Một bức tranh được xác định là thật không nhờ một phép thử duy nhất, mà nhờ bốn lớp bằng chứng ghép lại: nguồn gốc lưu truyền (tranh đã qua tay ai), chất liệu (màu, vải, gỗ có đúng thời không), những gì nằm dưới lớp màu (bản phác, vết sửa), và nét bút có khớp với cách vẽ của hoạ sĩ hay không. Khi bốn lớp cùng chỉ một hướng, người ta mới yên tâm.
Bài này không dạy bạn tự giám định, việc đó cần phòng thí nghiệm và nhiều năm nghề. Nó giải thích các lớp bằng chứng bằng lời thường, qua những trường hợp có thật như các bức từng được gọi là Rembrandt rồi được xếp lại, để khi đọc tin về một bức tranh "mới phát hiện" hay đứng trước một tác phẩm được nói là của danh hoạ, bạn biết nên hỏi câu gì.
Lớp thứ nhất: tranh đã đi qua những tay nào
Giới chuyên môn gọi đây là nguồn gốc lưu truyền, tức lịch sử sở hữu của bức tranh từ xưởng hoạ sĩ tới hôm nay. Bằng chứng có thể là danh mục một cuộc triển lãm cũ có in ảnh tranh, thư từ của hoạ sĩ nhắc tới nó, sổ sách của người buôn tranh, danh sách tài sản trong một di chúc, ảnh chụp căn phòng có treo bức tranh, nhãn dán và dấu niêm phong sau khung.
Một chuỗi lưu truyền liền mạch là bằng chứng rất mạnh, vì làm giả cả một chuỗi tài liệu qua nhiều thế hệ khó hơn làm giả một bức tranh. Ngược lại, khoảng trống lớn trong chuỗi, kiểu bức tranh "biến mất" vài chục năm rồi xuất hiện từ một bộ sưu tập không tên, là chỗ người nghiên cứu nhìn kỹ nhất. Nhiều vụ giả mạo lộ ra không phải ở mặt tranh mà ở giấy tờ: một danh mục cũ bị chèn thêm trang, một con dấu không tồn tại ở thời điểm được ghi.
Với tranh Việt thế kỷ 20, lớp bằng chứng này thường mỏng hơn tranh châu Âu, vì nhiều hoạ sĩ tặng tranh cho bạn bè, đổi tranh lấy đồ dùng, ít ghi chép. Đó là một lý do việc xác định tranh Việt cũ thường khó và hay gây tranh cãi.
Lớp thứ hai: chất liệu có đúng thời không
Màu vẽ cũng có lịch sử. Nhiều màu chỉ xuất hiện từ một thời điểm nhất định, nên nếu một bức tự nhận thuộc thời trước mà lại chứa màu đó, câu chuyện có vấn đề. Vài mốc mà giới bảo tồn hay dùng, nói theo thời kỳ:
| Chất liệu | Có từ khoảng | Ý nghĩa khi gặp |
|---|---|---|
| Màu xanh Phổ | Đầu thế kỷ 18 | Không thể có trong tranh được cho là thế kỷ 17 trở về trước |
| Màu xanh lam tổng hợp thay đá lapis | Thế kỷ 19 | Tranh cổ hơn mà dùng loại này là dấu hiệu đáng ngờ |
| Màu trắng titan | Thế kỷ 20 | Gặp trong bức được nói là thế kỷ 19 thì ít nhất có phần đã được vẽ hoặc sửa về sau |
| Tấm gỗ sồi làm nền tranh | Tuổi tính được qua vân gỗ | Vân năm của gỗ cho biết cây bị đốn khoảng khi nào, tranh không thể vẽ trước đó |
| Vải, khung căng, giấy | Theo kiểu dệt, kiểu đóng khung từng thời | Bổ sung, ít khi tự quyết định được |
Cần nhớ chất liệu chỉ loại trừ, không khẳng định. Một bức đúng màu, đúng gỗ vẫn có thể do người cùng thời, học trò hay người làm giả khéo dùng vật liệu cũ vẽ ra, như trường hợp van Meegeren mua tranh cũ để lấy vải. Chất liệu sai thì gần như chắc chắn có vấn đề; chất liệu đúng thì mới chỉ qua vòng một.
Lớp thứ ba: nhìn xuống dưới lớp màu
Ảnh chụp tia X cho thấy những gì nằm dưới lớp màu cuối, nhất là các màu chứa chì như trắng chì. Ảnh hồng ngoại có thể làm hiện ra nét phác bằng than hay mực mà hoạ sĩ vẽ trước khi tô màu. Hai cách nhìn này thường cho kết quả rất đời: một cánh tay từng đặt chỗ khác, một cái đầu từng quay hướng khác, một bức tranh khác hẳn bị vẽ chồng lên.
Vì sao những dấu vết đó quan trọng? Người vẽ bản gốc thường nghĩ lại trong lúc vẽ, nên tranh gốc hay có vết sửa, giới chuyên môn gọi là chỗ hoạ sĩ "hối". Người chép hoặc làm giả thì biết trước hình cuối cùng, họ vẽ thẳng một lèo, ít khi có những thay đổi bố cục lớn bên dưới. Không phải luật tuyệt đối, nhưng một bức có nhiều lần nghĩ lại thường gợi ý đó là nơi hình ảnh được nghĩ ra lần đầu.
Bạn cũng thấy được một phần dấu vết này bằng mắt thường. Đứng nghiêng trước một bức sơn dầu dưới đèn, đôi khi gờ của một đường viền cũ hiện ra dưới lớp màu mới. Nhiều bảo tàng lớn công bố ảnh tia X và hồng ngoại của tranh trong các triển lãm chuyên đề, xem những ảnh đó là cách nhanh nhất để hiểu một bức tranh được làm ra từng lớp thế nào.
Lớp thứ tư: nét bút và con mắt người sành
Mỗi hoạ sĩ có thói quen tay. Cách vẽ tai, móng tay, nếp vải, cách đặt điểm sáng trên mắt, độ dày của nét viền. Người nghiên cứu một hoạ sĩ nhiều năm nhận ra những thói quen đó gần như nhận ra chữ viết tay của người quen.
Chất lượng không đều cũng là dấu hiệu. Ở những xưởng lớn thời xưa, thầy vẽ phần quan trọng, học trò vẽ phần còn lại. Một bức có khuôn mặt tuyệt đẹp mà tay áo vẽ đơn điệu có thể là sản phẩm của xưởng, chứ không phải giả.
Con mắt cũng sai được. Chính vì dựa vào cảm nhận, lớp này dễ bị dẫn dắt nhất, như bài học từ vụ van Meegeren. Vì vậy ngày nay ý kiến của người sành luôn được đặt cạnh ba lớp bằng chứng kia, không đứng một mình.
Chữ ký là bằng chứng yếu nhất. Chữ ký dễ thêm vào nhất, và nhiều bức thật lại không ký. Người nghiên cứu xem chữ ký có nằm cùng lớp sơn với tranh không, hay được vẽ trên một lớp véc ni đã có từ trước, nhưng không bao giờ dựa vào riêng nó.
Một trường hợp nổi tiếng: Người đàn ông đội mũ vàng
Trong nhiều thế hệ, bức chân dung một ông già đội chiếc mũ sắt mạ vàng được coi là một trong những bức tiêu biểu của Rembrandt. Chiếc mũ được vẽ bằng lớp sơn dày, ánh vàng như nổi khỏi mặt tranh, gương mặt chìm trong bóng tối. Nhiều người yêu Rembrandt biết ông qua chính bức này.
Rồi tới cuối thế kỷ 20, giới nghiên cứu bắt đầu rà lại từng bức được gắn tên Rembrandt bằng cả bốn lớp bằng chứng, trong đó có một dự án nghiên cứu lớn ở Hà Lan kéo dài nhiều năm. Với bức Người đàn ông đội mũ vàng, kết luận là cách đắp sơn ở chiếc mũ khác với thói quen của Rembrandt, và bức tranh nhiều khả năng do một người trong vòng ảnh hưởng của ông vẽ. Bức tranh không bị coi là giả, nó chỉ đổi tên tác giả.
Câu chuyện có một hệ quả đáng nghĩ: bức tranh vẫn y nguyên, vẫn đẹp như hôm qua, nhưng nhiều người bỗng thấy nó kém đi. Điều đó cho thấy ta nhìn tranh qua cái tên nhiều đến mức nào. Lần tới đứng trước một bức "của xưởng" hay "của học trò", hãy thử nhìn nó như chưa biết tên, xem nó tự đứng được đến đâu.
Những hiểu lầm hay gặp khi nghe tin tranh thật giả
Đọc tin về một bức tranh "được xác nhận là thật" hay "bị phát hiện là giả", người không chuyên hay hiểu sai ở mấy chỗ sau:
- Nghĩ rằng có một giấy chứng nhận là xong. Thật ra giấy chứng nhận chỉ có giá trị bằng uy tín và lập luận của người ký nó; giới nghiên cứu đọc lập luận, không đọc con dấu.
- Nghĩ rằng phân tích khoa học cho câu trả lời có hoặc không. Phần lớn kết quả chỉ nói chất liệu phù hợp hay không phù hợp với một thời kỳ, còn câu hỏi ai vẽ vẫn để ngỏ.
- Nghĩ rằng kết luận một lần là vĩnh viễn. Danh sách tác phẩm của một danh hoạ thay đổi theo thời gian, có bức bị xếp lại, có bức được nhận về, như các tranh từng gắn tên Rembrandt.
- Nghĩ rằng tranh thật thì phải đẹp hơn tranh giả. Hoạ sĩ lớn cũng có ngày vẽ vội, và người làm giả giỏi có khi vẽ rất đẹp. Vẻ đẹp không phải bằng chứng về tác giả.
- Nghĩ rằng chuyên gia đồng ý với nhau. Với nhiều bức gây tranh cãi, ý kiến chia đôi trong nhiều năm, và cách viết thận trọng như "được cho là", "nhiều khả năng" mới phản ánh đúng mức hiểu biết.
Nắm mấy điều này, bạn đọc tin về tranh với đúng mức hoài nghi: không vội tin, cũng không vội cho là lừa đảo.
Người xem bình thường làm được gì
Bạn không có máy chụp tia X, nhưng vẫn áp dụng được tinh thần bốn lớp bằng chứng khi đứng trước một bức tranh được giới thiệu là của danh hoạ, ở triển lãm hay ở nhà người quen:
- Hỏi về đường đi của bức tranh: trước đây nó ở đâu, có từng được in trong sách, catalo triển lãm nào không. Câu trả lời mơ hồ chưa chắc là giả, nhưng là lý do để thận trọng.
- Đặt cạnh nó ảnh những bức chắc chắn của cùng tác giả, lấy từ bảo tàng hoặc sách nghiên cứu nghiêm túc. So thói quen tay: cách vẽ mắt, cách đặt màu, độ dày nét.
- Nhìn mặt sau: khung, vải, giấy có dấu thời gian không, có nhãn dán của các cuộc triển lãm cũ không.
- Để ý chữ ký sau cùng, và đừng để nó quyết định.
- Ghi lại câu tự hỏi: nếu bỏ cái tên đi, mình có còn muốn đứng trước bức này mười phút không? Câu trả lời cho bạn biết bạn đang yêu tác phẩm hay yêu cái tên.
Bài tập nhìn thêm ở nhà: tìm ảnh tia X hoặc hồng ngoại của một bức tranh cổ mà bảo tàng đã công bố, đặt cạnh ảnh thường của nó, tìm ba chỗ hoạ sĩ đã đổi ý. Sau bài tập này, mỗi bức sơn dầu bạn đứng trước sẽ có thêm một chiều sâu: bạn biết dưới mặt tranh có thể còn cả một câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Giám định tranh thật giả dựa vào những gì?
Dựa vào bốn lớp bằng chứng ghép lại: lịch sử sở hữu của bức tranh, phân tích chất liệu như màu, vải, gỗ, ảnh tia X và hồng ngoại cho thấy những gì dưới lớp màu, và đánh giá nét bút của người am hiểu hoạ sĩ đó. Không lớp nào đủ một mình.
Chữ ký trên tranh có chứng minh tranh thật không?
Không. Chữ ký là bằng chứng yếu nhất vì dễ thêm vào sau, và nhiều bức thật không có chữ ký. Người nghiên cứu chỉ xem chữ ký có cùng lớp sơn với tranh hay không, còn kết luận phải dựa vào các lớp bằng chứng khác.
Nguồn gốc lưu truyền của tranh là gì?
Đó là lịch sử sở hữu của bức tranh từ khi rời xưởng hoạ sĩ tới nay, thể hiện qua thư từ, danh mục triển lãm, sổ sách mua bán, di chúc, ảnh cũ và nhãn dán sau khung. Chuỗi càng liền mạch, bức tranh càng đáng tin.
Tranh được đổi tên tác giả có phải là tranh giả không?
Không. Một bức được xếp lại từ Rembrandt sang người trong xưởng hay vòng ảnh hưởng của ông vẫn là tranh cổ thật, chỉ khác người vẽ. Tranh giả là tranh cố ý làm ra để người xem tin là của người khác.
Vì sao tranh Việt cũ khó xác định thật giả?
Vì nhiều hoạ sĩ Việt thế kỷ 20 vẽ trong điều kiện thiếu thốn, tặng hoặc đổi tranh mà ít ghi chép, nên chuỗi lưu truyền thường đứt quãng. Thiếu tài liệu đối chiếu khiến việc xác định phải dựa nhiều vào chất liệu và con mắt, vốn dễ gây tranh cãi.
Người không chuyên có tự giám định tranh được không?
Không nên tự kết luận, vì việc đó cần phòng thí nghiệm và chuyên môn sâu. Nhưng người xem có thể hỏi về lịch sử bức tranh, so với tác phẩm chắc chắn của cùng tác giả và xem mặt sau, để biết khi nào cần thận trọng hoặc cần hỏi người có chuyên môn.