Tranh siêu thực vẽ những cảnh không thể có ngoài đời, như đồng hồ chảy mềm hay đêm và ngày cùng lúc, nhưng vẽ bằng tay nghề rất kỹ, rất thật, để người xem có cảm giác đang nhìn vào một giấc mơ rõ mồn một. Trào lưu này hình thành ở Paris giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, quanh nhà thơ André Breton, với các hoạ sĩ như Salvador Dalí, René Magritte, Max Ernst, Joan Miró.
Siêu thực có hai nhánh rất khác nhau trên mặt tranh: một nhánh vẽ giấc mơ như ảnh chụp (Dalí, Magritte), một nhánh để tay tự vẽ theo vô thức thành hình gần như trừu tượng (Miró, Masson). Bài này đứng trước Sự dai dẳng của ký ức, ba bức của Magritte và một bức của Miró để bạn tập đọc cả hai.
Siêu thực cãi lại cái gì
Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, nhiều nghệ sĩ châu Âu mất niềm tin vào lý trí, vào trật tự xã hội đã dẫn tới tàn phá. Trào lưu Dada trước đó phản ứng bằng cách chế giễu mọi thứ, làm nghệ thuật vô nghĩa có chủ ý. Siêu thực đi tiếp con đường ấy nhưng không dừng ở phá phách: họ muốn tìm tới một thực tại "cao hơn" thực tại thường ngày, nơi giấc mơ và đời thực hoà làm một.
Họ đọc các lý thuyết của Freud về giấc mơ và vô thức, và tin rằng những hình ảnh bất ngờ, phi lý chính là cửa để đi vào phần sâu kín của con người. Breton viết bản tuyên ngôn cho trào lưu, ban đầu chủ yếu dành cho thơ. Hội hoạ theo sau, với những cách khác nhau để đánh lừa lý trí.
Vì vậy trước tranh siêu thực, đừng hỏi "nghĩa là gì" ngay. Hãy hỏi trước có chỗ nào trong tranh khiến mình thấy hơi khó chịu, hơi lạ, mà không giải thích được. Cái cảm giác lạ ấy, mà người ta hay gọi là cảm giác kỳ dị trong cái quen thuộc, là thứ siêu thực muốn gây ra.
Sự dai dẳng của ký ức: đồng hồ chảy của Dalí
Nó nhỏ hơn nhiều người tưởng. Bức tranh nổi tiếng tới mức ai cũng nghĩ nó khổng lồ, nhưng người tận mắt thấy thường ngạc nhiên vì nó nhỏ, cầm được bằng hai tay. Chính sự nhỏ ấy làm tranh giống một giấc mơ riêng tư, phải ghé sát mới thấy.
Nhìn ba chiếc đồng hồ mềm trước. Một chiếc vắt lên cành cây khô, một chiếc trượt khỏi mép bục, một chiếc nằm vắt trên một sinh vật lạ ở giữa tranh. Chúng mềm như phô mai để ngoài nắng, một hình ảnh mà Dalí kể rằng ông nghĩ ra khi thấy phô mai chảy. Thời gian, thứ cứng nhắc nhất trong đời thường, ở đây nhão ra.
Rồi tìm chiếc đồng hồ thứ tư. Ở góc dưới bên trái có một chiếc đồng hồ bỏ túi màu cam đóng nắp, không chảy, nhưng bò đầy kiến. Chi tiết này người xem vội hay bỏ qua. Kiến là hình ảnh Dalí dùng nhiều lần, thường được hiểu là gắn với sự phân rã.
Sinh vật ở giữa và vách đá phía xa. Hình thù mềm nằm dài ở giữa có mi mắt và hàng mi, nhiều người coi đó là một dạng tự hoạ biến dạng của Dalí nhìn nghiêng. Phía xa là vách đá vàng ở vùng biển Catalonia quê ông, vẽ sắc nét như ảnh. Sự đối nghịch giữa phông nền thật và vật mềm phi lý chính là cơ chế của tranh.
Magritte: những câu đố bằng hình
René Magritte người Bỉ vẽ theo lối hoàn toàn khác Dalí. Nét của ông phẳng, gọn, gần như tranh minh hoạ quảng cáo, không có sinh vật biến dạng. Cái siêu thực nằm ở chỗ ông đặt những vật rất bình thường vào quan hệ không bình thường.
Sự phản bội của hình ảnh vẽ một cái tẩu rất rõ, rất thật, bên dưới có dòng chữ viết tay bằng tiếng Pháp nghĩa là "đây không phải là một cái tẩu". Phản ứng đầu tiên của người xem thường là "rõ ràng là cái tẩu mà". Rồi mới vỡ ra: đúng, đây không phải cái tẩu, đây là hình vẽ một cái tẩu, bạn không nhồi thuốc vào nó được. Bức tranh là một câu hỏi về khoảng cách giữa vật, hình ảnh và tên gọi.
Đế chế ánh sáng thì vẽ một con phố có ngôi nhà, cây lá, ngọn đèn đường đang sáng như giữa đêm, nhưng bầu trời phía trên lại xanh trong với mây trắng ban ngày. Ông vẽ đề tài này nhiều phiên bản. Hãy nhìn phần dưới trước, rồi từ từ ngước lên trời: cái khó chịu đến chậm, vì từng phần đều hoàn toàn bình thường. Con trai của loài người là bức quen thuộc nhất: một người đàn ông mặc áo khoác, đội mũ quả dưa, gương mặt bị một quả táo xanh che khuất, như che giấu chính điều ta muốn thấy nhất.
Nhánh tự động: Miró, Ernst và hình như mọc ra từ vô thức
Nhánh thứ hai của siêu thực không vẽ giấc mơ như ảnh, mà cố để tay vẽ trước khi lý trí kịp can thiệp, gọi là lối vẽ tự động. Joan Miró, người Tây Ban Nha, là gương mặt dễ yêu nhất của nhánh này. Tranh Miró đầy những hình nhỏ như sinh vật, ngôi sao, con mắt, đường cong, chấm đỏ vàng đen trôi trên nền nhạt, như chữ viết của một ngôn ngữ chưa ai biết.
Cách xem: đừng tìm cảnh. Hãy tìm nhịp, như xem một bản nhạc vẽ ra giấy. Mắt bạn nhảy từ chấm đỏ này tới chấm đỏ kia, theo một đường mảnh đen nối chúng. Rồi thử tìm xem có hình nào gợi cho bạn một con vật, một khuôn mặt. Mỗi người sẽ thấy khác nhau, và đó là ý đồ.
Max Ernst thì nghĩ ra những kỹ thuật để "bắt" hình ngẫu nhiên: đặt giấy lên mặt gỗ rồi chà chì để in vân, hoặc ép sơn ướt giữa hai mặt rồi tách ra cho thành những rừng, núi kỳ lạ. Từ những vân ngẫu nhiên ấy ông vẽ thêm cho thành cảnh. Trẻ em rất thích thử kỹ thuật chà vân này, và nó là cách vui để hiểu siêu thực bằng tay.
Xem tranh siêu thực ở nhà, ở bảo tàng và cùng ai
Tranh siêu thực là loại tranh xem trên màn hình đỡ thiệt nhất, vì sức mạnh của nó nằm ở hình ảnh và ý tưởng hơn là ở lớp sơn. Nét vẽ của Magritte vốn phẳng, Dalí thì vẽ mịn tới mức gần như không thấy nét cọ. Một bản chụp tốt trên máy tính bảng đã cho bạn gần đủ. Riêng tranh Miró, màu và độ trắng của nền cần màn hình chuẩn màu một chút, kẻo các chấm đỏ vàng bị lệch sắc.
Nếu có dịp gặp bản gốc ở bảo tàng nghệ thuật hiện đại, điều đáng làm nhất là chú ý kích thước thật. Nhiều bức nổi tiếng nhỏ hơn hình dung, và việc phải ghé sát thay đổi hẳn cảm giác: giấc mơ trở nên riêng tư, như nhìn qua lỗ khoá.
Đây cũng là loại tranh rất hợp xem cùng người khác, vì ai cũng có một cách đọc. Thử xem Con trai của loài người cùng ông bà hoặc con nhỏ, rồi hỏi mỗi người nghĩ khuôn mặt sau quả táo trông thế nào. Không có câu trả lời đúng, nhưng cuộc trò chuyện sẽ cho bạn thấy siêu thực làm việc ra sao: nó buộc mỗi người tự điền vào chỗ trống bằng chính trí tưởng tượng của mình.
Hiểu lầm hay gặp về tranh siêu thực
Siêu thực là trào lưu bị dùng chữ sai nhiều nhất trong đời thường.
- Hay nhầm: cái gì kỳ quái, khó hiểu cũng là siêu thực. Thật ra siêu thực là một trào lưu cụ thể, có tuyên ngôn, có nhóm, có thời gian. Một bức ảnh chỉnh sửa lạ mắt ngày nay có thể mang "chất siêu thực" nhưng không thuộc trào lưu ấy.
- Hay nhầm: tranh siêu thực phải có lời giải duy nhất. Nhiều hoạ sĩ siêu thực cố ý không cho lời giải. Magritte thường từ chối giải thích tranh mình theo kiểu biểu tượng này nghĩa là thế kia. Câu hỏi quan trọng hơn câu trả lời.
- Hay nhầm: Dalí là siêu thực, siêu thực là Dalí. Dalí nổi tiếng nhất, nhưng chỉ là một người trong nhóm và có quan hệ không êm với nhóm về sau. Magritte, Miró, Ernst, Leonora Carrington, Yves Tanguy cho những gương mặt siêu thực rất khác nhau.
- Hay nhầm: siêu thực là trừu tượng. Nhánh Dalí, Magritte vẽ vật rất rõ, rất thật. Chỉ nhánh tự động như Miró mới gần trừu tượng.
Phân biệt nhanh: nếu tranh vẽ vật rõ như ảnh nhưng đặt sai chỗ, sai kích thước, sai chất liệu, đó là siêu thực nhánh hình ảnh. Nếu tranh là những hình trôi nổi, gợi mà không tả, đó là nhánh tự động.
Bài tập mười phút: làm một bức siêu thực trong đầu
Không cần vẽ. Chỉ cần nhìn quanh phòng bạn đang ngồi.
- Chọn ba đồ vật bình thường trong phòng: một cái cốc, một chiếc dép, một cái quạt.
- Tưởng tượng đổi chất liệu của một vật: cốc làm bằng lông, dép làm bằng thuỷ tinh. Cảm giác thế nào.
- Tưởng tượng đổi kích thước: quả táo to bằng cả căn phòng, như một bức của Magritte. Tự hỏi: vì sao đổi kích thước lại làm mình thấy bất an.
- Mở lại Sự dai dẳng của ký ức và Đế chế ánh sáng. Lúc này bạn đã nắm được hai mánh chính: đổi chất liệu và đặt cái không thể cạnh cái quen thuộc.
- Kết thúc bằng một bức Miró, xem trong một phút như nghe nhạc, không tìm nghĩa.
Xem tiếp gì: tranh Giorgio de Chirico với quảng trường vắng bóng chiều dài, người được các hoạ sĩ siêu thực coi là bậc đi trước; Yves Tanguy với những vật thể lạ trên bãi đất vô tận; và Leonora Carrington cho một siêu thực đầy truyện cổ tích. Nếu thích Magritte, xem thêm các bức ông vẽ cửa sổ có giá vẽ đặt trước, nơi bức tranh trên giá vẽ khớp đúng với cảnh ngoài cửa: một câu hỏi tinh nghịch về ranh giới giữa tranh và thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa siêu thực trong hội hoạ là gì?
Là trào lưu hình thành ở Paris giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, chịu ảnh hưởng lý thuyết về giấc mơ và vô thức, muốn đưa những hình ảnh phi lý của giấc mơ vào tranh. Tiêu biểu là Dalí, Magritte, Max Ernst, Miró. Nhà thơ André Breton là người viết tuyên ngôn.
Bức tranh đồng hồ chảy tên là gì?
Tên thường dùng trong tiếng Việt là Sự dai dẳng của ký ức, của Salvador Dalí. Tranh vẽ những chiếc đồng hồ mềm vắt trên cành cây và mép bục, trước phông nền vách đá ven biển. Đây là hình ảnh siêu thực nổi tiếng nhất.
Câu "đây không phải là một cái tẩu" có nghĩa gì?
Đó là dòng chữ trong tranh Sự phản bội của hình ảnh của Magritte. Ý là hình vẽ cái tẩu không phải cái tẩu thật, chỉ là hình ảnh của nó. Bức tranh đặt câu hỏi về quan hệ giữa vật, hình ảnh và từ ngữ.
Siêu thực khác Dada thế nào?
Dada đi trước, chủ yếu phá bỏ, chế giễu và làm nghệ thuật vô nghĩa có chủ ý. Siêu thực kế thừa tinh thần nổi loạn nhưng có mục tiêu xây dựng: khai thác giấc mơ và vô thức để tìm một thực tại khác. Nhiều thành viên đi từ Dada sang siêu thực.
Tranh siêu thực có hợp với trẻ em không?
Phần lớn tranh Magritte và Miró rất hợp, vì trẻ thích những vật đặt sai chỗ và hình ngộ nghĩnh. Một số bức của Dalí và các hoạ sĩ khác có hình ảnh khó chịu, nên người lớn xem trước rồi chọn. Trò chà vân bút chì kiểu Max Ernst là hoạt động rất vui cho trẻ.
Có nên đọc lý thuyết Freud trước khi xem tranh siêu thực?
Không cần. Biết sơ rằng các hoạ sĩ quan tâm tới giấc mơ và vô thức là đủ. Đọc sâu lý thuyết dễ khiến bạn đi giải mã từng chi tiết như câu đố, trong khi tranh siêu thực cần được cảm trước, giải thích sau.