Bản in nghệ thuật là tác phẩm mà hoạ sĩ nghĩ ra để in, bằng ván khắc gỗ, bản kim loại khắc hay khuôn lưới, nên mỗi tờ in ra từ chính ván hay bản đó, dưới tay hoặc sự giám sát của hoạ sĩ, đều là một bản gốc, dù có hàng chục tờ giống nhau. Nó khác hẳn bản in lại, tức tấm ảnh chụp một tác phẩm rồi in ra bằng máy.
Phần dưới đi qua bốn lối in qua bốn tác phẩm nổi tiếng: Con tê giác khắc gỗ của Dürer, những bản khắc axit của Rembrandt, tranh khắc gỗ màu của Hokusai và Hiroshige, những tấm in lưới chân dung Marilyn của Warhol, rồi quay về tờ tranh Đông Hồ, loại bản in gốc gần gũi nhất với người Việt. Cuối bài là cách đọc những con số và chữ ký bút chì ở mép tờ in.
Vì sao một tờ in lại là bản gốc
Điều làm người mới bối rối là chữ "gốc" đi cùng chữ "in". Hãy nghĩ thế này: với tranh sơn dầu, hoạ sĩ đặt màu thẳng lên vải, kết quả là một bức duy nhất. Với bản in nghệ thuật, hoạ sĩ không vẽ lên giấy mà làm ra một công cụ: khắc một tấm gỗ, cào một tấm đồng, căng một khuôn lưới. Tác phẩm hiện ra khi công cụ đó gặp mực và giấy. Tờ giấy đầu tiên và tờ thứ hai mươi đều sinh ra từ đúng tấm ván đó, nên đều là bản gốc.
Nhưng chúng không giống hệt nhau. Lượng mực mỗi lần lăn, độ ẩm của giấy, sức ép khi in, độ mòn của ván sau nhiều lượt làm mỗi tờ hơi khác. Người sưu tầm bản in hay so những khác biệt nhỏ đó: tờ in sớm, khi ván còn sắc, thường có nét mảnh và rõ hơn tờ in muộn.
Bản in lại thì khác về bản chất. Một tấm ảnh chụp tranh khắc của Dürer, in ra bằng máy, là bản in lại: nó cho bạn thấy hình, nhưng không có vết ép của ván lên giấy, không có lớp mực nằm trên mặt giấy theo kiểu riêng của từng lối in. Phân biệt hai thứ này là bài học đầu tiên của người xem bản in.
Bốn lối in qua bốn tác phẩm
Mỗi lối in để lại dấu riêng trên giấy. Biết dấu đó, bạn đọc được tờ in được làm ra thế nào:
| Lối in | Cách làm nói gọn | Tác phẩm để xem | Dấu trên giấy |
|---|---|---|---|
| Khắc gỗ nổi | Khoét bỏ phần trắng, phần còn nổi nhận mực | Con tê giác của Dürer; tranh Đông Hồ | Nét dày, mảng đen chắc, mép nét hơi gồ |
| Khắc gỗ màu kiểu Nhật | Mỗi màu một ván, in chồng khớp nhau | Tranh của Hokusai, Hiroshige | Mảng màu phẳng, có chỗ màu chuyển dần |
| Khắc axit trên kim loại | Cào qua lớp phủ, ngâm axit cho ăn thành rãnh, mực nằm trong rãnh | Các bản khắc của Rembrandt | Nét mảnh như bút, có vết hằn của mép tấm kim loại quanh hình |
| In lưới | Mực được gạt qua khuôn lưới đã che những chỗ không in | Chân dung Marilyn của Warhol | Mảng màu đặc, phẳng, hay lệch nhau giữa các lớp |
Dấu hằn quanh hình của bản khắc kim loại là chi tiết đáng tìm nhất: tấm kim loại bị ép mạnh lên giấy ẩm, để lại một đường viền chìm hình chữ nhật. Bản in lại bằng máy không có đường đó, hoặc chỉ có hình của nó in phẳng.
Dürer và con tê giác chưa từng thấy
Albrecht Dürer, hoạ sĩ Đức thời Phục hưng, nổi tiếng với tranh khắc hơn cả tranh vẽ. Bức Con tê giác là trường hợp kỳ lạ: Dürer chưa bao giờ tận mắt thấy con vật đó. Ông vẽ dựa trên một bản mô tả và một bức phác của người khác, gửi về từ nơi con tê giác được đưa tới châu Âu. Kết quả là một con tê giác mặc giáp: da được vẽ thành những tấm kim loại có đinh tán, chân phủ vảy, và một cái sừng nhỏ mọc trên lưng.
Sai về sinh học, nhưng hình ảnh mạnh tới mức trong rất lâu, người châu Âu hình dung con tê giác giống hệt bản khắc của Dürer. Lý do nằm ở chính lối in: tờ khắc gỗ được in nhiều lần, đi khắp nơi, rẻ hơn tranh vẽ rất nhiều, nên nó đến được với nhiều người hơn bất kỳ bức sơn dầu nào.
Khi xem Con tê giác, hãy nhìn cách Dürer dùng nét song song và nét đan chéo để làm khối: không có màu, không có sắc xám, chỉ có đen và trắng, mà con vật vẫn tròn trịa, nặng nề. Đó là tay nghề của người khắc gỗ bậc thầy. Xem tiếp bức Melencolia I của ông, một bản khắc trên đồng với nét mảnh hơn nhiều, để thấy hai lối khắc khác nhau thế nào dưới cùng một bàn tay.
Rembrandt sửa bản khắc và Hokusai qua từng lượt in
Rembrandt làm rất nhiều bản khắc axit, và ông có thói quen sửa tấm kim loại giữa các đợt in: thêm bóng tối, xoá một nhân vật, đổi cả không khí của cảnh. Mỗi lần sửa tạo ra một "trạng thái" mới của cùng một bản khắc. Người nghiên cứu xếp các tờ in theo trạng thái để thấy ông đã nghĩ lại thế nào. Ông cũng hay để lại một lớp mực mỏng trên mặt tấm kim loại khi lau, nên mỗi tờ có một làn xám riêng, có tờ sáng như ban ngày, có tờ chìm trong chiều tối. Bản in nổi tiếng của ông thường được gọi là Bản in trăm đồng florin là một ví dụ hay gặp trong sách.
Ở Nhật, tranh khắc gỗ màu của Hokusai và Hiroshige được in hàng loạt để bán cho người dân thành thị, rẻ như tranh Tết ở ta. Người thợ in tạo những dải màu chuyển dần, ví dụ bầu trời xanh đậm ở trên nhạt dần xuống chân trời, bằng cách lau mực trên ván trước mỗi lần in. Tờ in sớm thường có những dải màu đó tinh tế, tờ in muộn khi ván đã mòn thì nét nhoè hơn, màu đơn giản hơn. Về sau còn có nhiều đợt in lại từ ván khắc lại, nên cùng một hình có thể có những tờ chất lượng rất khác nhau.
Warhol và chân dung Marilyn: khi sự lặp lại là ý đồ
Andy Warhol, gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật đại chúng Mỹ, chọn in lưới đúng vì nó là lối in của quảng cáo và bao bì. Ông lấy một tấm ảnh chân dung nữ diễn viên Marilyn Monroe, chuyển lên khuôn lưới, rồi in đi in lại với những bộ màu khác nhau: mặt hồng, tóc vàng chanh, mí mắt xanh lơ, nền cam hay tím. Có những tác phẩm lặp gương mặt ấy hàng chục lần trên cùng một tấm.
Khi xem, đừng chỉ nhìn tổng thể như một tấm áp phích. Lại gần và để ý chỗ các lớp màu lệch nhau: màu môi tràn ra khỏi viền môi, mảng tóc chồng lấn lên trán. Những chỗ lệch đó không phải lỗi mà là một phần của tác phẩm, cho thấy dấu tay của quá trình in giữa một hình ảnh tưởng như sản xuất hàng loạt. Ở những tấm lặp nhiều lần, mực đậm nhạt khác nhau giữa các ô, có ô gần như mờ hẳn.
Bài học ở đây ngược với Dürer hay Rembrandt: với họ, nhiều tờ in là cách đưa tác phẩm tới nhiều người; với Warhol, chính sự lặp lại là điều tác phẩm muốn nói, về một gương mặt bị in đi in lại trên báo chí cho tới khi chỉ còn là hình. Cùng một lối làm, mỗi thời dùng vào một ý khác.
Đọc mép tờ in: số, chữ ký, chữ viết tắt
Với bản in nghệ thuật hiện đại, phần mép dưới tờ giấy thường có vài dòng viết bằng bút chì. Đọc như sau:
- Phân số như 12/50: tờ này là tờ thứ mười hai trong một đợt in tổng cộng năm mươi tờ. Số nhỏ không nhất thiết nghĩa là tờ in trước.
- A.P. hoặc E.A.: bản dành cho hoạ sĩ, nằm ngoài số đã đánh, thường ít hơn khoảng một phần mười đợt in.
- Chữ ký bút chì ở góc phải: hoạ sĩ ký trực tiếp lên tờ in để xác nhận. Chữ ký in sẵn trong hình không có giá trị đó.
- Tên tác phẩm ở giữa, đôi khi kèm năm.
- Bản in sau khi hoạ sĩ mất, in từ ván hay bản kẽm gốc, thường được ghi chú riêng và không mang chữ ký của hoạ sĩ.
Thói quen ký bút chì và đánh số là chuyện của bản in hiện đại. Dürer, Rembrandt hay Hokusai không đánh số tờ in. Một bản khắc cổ mà có số và chữ ký bút chì kiểu hiện đại là một dấu hiệu nên hỏi kỹ.
Tranh Đông Hồ: bản in gốc ngay bên cạnh mình
Tờ tranh Đông Hồ mua ở làng tranh, in từ ván khắc của nghệ nhân, trên giấy dó quét điệp, chính là một bản in nghệ thuật theo đúng nghĩa trên: mỗi màu một ván, in chồng lần lượt, ván nét đen in sau cùng. Nó không đánh số, không ký bút chì, vì truyền thống tranh dân gian khác hẳn truyền thống bản in châu Âu, nhưng dấu tay thì đủ cả.
Đặt một tờ Đông Hồ thật cạnh một tờ in lại bằng máy, bạn thấy khác ngay: tờ thật có hạt điệp lấp lánh khi nghiêng, mực đen hơi dày ở mép nét, màu đôi khi lệch khỏi nét viền một chút, và mặt sau thấy được vết thấm của màu. Tờ in máy phẳng, màu đều, không có những sai lệch nhỏ đó.
Bài tập cho lần tới làng tranh hay hội chợ Tết: mua một tờ Đông Hồ, như Lợn đàn hay Đám cưới chuột, và một tờ in lại cùng hình nếu có. Đặt dưới ánh sáng cửa sổ, nghiêng chúng, lật mặt sau, soi bằng kính lúp. Tự hỏi: màu nào được in trước, nhìn chỗ hai màu chồng nhau có đoán được không? Sau bài tập này, bạn sẽ nhìn tranh khắc gỗ Nhật hay bản khắc của Dürer bằng con mắt của người đã cầm một bản in gốc trên tay.
Câu hỏi thường gặp
Bản in nghệ thuật có phải là tranh in lại không?
Không. Bản in nghệ thuật được hoạ sĩ làm ra để in, từ ván khắc hay bản kim loại của chính họ, nên mỗi tờ là một bản gốc. Tranh in lại là ảnh chụp một tác phẩm rồi in bằng máy, chỉ cho thấy hình chứ không phải tác phẩm.
Con số 12/50 ở góc tờ in nghĩa là gì?
Nghĩa là tờ này mang số mười hai trong một đợt in tổng cộng năm mươi tờ. Con số nhỏ không có nghĩa là tờ in trước. Đánh số và ký bút chì là thói quen của bản in hiện đại, không có ở các bản khắc cổ.
Bản A.P. là gì?
A.P. là bản dành cho hoạ sĩ, in thêm ngoài số đã đánh trong đợt in, thường chiếm một phần nhỏ so với tổng số tờ. Về chất lượng, bản A.P. giống các tờ khác trong cùng đợt, chỉ khác ở mục đích giữ lại cho hoạ sĩ.
Vì sao con tê giác của Dürer trông như mặc giáp?
Vì Dürer chưa từng thấy tê giác thật. Ông khắc dựa trên một bản mô tả và một bức phác của người khác, rồi tưởng tượng phần da dày thành những tấm giáp có đinh tán. Hình ảnh đó lan rộng nhờ bản in và ảnh hưởng tới cách người châu Âu hình dung con vật trong rất lâu.
Tranh Đông Hồ có được coi là bản in nghệ thuật không?
Có. Tranh Đông Hồ in từ ván khắc gỗ, mỗi màu một ván, trên giấy dó quét điệp, nên mỗi tờ in thủ công là một bản in gốc. Nó không đánh số hay ký tên như bản in hiện đại châu Âu vì thuộc truyền thống tranh dân gian.
Làm sao nhận ra bản khắc kim loại thật?
Tìm vết hằn hình chữ nhật quanh hình, do tấm kim loại ép lên giấy ẩm. Dưới kính lúp, mực của bản khắc thật nằm hơi nổi trên mặt giấy theo từng nét, không có chấm mực đều như bản in máy. Tờ có giá trị nên được người có chuyên môn xem.