TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Nhạc Việt kinh điển

Hát ru ba miền: à ơi miền Bắc, ru Huế và ầu ơ Nam Bộ nghe khác nhau thế nào

Hát ru ba miền khác nhau ở tiếng đệm, nhịp đưa và màu giọng: à ơi miền Bắc đều đặn, ru Huế chậm và trầm, ầu ơ Nam Bộ kéo dài. Nghe thế nào cho ra.

Close-up of a young mother in an off-white blouse resting a hand on zither strings on a living room mat, a toddler listening beside her, afternoon window light

Hát ru ba miền khác nhau rõ nhất ở ba chỗ: tiếng đệm mở câu, nhịp đưa và màu giọng; ru miền Bắc thường mở bằng tiếng à ơi, nhịp đều như nhịp võng; ru Huế chậm hơn, trầm và buồn, mang giọng Huế; ru Nam Bộ mở bằng tiếng ầu ơ kéo dài, câu hát buông lơi, thong thả như dòng sông. Cả ba đều mượn lời từ ca dao, nhưng cùng một câu ca dao, ru ở mỗi miền lại thành một giai điệu khác.

Hát ru là thứ nhạc đầu tiên nhiều người Việt được nghe, trước cả khi biết nói. Phần dưới giúp bạn nghe lại lời ru như nghe một tác phẩm: điệu ru mỗi miền nghe thế nào, vì sao lời ru lại hợp với giấc ngủ, những gì nên để ý trong một bản thu hát ru, và cách giữ, nghe lại lời ru của ông bà, cha mẹ trong nhà.

Ba điệu ru, nghe khác nhau ở đâu

Bảng dưới gợi ý những dấu hiệu nghe được bằng tai thường. Mỗi vùng còn nhiều biến thể, nên đây chỉ là khung để bắt đầu.

Ru miền BắcRu Huế, miền TrungRu Nam Bộ
Tiếng đệm mở câuÀ ơi, à à ơiÀ ơ, giọng trầmẦu ơ, kéo dài
NhịpĐều, như nhịp võng đưaChậm, có chỗ ngừng lâuThong thả, buông lơi, co giãn
Màu giọngTrong, mộc, nhẹ nhàngTrầm, buồn, mang giọng HuếĐằm, ngọt, kéo dài chữ cuối
LờiCa dao lục bát quen thuộcCa dao, có câu mang chuyện đời, chuyện sông nướcCa dao, nhiều câu mở bằng ví dầu
Cảm giácÊm, yên tâmMan mác, sâuMênh mang, thư thả

Nghe ba điệu liền nhau, bạn sẽ thấy hát ru giống tiếng nói của mỗi miền được kéo dài ra. Giọng nói miền nào thế nào, lời ru miền ấy mang đúng màu ấy.

Cũng nên nhớ ranh giới giữa ba miền không sắc như trên bảng. Ở những vùng giáp ranh, như các tỉnh Bắc Trung Bộ hay miền Trung phía nam, điệu ru pha trộn, có câu nghe như Bắc, có câu nghe như Huế. Nghe ra được sự pha trộn ấy là lúc tai bạn đã khá tinh.

Ru miền Bắc: đều như nhịp võng

Hát ru miền Bắc thường bắt đầu bằng tiếng đệm à ơi, rồi vào một câu ca dao lục bát. Giai điệu đơn giản, đi trong ít nốt, lặp đi lặp lại. Nhịp đều đặn, như người ru đang đưa võng hay vỗ nhẹ vào lưng em bé theo một nhịp cố định. Chính sự đều đặn ấy làm trẻ dễ ngủ: tai em bé nghe mãi một nhịp quen, cơ thể dần thả lỏng theo.

Lời ru miền Bắc rất phong phú vì kho ca dao đồng bằng Bắc Bộ rất lớn: chuyện con cò lặn lội, chuyện cánh đồng, chuyện mẹ, chuyện bà. Người ru không theo một bài cố định, mà nhặt câu nọ câu kia, ghép tuỳ hứng, miễn giữ được nhịp. Nhiều người lớn bây giờ nhớ những câu ca dao đầu tiên trong đời không phải từ sách mà từ lời ru.

Khi nghe một bản thu ru miền Bắc, để ý tiếng đệm à ơi được ngân thế nào: ngắn và nhẹ, hay kéo dài rồi mới vào lời. Nghe thêm xem người ru có nghỉ giữa các câu không. Những quãng nghỉ ngắn là lúc người ru thở, cũng là lúc nhịp võng chạm điểm cuối rồi quay lại.

Ru Huế: chậm, trầm và nhiều nỗi niềm

Ru Huế nổi tiếng là buồn. Giai điệu chậm, có những chữ ngân rất dài, giọng hạ thấp, mang thanh điệu trầm của tiếng Huế. Có những chỗ người ru ngừng lâu tới mức tưởng như đã dứt, rồi lại cất lên. Nhiều người lần đầu nghe ru Huế thấy lạ: ru con mà sao buồn đến thế.

Một cách giải thích quen thuộc là lời ru Huế không chỉ để dỗ trẻ mà còn là nơi người mẹ, người bà gửi nỗi niềm của mình: chuyện chồng đi xa, chuyện làm lụng, chuyện sông nước. Em bé ngủ trong lời ru, còn người ru thì được nói ra những điều khó nói. Vì vậy lời ru Huế có chiều sâu của một bài dân ca thật sự.

Khi nghe, chú ý những chữ cuối câu: chúng thường được kéo dài, luyến xuống, rồi tắt dần. Nghe ru Huế cạnh Nam ai trong ca Huế, bạn sẽ thấy hai thứ cùng một màu buồn, như anh em trong một nhà. Lời ru là dân gian, ca Huế là thính phòng, nhưng cái chất giọng thì chung.

Ru Nam Bộ: ầu ơ thong thả như sông

Ru Nam Bộ mở bằng tiếng ầu ơ, kéo rất dài, có khi dài hơn cả phần lời. Nhiều câu ru bắt đầu bằng hai chữ ví dầu, một cách mở đầu quen thuộc của ca dao Nam Bộ. Giai điệu buông lơi, không gò theo một nhịp cứng, người ru có thể kéo chữ này dài, nói chữ kia nhanh, tuỳ theo hơi thở và theo nhịp võng.

Giọng ru Nam Bộ đằm và ngọt, chữ cuối câu thường ngân dài rồi hạ xuống nhẹ nhàng. Nghe như tiếng ai đó nói chuyện bên bờ sông trong một buổi trưa không vội. Đó cũng là không khí của vùng sông nước, nơi nhịp sống đi theo con nước lên xuống.

Chú ý tiếng ầu ơ: người ru giỏi kéo tiếng ấy qua nhiều nốt, uốn lượn trước khi vào lời. Đó là phần đẹp nhất của điệu ru, nơi người nghe nhận ra ngay đây là ru miền Nam. Nghe điệu ru này cạnh vọng cổ, bạn sẽ thấy cách kéo chữ, buông chữ có họ hàng với nhau.

Vì sao lời ru dễ vào giấc ngủ và ở lại rất lâu trong trí nhớ

Điệu ru nào cũng có chung vài điều: giai điệu đi trong ít nốt, không có quãng nhảy lớn; nhịp đều hoặc buông lơi chứ không dồn dập; giọng hát nhẹ, không lên cao. Những điều này làm âm thanh không gây giật mình, và sự lặp lại khiến tai em bé dần quen, không còn phải chú ý, từ đó dễ chìm vào giấc ngủ.

Tiếng đệm à ơi, ầu ơ cũng có vai trò riêng. Đó là những âm mở, không có nghĩa, ngân dài, như một tiếng thở được kéo thành nhạc. Người ru cũng nhờ đó mà thở chậm lại, bình tĩnh hơn. Nhiều người mẹ kể rằng ru con một lúc thì chính mình cũng thấy dịu đi.

Còn vì sao lời ru ở lại lâu trong trí nhớ? Vì nó được nghe hàng trăm lần trong những năm đầu đời, gắn với cảm giác an toàn và giọng của người thân. Nhiều người lớn tuổi đã quên rất nhiều bài hát, nhưng khi nghe lại một câu ru của quê mình thì nhớ ngay cả giọng bà, cả tiếng võng kẽo kẹt trong căn nhà cũ.

Hiểu lầm hay gặp về hát ru

"Hát ru chỉ là dỗ trẻ ngủ, không phải âm nhạc." Hát ru là một dòng dân ca thật sự, có điệu, có lời, có cách hát riêng từng vùng. Nhiều nhạc sĩ đã lấy chất liệu ru để viết ca khúc và tác phẩm khí nhạc.

"Phải hát đúng lời mới là hát ru." Lời ru dân gian vốn là ghép tuỳ hứng từ ca dao. Người ru giỏi là người giữ được điệu và nhịp, còn lời có thể thay đổi theo từng lần ru.

"Trẻ nhỏ không hiểu lời thì ru gì cũng được." Trẻ chưa hiểu lời, nhưng nghe được nhịp, giọng và sự bình yên trong tiếng ru. Một điệu ru đều, giọng nhẹ giúp trẻ dễ ngủ hơn một bài hát nhịp mạnh.

"Hát ru ngày nay không còn ai hát." Nhiều gia đình vẫn giữ lời ru của bà, của mẹ. Nhiều chương trình nghệ thuật, câu lạc bộ dân ca vẫn biểu diễn và dạy hát ru. Hát ru đổi hình thức, nhưng chưa mất. Có những người mẹ trẻ tự học lại điệu ru quê mình để ru con, coi đó là cách nối con với ông bà.

Tự tập nghe và giữ lời ru trong nhà

Bài tập này vừa là bài nghe, vừa là cách giữ lại thứ nhạc gần gũi nhất của mỗi nhà.

  1. Nghe ba bản thu hát ru của ba miền, mỗi bản một lần. Ghi lại tiếng đệm mở câu của từng bản.
  2. Nghe lại bản của miền mình. Tự hỏi: giọng ru này có giống giọng của bà, của mẹ mình không, giống ở chỗ nào?
  3. Nhờ ông bà hoặc cha mẹ hát lại một đoạn ru họ từng hát. Ghi âm bằng điện thoại, ghi chú tên người ru và vùng quê.
  4. So bản ghi trong nhà với bản thu nghệ sĩ. Nghe xem người trong nhà kéo chữ nào dài hơn, ngừng ở đâu.
  5. Hát lại cho con nhỏ nghe vào giờ nghỉ trưa. Không cần hay, chỉ cần đều và nhẹ.

Những bản ghi âm lời ru trong nhà có giá trị hơn bạn nghĩ. Chúng giữ lại giọng nói, chất giọng vùng quê và những câu ca dao mà có khi không sách nào ghi. Vài năm sau nghe lại, cả nhà sẽ thấy đó là một tác phẩm riêng của gia đình.

Nghe ở đâu, nghe tiếp gì

Hát ru có thể nghe trong các chương trình dân ca ở nhà hát, nhà văn hoá, các buổi biểu diễn nghệ thuật truyền thống ở các vùng. Nhiều bản thu của nghệ nhân dân gian được lưu giữ và phát hành; nên tìm bản từ nguồn có bản quyền, ghi rõ vùng miền và người hát. Nghe những bản thu mộc, chỉ một giọng người, sẽ thấy rõ nhất cái chất của từng vùng.

Sau hát ru, nên nghe tiếp những làn điệu dân ca cùng vùng để thấy họ hàng: miền Bắc nghe quan họ, hát trống quân; miền Trung nghe hò mái nhì, ca Huế; miền Nam nghe hò, lý và đờn ca tài tử. Bạn sẽ thấy nhiều cách luyến, cách kéo chữ trong lời ru xuất hiện lại trong những làn điệu ấy.

Một hướng nghe khác là những tác phẩm khí nhạc phỏng theo điệu ru, chơi trên đàn tranh, đàn bầu hay sáo. Khi giọng người được thay bằng tiếng đàn, bạn chỉ còn giai điệu và nhịp, sẽ thấy rõ bộ khung đơn giản mà rất bền của điệu ru.

Câu hỏi thường gặp

Hát ru ba miền khác nhau thế nào?

Hát ru miền Bắc thường mở bằng à ơi, nhịp đều như võng đưa; ru Huế chậm, trầm và buồn với giọng Huế; ru Nam Bộ mở bằng ầu ơ kéo dài, câu hát thong thả. Cả ba đều mượn lời ca dao nhưng thành giai điệu khác nhau.

Vì sao ru Huế nghe buồn?

Vì giai điệu chậm, nhiều chữ ngân dài và giọng Huế có thanh điệu trầm. Lời ru Huế cũng thường gửi gắm nỗi niềm của người ru về cuộc sống, nên có chiều sâu như một bài dân ca.

Ầu ơ trong hát ru Nam Bộ là gì?

Ầu ơ là tiếng đệm mở đầu câu ru của Nam Bộ, thường được kéo rất dài và uốn qua nhiều nốt trước khi vào lời. Đây là dấu hiệu dễ nhận ra nhất của điệu ru miền Nam.

Lời hát ru lấy từ đâu?

Lời hát ru phần lớn lấy từ ca dao, được người ru ghép tuỳ hứng theo từng lần ru. Mỗi vùng có kho ca dao riêng, nên lời ru mỗi miền cũng mang hình ảnh riêng.

Hát ru có giúp trẻ ngủ ngon hơn không?

Nhịp đều, giọng nhẹ và sự lặp lại của lời ru giúp trẻ thả lỏng và dễ đi vào giấc ngủ. Quan trọng là giọng ru bình yên và đều đặn, không cần hát hay.

Làm sao giữ lại lời ru của ông bà trong nhà?

Hãy nhờ ông bà hát lại một đoạn, ghi âm bằng điện thoại và ghi chú tên người ru, vùng quê. Những bản ghi này giữ lại giọng nói và những câu ca dao mà có khi không sách nào ghi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138