người ca.

  1. Nghe Nam bình trước, trọn một bản, không xem lời. Ghi lại ba chữ mô tả cảm giác của bạn.
  2. Nghe Nam ai ngay sau đó. Lại ghi ba chữ.
  3. So hai cột chữ. Tự hỏi: chỗ khác nhau lớn nhất là ở nhịp, ở giọng ca hay ở tiếng đàn?
  4. Nghe lại đoạn đầu của mỗi bản, chỉ chú ý tiếng đàn nhị. Ở bản nào tiếng nhị nghe nỉ non hơn?
  5. Nghe thêm một điệu Bắc như Lưu thủy để thấy độ tương phản, rồi quay lại Nam ai lần cuối.

Sau bài tập, nhiều người nhận ra mình đã phân biệt được hai điệu mà không cần ai giải thích. Đó là cái tai đã được mở.

Nếu thấy khó, đừng nản. Người nghe lâu năm cũng từng mất nhiều buổi mới tách được hai điệu. Lặp lại bài tập vào vài buổi tối khác nhau, mỗi lần đổi sang một người ca khác, cái tai sẽ tự quen với những khác biệt nhỏ mà lúc đầu tưởng như không có.

Lời ca Huế: chữ ít mà ngân dài

Lời của nhiều bài ca Huế là thơ, có bài mang điển cố, có bài kể chuyện tình, chuyện chia ly, chuyện nhớ quê. Một câu thơ ngắn được hát rất lâu, vì mỗi chữ được kéo qua nhiều nốt nhạc. Người mới nghe hay thấy khó theo lời, bởi chữ bị tách ra, ngân dài rồi mới tới chữ sau.

Mẹo của người nghe lâu năm là đọc lời trước một lượt, nắm ý chính, rồi khi nghe thì thả lời ra, chỉ bám vào một vài chữ quan trọng. Khi chữ ấy xuất hiện, bạn sẽ thấy người ca dồn tâm vào đó thế nào: hạ giọng, luyến sâu, hay ngừng một chút trước khi buông. Những chữ được chọn để ngân dài thường là chữ mang nặng cảm xúc nhất của câu.

Cũng nên để ý cách người ca phát âm theo giọng Huế. Có những chữ nghe hơi khác cách đọc quen của bạn. Đó không phải hát sai mà là giữ đúng chất giọng của vùng, thứ làm nên màu riêng của ca Huế. Nghe nhiều, bạn sẽ thấy giọng Huế trong ca có độ mềm, tròn và trầm mà giọng nói hằng ngày không hẳn đã có.

Nghe ở đâu, nghe tiếp gì

Ở Huế, ca Huế được biểu diễn trên thuyền trên sông Hương vào buổi tối, trong những nhà vườn, những điểm biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Ngồi trên thuyền nghe Nam ai khi trời tối hẳn, tiếng đàn tranh vọng trên mặt nước, là trải nghiệm nhiều người nhớ rất lâu. Nhưng nếu không có dịp đi Huế, một bản thu tốt từ nguồn có bản quyền vẫn đủ để bắt đầu.

Sau Nam ai, Nam bình, nên nghe hò mái nhì, điệu hò buồn của người chèo đò trên sông, để thấy nỗi buồn ấy đi từ sông nước vào ca thính phòng ra sao. Rồi nghe các điệu lý Huế, ngắn hơn, nhiều màu hơn. Cuối cùng nghe những bản điệu Bắc để hoàn thiện bức tranh.

Nghe cùng ông bà người miền Trung là một cách học rất quý. Nhiều người lớn tuổi thuộc vài câu hò, câu lý, có khi còn biết hát. Mời ông bà nghe Nam ai rồi hỏi ông bà có nhớ câu hò nào trên sông, những câu chuyện kèm theo sẽ giúp bạn hiểu ca Huế hơn mọi lời giảng.

Câu hỏi thường gặp

Nam ai và Nam bình khác nhau thế nào?

Cả hai thuộc nhóm điệu Nam, đều buồn. Nam ai buồn thương, ai oán, nhịp rất chậm và trĩu; Nam bình buồn mà êm, bình thản hơn, như một lời kể chuyện cũ.

Ca Huế có những nhóm điệu nào?

Ca Huế thường được chia thành nhóm điệu Bắc tươi sáng như Lưu thủy, Kim tiền và nhóm điệu Nam buồn như Nam ai, Nam bình. Bên cạnh đó còn có các điệu hò, điệu lý của vùng Huế.

Vì sao ca Huế nghe buồn?

Vì điệu Nam dùng nhịp chậm, nhiều luyến láy, những nốt nhạc được nhấn chênh lệch, cộng với giọng Huế có thanh điệu trầm. Những yếu tố ấy gộp lại tạo nên cái man mác riêng.

Ca Huế khác nhã nhạc cung đình ở đâu?

Nhã nhạc là nhạc lễ của triều đình với dàn nhạc lớn, dùng trong nghi lễ. Ca Huế là lối ca thính phòng với dàn nhạc nhỏ, gần gũi, dù có chịu ảnh hưởng từ nhạc cung đình.

Nghe ca Huế cần chú ý nhạc cụ nào?

Nên chú ý đàn tranh với những chuỗi nốt rơi nhẹ, đàn nguyệt giữ nhịp, đàn nhị nỉ non quanh giọng ca. Có khi còn có đàn bầu, sáo và sênh tiền góp tiếng.

Người mới nên nghe ca Huế ở đâu?

Nếu đến Huế, có thể nghe trên thuyền trên sông Hương hoặc ở những điểm biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Ở xa thì nghe bản thu từ nguồn có bản quyền, trong phòng yên, nghe trọn từng bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138