TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc Việt kinh điển

Hồng Hồng Tuyết Tuyết: nghe bài hát nói ca trù từ tiếng phách, đàn đáy, trống chầu

Hồng Hồng Tuyết Tuyết là bài hát nói ca trù quen thuộc nhất, lời Dương Khuê. Nghe tiếng phách, đàn đáy, trống chầu theo thứ tự nào để thấy cái hay.

Seen from afar across a dark wooden house floor, a ca tru singer in a turquoise tunic strikes a bamboo clapper beside a long-necked lute player, dim lantern light

Hồng Hồng Tuyết Tuyết là một bài hát nói, thể cách được nghe nhiều nhất của ca trù, với lời của nhà nho Dương Khuê: người kể nhớ lại cô bé hát ca trù mình gặp thuở nào, nay gặp lại thì cô đã lớn, còn mình đã già, giọng vừa trêu đùa vừa ngậm ngùi. Muốn nghe bài này cho thấm, bạn cần nghe cùng lúc ba thứ: giọng hát nén hơi của đào nương và tiếng phách trong tay cô, tiếng đàn đáy của kép đàn, và tiếng trống chầu của người thưởng thức.

Ca trù thoạt nghe có thể lạ tai, thậm chí khó nghe với người quen nhạc phổ thông. Phần dưới chỉ ra nên nghe thứ gì trước, vì sao giọng hát ca trù lại nghe như thế, ba nhạc cụ nói chuyện với nhau ra sao, và cách tự tập để sau vài lần, bạn nghe ra cái duyên mà người xưa mê đến thức trắng đêm.

Bài hát nói này kể gì

Lời Hồng Hồng Tuyết Tuyết là một bài thơ hát nói của Dương Khuê, nhà nho sống vào cuối thế kỷ 19. Người kể nhớ lại lần đầu gặp một cô bé theo nghề hát, khi ấy còn nhỏ, tóc còn để kiểu trẻ con, chưa biết gì chuyện đời. Bẵng đi nhiều năm, gặp lại thì cô đã thành người lớn, đã có duyên có dáng, còn người kể thì tóc đã điểm bạc. Bài thơ đi từ ngạc nhiên sang trêu chọc, rồi lắng xuống một chút bùi ngùi về thời gian.

Cái hay của lời là giọng điệu. Không than vãn ủ ê, cũng không ba hoa, mà hóm hỉnh, nhẹ nhàng, rất đúng chất văn chương của các nhà nho thích ca trù: nói chuyện thời gian trôi bằng một nụ cười. Tên bài lấy từ tên gọi của cô đào trong bài, đọc lên đã thấy cái duyên của tiếng Việt với lối láy đôi.

Khi nghe, bạn không cần hiểu hết từng chữ Hán Việt trong lời. Chỉ cần nắm khung: gặp ngày xưa, gặp lại hôm nay, cười với chính mình. Ba khúc ấy đi theo đúng ba nhịp cảm xúc của giọng hát, nên khi đã biết trước, tai bạn tự nhận ra lúc nào giọng ca tươi lên, lúc nào trầm xuống.

Ba người, ba tiếng: ai làm gì trong một buổi ca trù

Đào nương hát và gõ phách. Người hát là nữ, ngồi trên chiếu, tay cầm hai dùi gõ lên một bàn phách nhỏ bằng tre hoặc gỗ. Tiếng phách không chỉ giữ nhịp mà còn đan xen, có lúc dồn dập, có lúc thưa, như một nhạc cụ thứ hai trong tay người hát. Người hát giỏi điều khiển được cả giọng lẫn phách cùng lúc.

Kép đàn chơi đàn đáy. Đàn đáy có cần rất dài, ba dây, thùng đàn không có mặt đáy, nên có tên như vậy. Tiếng đàn trầm, đục, có chút rè, đi những câu ngắn xen giữa câu hát. Kép đàn nhìn đào nương để vào và ra cho khớp.

Quan viên đánh trống chầu. Người thưởng thức ngồi cầm một chiếc trống nhỏ, gõ vào mặt trống và vào tang trống. Tiếng trống không phải để giữ nhịp, mà để khen: khen câu hát hay, khen tiếng đàn khéo. Người cầm chầu giỏi phải hiểu ca trù, đánh đúng chỗ, đánh sai là bị chê.

Ba tiếng thành một cuộc trò chuyện. Hát và phách là lời nói, đàn đáy là tiếng đáp, trống chầu là tiếng vỗ tay của người nghe nằm ngay trong bản nhạc. Đây là điều đặc biệt nhất của ca trù: khán giả cũng là một phần của buổi diễn. Ngày xưa người ta còn coi việc cầm chầu là một cái thú riêng, người nghe sành mới dám nhận dùi trống, vì một tiếng trống đặt sai chỗ cũng làm mất cái hay của cả câu hát.

Vì sao giọng ca trù nghe khác mọi lối hát

Người mới nghe ca trù hay thắc mắc vì sao giọng hát nghe như bị nén, như hát trong cổ chứ không mở to ra. Đó là kỹ thuật chứ không phải giọng yếu. Đào nương giữ hơi ở cổ họng, cho tiếng ra từng hạt nhỏ, có những tiếng nảy liên tiếp nhau như hạt châu lăn. Giọng hát vì thế vang mà không to, sắc mà không chói, rất hợp với một căn phòng nhỏ, vài người ngồi nghe gần.

Thứ hai là cách nhả chữ. Lời ca trù là thơ, nhiều chữ Hán Việt, nên người hát phải nhả chữ rõ, có chữ ngân dài, có chữ buông nhanh. Có những chữ được kéo qua nhiều nốt, uốn lượn rồi mới dứt. Nếu bạn nghe theo lời, sẽ thấy giọng hát như đang ngâm một bài thơ hơn là hát một bài ca.

Thứ ba là sự phối hợp với phách. Đào nương vừa hát vừa gõ, nên giọng và phách có lúc trùng nhau, có lúc lệch nhau một chút. Cái lệch có chủ ý ấy tạo ra độ lửng lơ rất riêng. Những người nghe lâu năm nói rằng nghe ca trù là nghe ở chỗ lệch, chỗ chờ, chỗ ngân, chứ không phải ở giai điệu dễ nhớ.

Nghe Hồng Hồng Tuyết Tuyết theo bốn lượt

Một bản thu hát nói dài chừng vài phút. Thay vì nghe một lần rồi kết luận khó nghe, hãy nghe bốn lượt, mỗi lượt một việc:

  1. Lượt một, chỉ nghe phách. Bỏ qua lời, đếm xem tiếng phách lúc nào dày, lúc nào thưa. Bạn sẽ thấy phách dày lên ở những chỗ câu hát chuyển ý.
  2. Lượt hai, chỉ nghe đàn đáy. Chú ý những tiếng đàn chen vào khi giọng hát nghỉ. Đàn đáy như người ngồi cạnh khẽ gật gù.
  3. Lượt ba, chỉ nghe trống chầu. Mỗi lần trống vang, tự hỏi: vừa rồi người cầm chầu khen câu nào, khen vì sao?
  4. Lượt bốn, nghe tất cả và đọc theo lời. Lúc này ba khúc gặp lại, trêu đùa, ngậm ngùi sẽ hiện ra rõ ràng.

Bốn lượt nghe mất chừng hai mươi phút, nhưng sau đó ca trù sẽ không còn là một khối âm thanh lạ nữa mà thành ba người đang chuyện trò với nhau.

Một mẹo của người nghe lâu năm: đừng nghe ca trù bằng tai nghe nhét sát tai với âm lượng lớn. Tiếng phách và tiếng đàn đáy có nhiều âm sắc khô, gần, nghe quá to sẽ thành chói. Mở loa nhỏ trong phòng, ngồi cách loa vài bước, để âm thanh có khoảng không, giống như đang ngồi ở góc chiếu nghe đào nương hát.

Hiểu lầm hay gặp về ca trù

"Ca trù là hát chèo." Hai thứ khác hẳn nhau. Chèo là sân khấu có tích truyện, vai diễn, nhiều người. Ca trù là lối hát thính phòng, ít người, ngồi trên chiếu, lời là thơ của các nhà nho.

"Giọng ca trù khó nghe vì hát không hay." Lối hát nén hơi, nảy hạt là kỹ thuật được rèn rất công phu. Cái tai quen nhạc phổ thông cần vài lần nghe để làm quen, giống như lần đầu ăn một món lạ.

"Trống chầu là trống giữ nhịp." Trống chầu là trống khen, do người thưởng thức cầm. Nhịp do phách của đào nương giữ.

"Ca trù chỉ còn trong bảo tàng." Ca trù đã được UNESCO ghi danh là di sản cần được bảo vệ khẩn cấp, và nhiều câu lạc bộ, nhóm nghệ nhân vẫn đang truyền dạy, biểu diễn đều đặn. Người trẻ theo học ngày một nhiều hơn.

"Lời ca trù toàn chữ Hán, người nay không hiểu được." Lời hát nói có nhiều chữ Hán Việt, nhưng phần lớn ý thơ dễ nắm nếu đọc kèm một lời giải ngắn. Hiểu được vài hình ảnh chính là đủ để theo giọng hát; nhiều người nghe lâu năm cũng không giảng được từng chữ mà vẫn thấm cái tình trong đó.

Nghe ca trù ở đâu và cùng ai

Ca trù hợp nhất với không gian nhỏ: một gian nhà gỗ, một căn phòng xưa, vài chục người ngồi gần. Ở Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc có những câu lạc bộ, nhóm nghệ nhân biểu diễn định kỳ, nhiều nơi ngay trong khu phố cổ. Đi nghe trực tiếp một lần, bạn sẽ thấy được tay đào nương gõ phách, ngón tay kép đàn trên cần đàn dài, và nghe tiếng trống chầu ngay sát bên.

Khi ngồi nghe, chọn chỗ có thể nhìn thấy cả ba người. Đừng chỉ nhìn người hát. Nhìn kép đàn liếc sang đào nương trước khi vào câu, nhìn người cầm chầu nghiêng đầu chờ một chữ đẹp rồi mới gõ. Những cái nhìn ấy là nhịp thật của ca trù.

Ca trù không hợp để nghe khi đang làm việc khác. Nếu nghe bản thu ở nhà, nên chọn buổi tối yên, mở loa nhỏ, ngồi một chỗ. Ông bà từng sống ở Hà Nội hay vùng đồng bằng Bắc Bộ có khi vẫn nhớ những bài hát nói quen tai; nghe cùng ông bà và hỏi ông bà thích câu nào, bạn sẽ học được nhiều điều mà sách không ghi. Người lớn tuổi đôi khi còn nhớ cả cách các cụ ngày xưa ngồi nghe, ai được cầm chầu, khen thế nào cho phải phép.

Nghe tiếp gì sau Hồng Hồng Tuyết Tuyết

Sau bài này, nên nghe thêm vài bài hát nói khác với lời của những nhà nho nổi tiếng mê ca trù, như Nguyễn Công Trứ hay Cao Bá Quát, để thấy hát nói không chỉ có trêu đùa mà còn có ngông nghênh, có tự trào, có triết lý về cuộc sống. Cùng một thể cách, mỗi lời thơ lại kéo giọng hát sang một màu khác.

Khi đã quen hát nói, bạn có thể nghe sang những thể cách khác của ca trù, như những bài có không khí trầm buồn hơn hoặc những đoạn ngâm thơ. Nghe nhiều thể cách giúp bạn hiểu ca trù không phải một bài hát mà là cả một kho lối hát với luật lệ riêng.

Một cách nghe thú vị khác là so cùng bài Hồng Hồng Tuyết Tuyết ở hai đào nương khác nhau, một bản thu cũ của nghệ nhân lớn tuổi và một bản của người hát trẻ. Nghe xem ai ngân dài hơn, ai gõ phách dày hơn, ai làm chữ cuối câu buông nhẹ hơn. Đó là cách người sành ca trù vẫn nghe: không nghe bài, mà nghe người.

Câu hỏi thường gặp

Hồng Hồng Tuyết Tuyết là bài gì?

Đây là một bài hát nói, thể cách quen thuộc nhất của ca trù, với lời thơ của nhà nho Dương Khuê. Bài kể chuyện gặp lại một cô đào từng biết khi cô còn nhỏ, giọng vừa trêu vừa bùi ngùi về thời gian.

Hát nói là gì trong ca trù?

Hát nói là một thể cách của ca trù, lời là thơ có luật riêng và được hát trên nền phách, đàn đáy. Đây là thể cách được nghe và sáng tác nhiều nhất, nhiều nhà nho xưa đã viết lời hát nói.

Đàn đáy vì sao có tên như vậy?

Đàn đáy có thùng đàn không có mặt đáy, nên được gọi tên như thế. Đàn có cần rất dài, ba dây, tiếng trầm và đục, đi những câu ngắn xen giữa lời hát.

Trống chầu trong ca trù dùng để làm gì?

Trống chầu do người thưởng thức cầm để khen câu hát hay, tiếng đàn khéo, gõ vào mặt trống và tang trống. Trống không giữ nhịp, mà là tiếng vỗ tay nằm ngay trong buổi diễn.

Vì sao giọng hát ca trù nghe như bị nén?

Vì đào nương giữ hơi ở cổ, cho tiếng ra từng hạt nhỏ, nảy liên tiếp. Đây là kỹ thuật được rèn công phu, giúp giọng vang mà không to, rất hợp với không gian nhỏ.

Người mới nên nghe ca trù thế nào cho dễ vào?

Nên nghe một bài hát nói nhiều lượt, mỗi lượt chỉ để ý một thứ: phách, đàn đáy, trống chầu, rồi mới nghe tất cả. Nếu có dịp, đi nghe trực tiếp ở một câu lạc bộ ca trù sẽ dễ cảm hơn bản thu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138