TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Các trường phái hội hoạ qua tác phẩm

Hội hoạ lãng mạn: Géricault, Delacroix, Turner và những bầu trời nổi giông

Tranh lãng mạn đặt cảm xúc lên trên quy tắc: xem Chiếc bè của chiếc Medusa, Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân, tàu Téméraire của Turner và nhận ra chúng.

Sunny open-air easel by a riverbank with a blank canvas, an older Vietnamese man in a cobalt blue shirt squints at storm clouds, wide shot, late afternoon gold

Hội hoạ lãng mạn là những bức tranh đặt cảm xúc mạnh lên trên quy tắc: biển động, bầu trời giông, con người nhỏ bé trước thiên nhiên hay giữa biến cố, màu và nét cọ được để lộ ra thay vì bị mài nhẵn. Nó nở rộ ở châu Âu từ cuối thế kỷ 18 tới giữa thế kỷ 19, với Géricault, Delacroix ở Pháp, Turner, Constable ở Anh, Friedrich ở Đức, Goya ở Tây Ban Nha.

Bài này đứng trước ba bức để tập nhận ra chất lãng mạn: Chiếc bè của chiếc Medusa của Géricault, Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân của Delacroix, và Tàu chiến Téméraire trên chuyến cuối của Turner. Kèm theo là cách phân biệt lãng mạn với tân cổ điển ngay trên mặt tranh, và lối xem riêng cho những bức tranh gần như chỉ còn ánh sáng.

Lãng mạn nổi lên để cãi lại sự mực thước

Ngay trước đó, châu Âu ưa lối tân cổ điển, mà ở Pháp tiêu biểu là Jacques-Louis David và sau là Ingres: đường viền sắc gọn, bề mặt sơn nhẵn như men sứ, nhân vật đứng như tượng La Mã, đề tài nói về bổn phận, lý trí, anh hùng thời cổ. Tranh đẹp theo kiểu một bài văn mẫu, không thừa không thiếu.

Thế hệ lãng mạn thấy lối ấy lạnh. Họ muốn vẽ cái làm người ta rùng mình: một vụ đắm tàu vừa xảy ra, một cuộc nổi dậy ngoài đường phố, một cơn bão tuyết trên biển, một người đứng một mình trên mỏm núi. Họ đề cao trí tưởng tượng và cảm giác riêng của người vẽ. Màu trở nên quan trọng ngang, có khi hơn, đường nét.

Ở Pháp, cuộc cãi nhau này được nhân cách hoá thành hai con người: Ingres cho rằng nét vẽ là nền tảng, Delacroix bảo vệ màu sắc và chuyển động. Đặt tranh hai người cạnh nhau là thấy ngay sự khác. Một bức chân dung của Ingres có làn da mịn như ngà, từng sợi tóc gọn gàng; một bức của Delacroix thì màu đỏ, xanh đặt cạnh nhau rung lên, nét cọ chạy theo cử động của cánh tay người vẽ. Hai lối nhìn này còn tranh luận với nhau suốt thế kỷ 19, và người xem hôm nay vẫn có thể tự chọn phe cho riêng mình. Vì vậy, câu tự hỏi đầu tiên trước một bức tranh lãng mạn nên là hoạ sĩ muốn mình cảm thấy gì trước khi muốn mình hiểu gì.

Chiếc bè của chiếc Medusa: kim tự tháp của hy vọng

Câu chuyện thật đằng sau. Géricault vẽ dựa trên một vụ đắm tàu có thật của Pháp thời ông, khi một nhóm người bị bỏ lại trên chiếc bè giữa biển nhiều ngày. Vụ việc gây chấn động dư luận vì những sai lầm của người chỉ huy. Hoạ sĩ chọn vẽ một chuyện thời sự trên khổ tranh lớn vốn chỉ dành cho đề tài lịch sử, thần thoại, và chính lựa chọn đó đã là một tuyên ngôn.

Nhìn từ góc trái dưới lên góc phải trên. Bố cục được dựng thành hai khối tam giác. Phía dưới bên trái là những người kiệt sức, gục ngã, gần như bất động. Mắt bạn đi lên theo những thân người đang gượng dậy, tới đỉnh tam giác bên phải: một người đứng trên thùng gỗ vẫy mảnh vải về phía chân trời. Đó là đường đi từ tuyệt vọng tới hy vọng.

Chi tiết dễ bỏ qua: con tàu cứu hộ tí xíu. Tìm ở chân trời bên phải, bạn sẽ thấy một con tàu nhỏ như hạt bụi. Géricault cố ý vẽ nó xa đến mức không chắc nó có thấy chiếc bè. Toàn bộ sức căng của tranh nằm ở khoảng cách nhỏ xíu ấy. Còn cánh buồm của chiếc bè thì căng ngược về phía trái, như đang kéo mọi người ra xa.

Ánh sáng và màu. Bảng màu gần như chỉ có nâu, xám, màu da tái, dưới bầu trời u ám có một vệt sáng phía xa. Thân người được vẽ khoẻ như tượng, một dấu vết của truyền thống cũ, nhưng cảm xúc thì hoàn toàn mới.

Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân: màu cờ và đám đông chuyển động

Delacroix vẽ bức này sau cuộc nổi dậy tháng Bảy ở Paris, một sự kiện lịch sử Pháp. Ở giữa là một người phụ nữ hiện thân cho Tự do, đội mũ đỏ, một tay giơ cao lá cờ ba màu, một tay cầm súng, bước qua chiến luỹ. Hai bên là những người dân thường đủ tầng lớp, có cả một cậu bé cầm hai khẩu súng lục.

Cách xem: tìm ba màu xanh, trắng, đỏ của lá cờ, rồi tìm xem chúng lặp lại ở đâu khác trong tranh. Bạn sẽ thấy chúng rải ra trên quần áo người dưới đất, trên khăn, trên áo ai đó đang ngước nhìn. Delacroix dùng màu như một sợi chỉ khâu cả bố cục lại. Đây là điều tranh lãng mạn làm được bằng màu mà tranh tân cổ điển thường làm bằng đường kẻ.

Rồi nhìn chuyển động: nhân vật chính bước tới trước, đám đông như đổ về phía người xem, khói súng làm phông nền nhoè đi, xa xa thấp thoáng các toà tháp của thành phố. Bức tranh được dựng như một tam giác giống Chiếc bè của chiếc Medusa, nhưng đỉnh là lá cờ. Delacroix từng ngưỡng mộ Géricault và đã học rất nhiều từ bức tranh ấy. Xem như một trang lịch sử nghệ thuật, đây là ví dụ điển hình về cách một sự kiện đương thời được nâng lên thành biểu tượng.

Turner: khi bức tranh gần như chỉ còn ánh sáng

Nếu Géricault và Delacroix lãng mạn bằng thân người và câu chuyện, thì Turner ở Anh lãng mạn bằng không khí. Tàu chiến Téméraire trên chuyến cuối vẽ một con tàu buồm chiến từng lừng lẫy, giờ bị một chiếc tàu kéo chạy hơi nước nhỏ, đen, phả khói kéo về nơi tháo dỡ. Con tàu cũ được vẽ nhạt như bóng ma, chiếc tàu kéo thì sẫm và rõ nét.

Thứ tự xem: nhìn sang bên phải trước, nơi mặt trời lặn đỏ rực, mặt nước như bốc lửa. Rồi chuyển sang trái, nơi trăng non nhạt nhoà trên bầu trời xanh lạnh. Hai nửa tranh là hai nhiệt độ màu đối nhau, như ngày cũ khép lại và một thời mới đến. Hoạ sĩ không cần chữ nào để nói điều đó.

Sang Mưa, hơi nước và tốc độ, Turner đi xa hơn: một đoàn tàu hoả lao qua cây cầu trong mưa, gần như mọi thứ tan ra thành vệt vàng, xám. Chi tiết người xem kỹ mới thấy: phía trước đầu tàu có một con thỏ nhỏ đang chạy trên đường ray. Người đương thời có người chê tranh Turner chỉ là "màu hơi nước", nhưng chính lối vẽ tan hình ấy về sau khiến các hoạ sĩ ấn tượng rất chú ý.

Nhận ra lãng mạn hay tân cổ điển trong ba mươi giây

Hai lối này cùng thời, cùng nước, nhiều khi cùng một phòng tranh. Đây là những gì bạn thấy được ngay mà không cần đọc chú thích.

Nhìn vàoTân cổ điểnLãng mạn
Bề mặt sơnNhẵn, không thấy nét cọNét cọ lộ, có chỗ sơn dày
Đường viềnSắc, rõ, khép kínMềm, nhoè vào nền, vào khói, mây
Đề tàiAnh hùng thời cổ, bổn phậnBiến cố đương thời, thiên nhiên dữ dội, phương xa
Bố cụcNgang, song song mặt tranhChéo, xoáy, dồn về một đỉnh
Cảm xúc chủ đạoTrang nghiêm, tự chủSợ hãi, khát khao, cô đơn, say mê

Lưu ý: nhiều hoạ sĩ đứng giữa hai bên. Goya ở Tây Ban Nha vẽ chân dung triều đình rất mực thước nhưng cũng vẽ những cảnh đen tối ám ảnh. Constable ở Anh vẽ đồng quê bình yên như Chiếc xe chở cỏ, nhưng các bản phác mây trời ngoài trời của ông thì đầy năng lượng, gần như là những bức lãng mạn nhỏ.

Những câu người mới hay hỏi về tranh lãng mạn

"Lãng mạn có phải là tranh tình yêu?" Không. Chữ lãng mạn ở đây chỉ một trào lưu đề cao cảm xúc, trí tưởng tượng, thiên nhiên hoang dã và cá tính người nghệ sĩ. Tranh lãng mạn có thể vẽ đắm tàu, chiến trận, núi tuyết, chẳng liên quan gì tới chuyện yêu đương.

"Vì sao tranh Turner mờ mịt thế, có phải chưa vẽ xong?" Turner cố ý làm hình tan vào ánh sáng, vì cái ông muốn vẽ là không khí, hơi nước, cường độ của nắng. Ông có thể vẽ chi tiết rất kỹ khi cần, các bức thời trẻ là bằng chứng.

"Tranh lãng mạn có gì khác tranh phong cảnh bình thường?" Phong cảnh lãng mạn thường có con người rất nhỏ, đứng quay lưng, trước một thiên nhiên mênh mông. Bức Lữ khách trên biển sương mù của Friedrich là ví dụ quen thuộc. Thiên nhiên ở đây không để ngắm cho vui mà để gợi cảm giác choáng ngợp.

"Xem tranh lãng mạn có cần biết lịch sử châu Âu không?" Biết sơ qua thì tốt, vì nhiều bức vẽ chuyện thời sự của thời đó, như vụ đắm tàu hay cuộc nổi dậy. Nhưng cảm giác thì đến trước kiến thức: cái lạnh của biển, cái nóng của đám cháy, sự trống trải của bầu trời. Cứ để cảm giác dẫn, rồi đọc chú thích sau để kiểm lại xem mình có cảm đúng hướng hoạ sĩ muốn không.

Bài tập mười phút: nghe thấy tranh lãng mạn

Chọn một trong ba bức trên, mở bản chụp lớn. Thử làm như sau:

  1. Một phút đầu, nhắm mắt sau khi nhìn qua, rồi tự hỏi: nếu bức tranh này có âm thanh thì đó là tiếng gì. Sóng, súng, tiếng còi tàu, gió.
  2. Hai phút, tìm hướng gió hoặc hướng chuyển động chính. Cánh buồm, khói, cờ, mây đều chỉ ra hướng đó.
  3. Hai phút, tìm điểm sáng nhất và điểm tối nhất. Đặt chúng trong đầu như hai cực đối đầu nhau.
  4. Hai phút, tìm một chi tiết nhỏ dễ bị nuốt mất: con tàu ở chân trời, con thỏ trên đường ray, cậu bé cầm súng.
  5. Ba phút cuối, mở một bức tân cổ điển của David hay Ingres để so. Ghi ra ba khác biệt bằng lời của bạn.

Xem tiếp gì: phong cảnh của Friedrich và Constable, rồi tới tranh Courbet để thấy thế hệ sau gạt bỏ cả cảm xúc lớn lẫn đề tài lớn, quay về đời thường. Muốn thấy dấu vết lãng mạn kéo dài, xem tiếp các bức biển của Turner rồi chuyển ngay sang Monet: sợi chỉ nối hai người khá rõ.

Câu hỏi thường gặp

Chủ nghĩa lãng mạn trong hội hoạ có những hoạ sĩ nào tiêu biểu?

Ở Pháp có Géricault và Delacroix, ở Anh có Turner và Constable, ở Đức có Caspar David Friedrich, ở Tây Ban Nha có Goya với giai đoạn tranh u tối. Mỗi nước có một sắc thái lãng mạn riêng, từ kịch tính lịch sử tới phong cảnh trầm mặc.

Tranh lãng mạn và tranh tân cổ điển khác nhau rõ nhất ở đâu?

Rõ nhất ở bề mặt sơn và đường viền. Tân cổ điển nhẵn, nét rõ, bố cục ngang yên; lãng mạn lộ nét cọ, viền nhoè, bố cục chéo và động. Một bên coi trọng lý trí và khuôn phép, bên kia coi trọng cảm xúc và màu sắc.

Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân vẽ về sự kiện gì?

Tranh lấy cảm hứng từ cuộc nổi dậy tháng Bảy ở Paris thời Delacroix. Nhân vật phụ nữ ở giữa là hình tượng biểu trưng cho Tự do, không phải một người có thật. Ngày nay tranh được xem như một biểu tượng của lịch sử nghệ thuật Pháp.

Vì sao Chiếc bè của chiếc Medusa gây tranh cãi thời đó?

Vì nó vẽ một vụ đắm tàu đương thời, có lỗi của người chỉ huy, trên khổ tranh lớn vốn dành cho đề tài cao quý. Người đương thời nhìn thấy trong đó một lời phê phán xã hội, dù hoạ sĩ chủ yếu tập trung vào thân phận con người.

Có nên cho trẻ xem tranh lãng mạn không?

Nên chọn tranh phong cảnh, biển, tàu của Turner, Constable, Friedrich, rất hợp để trẻ tập tả thời tiết và cảm giác. Những bức về đắm tàu, chiến luỹ có thể để khi trẻ lớn hơn, xem cùng người lớn và giải thích nhẹ nhàng.

Tranh Turner xem trên điện thoại có mất nhiều không?

Mất khá nhiều, vì sức mạnh của Turner nằm ở những chuyển màu rất mỏng và lớp sơn có chỗ dày chỗ trong. Trên điện thoại vẫn thấy được bố cục và nhiệt độ màu, nhưng nếu có thể, xem trên màn hình lớn ở phòng hơi tối.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138