Đi bảo tàng mỹ thuật, cách xem đáng công nhất là chọn trước khoảng năm tác phẩm, đứng trước mỗi tác phẩm mười phút trở lên, rồi chỉ lướt qua phần còn lại. Một buổi sáng đi hết mọi phòng thường để lại cảm giác mỏi chân và một mớ hình nhoè vào nhau. Năm tác phẩm nhìn kỹ để lại năm hình ảnh rõ, đủ để lần sau bạn muốn quay lại.
Phần dưới là một kế hoạch cho buổi sáng ở bảo tàng mỹ thuật trong nước: chọn năm tác phẩm theo năm chất liệu khác nhau, mỗi chất liệu cần nhìn kiểu gì, đứng ở đâu, khi nào nên ngồi xuống, đi cùng con nhỏ hay ông bà thì xếp lịch sao, và về nhà làm gì để những gì đã thấy không trôi mất sau một tuần.
Vì sao xem ít lại nhớ nhiều
Người mới hay bước vào bảo tàng với một nỗi lo: mua vé rồi thì phải xem cho hết. Họ đi theo mũi tên, dừng trước mỗi bức vài giây, đọc tấm chú thích nhiều hơn nhìn tranh, và tới phòng thứ năm thì mắt đã bão hoà. Hiện tượng này dân hay đi bảo tàng gọi vui là mỏi bảo tàng: sau chừng một tiếng, mọi bức tranh bắt đầu giống nhau, chân đau, đầu chỉ nghĩ tới quán nước.
Một bức tranh tốt cần thời gian để lộ ra. Giây đầu bạn thấy hình và màu chung. Phút thứ hai bạn bắt đầu thấy đường đi của mắt, chỗ hoạ sĩ để sáng, chỗ để tối. Phút thứ năm bạn thấy những thứ không ai chỉ cho: một vệt màu lạ ở góc, một bàn tay vẽ vụng hơn khuôn mặt, một vết nứt trên lớp sơn mài. Những phát hiện nhỏ đó mới là thứ ở lại trong trí nhớ.
Vì vậy kế hoạch đơn giản: chọn trước năm tác phẩm, mỗi cái một chất liệu khác nhau để mắt không bị nhàm, dành cho mỗi cái mười phút trở lên, phần còn lại đi lướt như đi dạo. Nếu một tác phẩm ngoài danh sách níu chân bạn, cứ dừng lại, danh sách chỉ là cái khung.
Kế hoạch năm tác phẩm cho một buổi sáng
Bảo tàng mỹ thuật lớn ở nước ta thường bày theo ba mảng: mỹ thuật cổ (tượng gỗ, tượng đá), mỹ thuật dân gian (tranh khắc gỗ), mỹ thuật hiện đại (lụa, sơn mài, sơn dầu). Chọn mỗi mảng ít nhất một tác phẩm:
- Một pho tượng gỗ cổ, thường là tượng từ đình chùa xưa. Đi một vòng quanh tượng trước khi đứng yên. Nhìn chỗ lớp sơn son thếp vàng đã bong, lộ thớ gỗ bên dưới: đó là dấu thời gian mà ảnh chụp chính diện hay giấu đi.
- Một tờ tranh khắc gỗ dân gian, Đông Hồ hoặc Hàng Trống. Cúi sát để thấy hạt điệp lấp lánh trên giấy Đông Hồ, hoặc nét viền in rồi tô màu tay của Hàng Trống. Đếm xem tờ tranh có mấy màu, mỗi màu là một lần in một ván.
- Một bức lụa, chẳng hạn của Nguyễn Phan Chánh nếu bảo tàng có. Đứng gần, nhìn nền: màu lụa không phẳng như giấy mà mờ, hơi xốp, như có làn sương phủ. Đây là thứ bản in trong sách gần như không giữ được.
- Một tấm sơn mài, của Nguyễn Sáng, Nguyễn Gia Trí hay một tác giả cùng thế hệ. Đổi chỗ đứng sang trái, sang phải để ánh đèn nghiêng đi trên mặt tranh. Vỏ trứng, vàng bạc thếp sẽ sáng lên rồi tắt theo từng bước chân của bạn.
- Một bức sơn dầu, ví dụ của Tô Ngọc Vân hay một hoạ sĩ cùng lứa. Đứng xa ba bốn bước nhìn toàn cảnh, rồi bước sát lại nhìn nét cọ ở chỗ mặt người và chỗ tà áo. Bạn sẽ thấy chỗ hoạ sĩ vẽ kỹ, chỗ hoạ sĩ quệt nhanh, và vì sao đứng xa thì cả hai đều đúng.
Năm tác phẩm này không cần đúng tên. Điều cần là đủ năm chất liệu: gỗ, giấy dó, lụa, sơn ta, sơn dầu. Mỗi chất liệu dạy mắt bạn một kiểu nhìn khác, và đi hết vòng năm cái là bạn đã có một bài học tóm tắt về mỹ thuật Việt.
Mười phút trước một tác phẩm, chia ra thế nào
Mười phút đứng yên nghe thì lâu, nhưng chia nhỏ ra sẽ thấy thiếu. Một cách chia mà người hay đi bảo tàng dùng:
- Phút thứ nhất: đứng xa, không đọc chú thích. Chỉ hỏi tác phẩm này cho mình cảm giác gì: yên, buồn, náo nhiệt, lạnh.
- Phút thứ hai tới thứ tư: để mắt đi theo đường mà tranh dẫn. Chỗ sáng nhất ở đâu, mắt đi từ đó sang đâu, có chỗ nào mắt bị giữ lại không rời.
- Phút thứ năm tới thứ bảy: bước sát lại, nhìn bề mặt. Nét cọ, độ dày của màu, vết nứt, chỗ sửa. Với tượng thì đi vòng quanh.
- Phút thứ tám: giờ mới đọc chú thích. Tên, tác giả, chất liệu. So với điều mình vừa đoán, xem chỗ nào trúng, chỗ nào trật.
- Hai phút cuối: lùi xa lần nữa. Lần nhìn này thường khác hẳn lần đầu, vì giờ bạn biết phải tìm gì.
Nếu có ghế, ngồi xuống cho phần cuối. Ngồi nhìn thì không mỏi chân, và tầm mắt thấp hơn một chút đôi khi làm bức tranh hiện ra theo cách khác. Nhiều bảo tàng đặt ghế đúng trước những tác phẩm họ quý nhất, đó cũng là một gợi ý cho bạn chọn.
Những chuyện người mới hay lo
Không hiểu thì có phải mình kém. Không. Ngay cả người làm nghề đứng trước một tác phẩm lạ cũng bắt đầu bằng cảm giác mơ hồ. Hiểu là việc của lần nhìn thứ hai, thứ ba, không phải của giây đầu. Câu "mình chưa hiểu bức này" là một điểm xuất phát đàng hoàng.
Đọc chú thích trước có sai không. Không sai, nhưng đọc trước thì mắt hay chỉ đi tìm điều chú thích đã nói. Để chú thích sau vài phút nhìn tự do, bạn giữ được cái nhìn riêng của mình, rồi chú thích bổ sung chứ không thay thế.
Có nên thuê thuyết minh hay nghe máy hướng dẫn. Nên, cho lần thứ hai. Lần đầu tự nhìn để biết mình bị cuốn vào đâu; lần sau nghe thuyết minh thì mỗi câu đều rơi vào chỗ bạn đã tò mò, nhớ lâu hơn hẳn.
Ở nước ngoài, có phải xếp hàng xem tác phẩm nổi tiếng nhất. Ở bảo tàng Louvre, đám đông dồn về phòng có bức Mona Lisa, trong khi tượng Thần Chiến thắng có cánh đứng ngay đầu một cầu thang lớn và tượng Vệ Nữ thành Milo ở một phòng khác, quanh đó thường thoáng hơn. Chọn năm tác phẩm cũng là cách thoát khỏi việc chỉ xem cái mà ai cũng xem.
Đi cùng con nhỏ hoặc ông bà
Với trẻ từ năm tới mười tuổi, năm tác phẩm vẫn nhiều. Chọn hai hoặc ba, và biến mỗi cái thành một trò chơi tìm kiếm: trong tờ tranh Đông Hồ này có mấy con vật, con nào đang làm gì; trên tấm sơn mài kia chỗ nào lấp lánh khi con bước sang trái. Cho trẻ ngồi bệt xuống sàn trước tranh nếu bảo tàng cho phép, tầm mắt thấp giúp trẻ nhìn lâu hơn. Đừng hỏi con thích hay không, hỏi con thấy gì; đừng so bức con vẽ ở nhà với tranh treo trên tường.
Với ông bà, nhịp đi chậm và nhiều ghế là điều kiện đầu tiên. Người lớn tuổi lại thường có kho chuyện riêng về chính những thứ được bày: tờ tranh Tết từng dán ở nhà, kiểu tượng ở ngôi chùa làng, chiếc áo dài trong một bức sơn dầu. Hỏi ông bà một câu thôi, ngày xưa nhà mình có treo tranh này không, nhiều khi đủ cho cả buổi chuyện.
Một gia đình ba thế hệ có thể chia nhau: trẻ con chọn một tác phẩm, cha mẹ chọn một, ông bà chọn một, mỗi người kể vì sao mình chọn. Cách này giữ được sự chú ý của cả nhà lâu hơn mọi tờ hướng dẫn.
Ghi lại thế nào để không quên
Ảnh chụp bằng điện thoại thường không giúp nhớ, vì chụp xong ta yên tâm và thôi nhìn. Nếu được chụp, chụp một chi tiết thay vì toàn cảnh: một góc tranh, một bàn tay tượng. Ảnh chi tiết gợi lại đúng khoảnh khắc bạn phát hiện ra nó.
Tốt hơn nữa là một cuốn sổ nhỏ. Với mỗi tác phẩm, viết ba dòng: thấy gì đầu tiên, chi tiết nào bất ngờ, một câu hỏi còn lại. Ký hoạ vài nét bằng bút chì, xấu cũng được, vì khi vẽ lại một hình, mắt buộc phải nhìn kỹ hơn bất cứ lúc nào. Nhiều bảo tàng chỉ cho dùng bút chì trong phòng trưng bày, bút mực dễ làm bẩn, nên mang theo sẵn một cây.
Về nhà, trong vòng hai ngày, tìm đọc thêm về một trong năm tác phẩm, chỉ một thôi. Đọc khi hình ảnh còn tươi, mỗi thông tin bám vào một chi tiết bạn đã tự thấy, và tác phẩm đó trở thành của riêng bạn.
Bài tập cho lần đi tới
Lần sau tới bảo tàng, chọn đúng một tác phẩm bạn đã xem lần trước và đứng trước nó mười phút. Tự hỏi: lần này mình thấy gì mà lần trước bỏ qua? Câu trả lời gần như luôn có, và chính nó cho bạn biết mắt mình đã đổi khác ra sao. Sau đó chọn bốn tác phẩm mới, vẫn theo nguyên tắc mỗi cái một chất liệu.
Nếu chưa có dịp đi, bạn vẫn tập được ở nhà bằng một tờ tranh Đông Hồ thật mua ở làng tranh hoặc ở hội chợ Tết. Đặt nó dưới ánh sáng cửa sổ buổi sáng, ngồi trước nó mười phút theo cách chia ở trên. Câu tự hỏi: màu nào được in sau cùng, nhìn mép nét có biết được không? Một tờ tranh dân gian nhỏ dạy cách nhìn bề mặt tốt không kém một bức lớn trong bảo tàng.
Khi đã quen, thử dẫn một người bạn đi và để họ chọn năm tác phẩm. Nhìn tác phẩm qua lựa chọn của người khác là cách nhanh nhất để thấy những gì mình vẫn bỏ sót.
Câu hỏi thường gặp
Một buổi ở bảo tàng mỹ thuật nên kéo dài bao lâu?
Khoảng hai tiếng là vừa cho người mới, gồm năm tác phẩm xem kỹ và phần đi lướt. Quá hai tiếng mắt và chân đều mỏi, những gì xem sau đó khó vào. Nếu muốn xem nhiều hơn, chia thành hai buổi sẽ tốt hơn một buổi dài.
Chọn năm tác phẩm trước khi tới bằng cách nào?
Nhiều bảo tàng có sơ đồ các phòng ở quầy vé hoặc giới thiệu bộ sưu tập trên trang chính thức. Chọn theo chất liệu trước, tên tác giả sau: một tượng, một tranh dân gian, một lụa, một sơn mài, một sơn dầu. Không tìm được trước thì chọn ngay tại chỗ trong mười phút đầu đi lướt.
Đi bảo tàng mỹ thuật vào giờ nào thì vắng?
Thường là sáng các ngày trong tuần, ngay lúc mở cửa. Cuối tuần và các dịp lễ có nhiều đoàn tham quan. Buổi sáng ánh sáng trong phòng cũng ổn định hơn ở những phòng có cửa sổ, nhìn sơn mài và lụa dễ chịu hơn.
Có cần biết lịch sử mỹ thuật trước khi đi không?
Không cần. Cách xem trong bài dựa vào việc nhìn bề mặt và đường đi của mắt, ai cũng làm được. Kiến thức lịch sử giúp nhiều hơn khi đọc sau buổi đi, lúc nó bám vào những chi tiết bạn đã tự thấy tận mắt.
Trẻ mấy tuổi thì nên đưa đi bảo tàng mỹ thuật?
Trẻ từ khoảng bốn năm tuổi đã có thể đi nếu buổi đi ngắn, chừng ba bốn mươi phút, với hai ba tác phẩm làm trò chơi tìm kiếm. Điều quan trọng là để trẻ nói con thấy gì, không chấm điểm, không bắt con khen tranh đẹp.
Chụp ảnh tác phẩm trong bảo tàng có được không?
Tuỳ bảo tàng và tuỳ phòng; nhiều nơi cho chụp nhưng cấm đèn flash vì ánh sáng mạnh hại màu tranh lâu ngày. Hãy xem quy định ở cửa phòng hoặc hỏi nhân viên. Nếu được chụp, chụp một chi tiết sẽ giúp nhớ hơn chụp toàn cảnh.