TuyetPham.comTuyệt Phẩm
Đi bảo tàng, tranh thật và bản in

Bảo quản tranh in khi trời nồm: chống ố, mốc, phai màu cho bản in kiệt tác

Bản in kiệt tác và tờ tranh Đông Hồ dễ lên đốm ố, mốc và phai màu ở nơi nồm ẩm. Treo ở đâu, đóng khung thế nào, gặp mốc thì làm gì cho đúng.

Misty humid morning by a window, a young Vietnamese woman in a periwinkle shirt checks the back of a framed art print, close-up of her hands, soft grey light

Bảo quản tranh in khi trời nồm gói lại trong ba việc: giữ tranh ở chỗ khô và không có nắng chiếu thẳng, đóng khung kín mặt sau với tấm lót và viền giấy không axit để tranh không chạm kính, và cho không khí lưu thông sau khung để hơi nước không đọng lại. Làm đủ ba việc này, một bản in giấy tốt hay tờ tranh Đông Hồ có thể giữ được nhiều năm ngay cả ở miền Bắc mùa nồm.

Phần dưới giải thích vì sao giấy lên đốm ố và mốc, những cách làm tưởng đúng mà hại tranh, cách chăm từng loại: bản in giấy sau kính, bản in canvas, tờ Đông Hồ quét điệp, và việc nên làm theo mùa. Cuối bài là cách xử lý khi đã thấy mốc và bài tập kiểm tra tranh trong nhà mười phút.

Vì sao giấy lên đốm ố, mốc và gợn sóng

Giấy hút ẩm và nhả ẩm theo không khí. Khi độ ẩm cao kéo dài, giấy phồng lên, khi khô lại co xuống, lặp đi lặp lại thành những gợn sóng trên mặt tranh. Đó là lý do bản in treo lâu ở nơi ẩm thường không còn phẳng, nhất là khi tranh bị dán chặt bốn góc vào tấm nền và không có chỗ để co giãn.

Những chấm nâu nhỏ rải rác trên giấy, người làm bảo tồn gọi là đốm ố, có nguồn gốc từ nấm mốc li ti và từ tạp chất trong giấy phản ứng với hơi ẩm. Chúng thường xuất hiện từ mép vào, ở chỗ giấy chạm vào tấm nền kém chất lượng hay chỗ hơi nước đọng. Mốc thật sự, dạng lông tơ trắng, xám hoặc đen, xuất hiện khi độ ẩm cao kéo dài nhiều ngày, nhất là ở góc khuất ít gió.

Phai màu là chuyện khác, do ánh sáng. Tia cực tím trong nắng và cả trong một số loại đèn làm mực và màu tự nhiên nhạt dần. Màu của tranh Đông Hồ làm từ vật liệu tự nhiên, bản in rẻ dùng mực nhuộm, đều phai nhanh hơn bản in dùng mực bột màu. Một bản in treo đối diện cửa sổ có nắng có thể nhạt đi thấy rõ chỉ sau một vài mùa, phần được khung che giữ nguyên màu, để lại một đường viền đậm nhạt khi tháo ra.

Tưởng đúng mà hại tranh

Hay nhầm: trời nồm thì mở cửa cho thoáng. Thật ra lúc nồm, không khí bên ngoài ấm và rất ẩm, gặp tường và kính còn lạnh thì đọng thành nước. Mở cửa lúc này là đưa hơi ẩm vào nhà. Đóng cửa, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, đợi trời hanh mới mở.

Hay nhầm: ép tranh sát vào kính cho phẳng. Thật ra khi giấy chạm thẳng vào kính, hơi nước đọng trên mặt trong của kính ngấm ngay vào tranh, lâu ngày tranh dính vào kính, gỡ ra là rách. Cần một viền giấy bo hoặc miếng đệm để tạo khe giữa tranh và kính.

Hay nhầm: dùng băng dính dán tranh vào tấm nền. Thật ra keo của băng dính thường ngả vàng và thấm vào giấy, để lại vết ố không gỡ được. Người làm khung cẩn thận dùng bản lề giấy và hồ dễ gỡ, chỉ giữ tranh ở mép trên để tranh tự co giãn.

Hay nhầm: lau tranh bằng khăn ẩm cho sạch. Thật ra nước làm loang mực, làm giấy nhăn và tạo môi trường cho mốc. Bụi trên mặt kính lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm vắt thật kiệt, không xịt nước lau kính trực tiếp lên khung; mặt bản in canvas không kính thì chỉ phủi nhẹ bằng chổi lông mềm.

Hay nhầm: mang tranh mốc ra phơi nắng gắt. Thật ra nắng gắt làm phai màu và giấy giòn, còn mốc chỉ ngừng phát triển khi khô. Hong khô trong bóng râm thoáng gió mới là cách đúng.

Chăm từng loại tranh in

Mỗi loại bản in có điểm yếu riêng, nên cách giữ cũng khác:

LoạiĐiểm yếuCách giữ
Bản in giấy sau kính (giclée, khắc gỗ Nhật, bản khắc)Đốm ố, gợn sóng, dính kínhViền giấy bo không axit, tấm nền không axit, mặt sau dán kín bằng giấy, treo cách tường một khe nhỏ
Bản in canvas không kínhMốc ở mặt sau vải và khung gỗ, bụi bám mặt tranhKhông treo tường giáp ngoài trời, định kỳ lật xem mặt sau, phủi bụi bằng chổi mềm
Tờ tranh Đông Hồ quét điệpLớp điệp giòn, dễ bong khi cuộn chặt; màu tự nhiên dễ phaiCất phẳng trong bìa giấy, không cuộn chặt; treo nơi không có nắng chiếu; đóng khung có viền bo
Poster giấy mỏngNgả vàng nhanh, rách mépCoi là đồ dùng có thời hạn; muốn giữ thì đóng khung kín như bản in giấy

Với tranh có giá trị riêng với gia đình, như tờ tranh Tết ông bà để lại, nên đóng khung ở nơi làm khung có kinh nghiệm với giấy dó và hỏi rõ vật liệu tấm nền. Tấm bìa giấy thường dùng làm nền chứa axit, lâu ngày ngả nâu và truyền màu nâu sang mặt sau tranh.

Việc nên làm theo mùa

Ở miền Bắc, tranh gặp ba giai đoạn khác nhau trong năm; miền Nam thì mùa mưa kéo dài là giai đoạn cần để ý. Lịch đơn giản:

  1. Trước mùa nồm, khoảng cuối đông: lật mặt sau tất cả tranh trong nhà, xem có đốm, có vết loang không. Kiểm tra mặt sau khung còn kín, móc treo còn chắc.
  2. Trong những ngày nồm: đóng cửa, chạy máy hút ẩm ở phòng có tranh quý, giữ độ ẩm trong phòng dưới khoảng sáu mươi lăm phần trăm nếu có máy đo. Nếu tường đọng nước, tháo tạm tranh khỏi tường đó, dựng ở chỗ khô hơn.
  3. Sau mùa nồm, khi trời hanh: mở cửa cho nhà thoáng, lật mặt sau tranh kiểm tra lần nữa. Đốm mốc mới thường lộ ra lúc này.
  4. Mùa hè: để ý nắng. Mặt trời mùa hè lên cao và chiếu sâu vào nhà theo góc khác, bức tranh mùa đông không có nắng có thể bị nắng chiều chiếu vào. Kéo rèm hoặc đổi chỗ treo.
  5. Mỗi năm một lần: chụp ảnh từng bức ở cùng một góc, cùng một ánh sáng. So ảnh năm này với năm trước là cách dễ nhất để phát hiện phai màu, vì mắt nhìn hằng ngày không nhận ra.

Một máy đo độ ẩm nhỏ đặt trong phòng có tranh giúp bạn thôi đoán mò. Người làm bảo tồn thường khuyên giữ giấy ở độ ẩm vừa phải và ổn định, tránh cả quá ẩm lẫn khô đột ngột, vì chính sự lên xuống liên tục mới làm giấy mỏi.

Cất tranh chưa treo và tranh thay theo mùa

Nhiều nhà có vài tấm tranh in cất trong tủ: tranh thay theo mùa, tranh mới mua chưa có chỗ treo, tờ tranh Tết dùng xong. Tranh cất hỏng nhanh không kém tranh treo, vì góc tủ thường là chỗ ẩm và kín gió nhất nhà.

Bản in giấy chưa đóng khung nên cất phẳng, kẹp giữa hai tấm bìa cứng, mỗi tờ cách nhau bằng một tờ giấy mỏng không axit hoặc giấy pơ luya trắng, đặt nằm ngang trên ngăn cao của tủ, không để sát nền nhà. Tránh túi ni lông kín: hơi ẩm bị nhốt trong túi, gặp đêm lạnh sẽ đọng thành nước ngay trên mặt tranh. Bản in canvas đã căng khung thì dựng đứng, mặt tranh quay vào nhau với một tấm bìa ở giữa, không chồng vật nặng lên.

Nếu bắt buộc phải cuộn, như bản in khổ lớn chưa kịp đóng khung, cuộn quanh một ống có đường kính lớn, mặt tranh quay ra ngoài để khi trải ra lớp màu không bị ép nứt, rồi bọc ngoài bằng giấy. Tờ Đông Hồ thì không cuộn, vì lớp điệp sẽ rạn theo đường cong. Mỗi lần thay tranh theo mùa cũng là dịp lật xem từng tờ trong tủ một lượt.

Khi đã thấy mốc: làm gì, không làm gì

Nếu thấy lông mốc trên mặt kính phía trong hay trên tranh, việc đầu tiên là tách bức tranh ra khỏi những bức khác để mốc không lan, và đưa vào phòng khô, có quạt thổi nhẹ, không để ngoài nắng. Đeo khẩu trang khi mở khung, vì bào tử mốc không tốt cho đường thở, và nên làm ở chỗ thoáng.

Khi tranh đã khô hẳn, mốc chuyển sang dạng bột. Với bản in thường, có thể phủi rất nhẹ bằng chổi lông mềm sạch, theo một chiều, từ giữa ra mép. Không chà, không dùng tẩy, không dùng nước hay cồn tự pha. Thay tấm nền và viền giấy cũ, vì mốc thường ở lại trong đó.

Với bản in có giá trị, như một bản khắc cổ, một tờ tranh dân gian lâu năm hay một bản in nghệ thuật có chữ ký, nên dừng ở bước hong khô và hỏi người làm phục chế giấy. Đốm ố đã ngấm vào sợi giấy không tự xoá được ở nhà, và nhiều cách tẩy được truyền tai làm hỏng tranh nhanh hơn chính đốm ố.

Bài tập mười phút: kiểm tranh trong nhà

Chọn một buổi sáng hanh khô. Tháo một bức tranh in bạn treo lâu nhất, đặt úp lên mặt bàn có lót khăn sạch. Nhìn mặt sau: giấy dán kín hay đã bong, có vết loang không, tấm nền màu gì. Lật lại, nhìn mép tranh dưới viền giấy bo hoặc khung: màu ở phần bị che có đậm hơn phần lộ ra không.

Câu tự hỏi: nếu treo thêm mười năm ở đúng chỗ này, bức tranh sẽ ra sao? Nếu câu trả lời làm bạn lo, đó là lúc đổi chỗ treo hoặc đóng lại khung. Ghi vào sổ ngày kiểm tra và những gì đã thấy, năm sau so lại.

Nếu nhà có tờ tranh Đông Hồ cũ được cuộn cất trong tủ, mở ra vào một ngày hanh, xem lớp điệp còn bám không, rồi cất lại phẳng trong bìa giấy. Kể cho con cháu nghe tờ tranh có từ dịp Tết nào; chuyện kể đi kèm là một phần đáng giữ không kém tờ giấy. Nếu có trẻ nhỏ, cho con cùng kiểm và đếm xem trên tranh có mấy con vật, mấy màu, để buổi kiểm tranh thành một buổi xem tranh cả nhà.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tranh in để lâu bị lên đốm nâu?

Đốm nâu nhỏ trên giấy thường do nấm mốc li ti và tạp chất trong giấy phản ứng với hơi ẩm kéo dài. Chúng hay bắt đầu từ mép, ở chỗ giấy chạm tấm nền kém chất lượng hoặc chỗ hơi nước đọng. Giữ khô, dùng tấm nền không axit giúp hạn chế.

Trời nồm có nên mở cửa cho tranh thoáng không?

Không nên. Lúc nồm, không khí bên ngoài ấm và rất ẩm, vào nhà gặp tường và kính lạnh sẽ đọng nước. Nên đóng cửa, dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, và mở cửa khi trời đã hanh trở lại.

Tranh in đóng khung có cần để cách kính không?

Cần. Khi giấy chạm thẳng vào kính, hơi nước đọng phía trong kính ngấm vào tranh, lâu ngày tranh dính vào kính. Một viền giấy bo hoặc miếng đệm tạo khe nhỏ giữa tranh và kính giúp tranh an toàn hơn nhiều.

Tranh bị mốc có tự làm sạch ở nhà được không?

Với bản in thường, có thể hong khô trong bóng râm rồi phủi nhẹ phần mốc khô bằng chổi mềm, thay tấm nền mới. Không dùng nước, cồn hay tẩy. Với tranh có giá trị hoặc kỷ niệm, nên dừng ở bước hong khô và hỏi người làm phục chế giấy.

Tranh Đông Hồ nên cất thế nào?

Cất phẳng trong bìa giấy, để ở tủ khô, không cuộn chặt vì lớp điệp quét trên giấy dễ giòn và bong. Khi treo, nên đóng khung có viền bo, tránh chỗ có nắng chiếu vì màu làm từ vật liệu tự nhiên phai khá nhanh.

Treo tranh in ở đâu trong nhà là an toàn nhất?

Tường trong nhà, không giáp ngoài trời, không sát nhà tắm hay bếp, không có nắng chiếu thẳng. Treo cách tường một khe nhỏ để không khí lưu thông phía sau khung. Phòng có điều hoà hoặc máy hút ẩm chạy thường xuyên là chỗ tốt cho tranh quý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138