Diễm xưa là một ca khúc của Trịnh Công Sơn dựng lên cả một bức tranh mưa chỉ bằng vài câu nhạc ngắn lặp đi lặp lại, nhịp chậm, nhiều khoảng lặng; nghe bài này cho thấm là nghe cái không khí, những hình ảnh nối nhau trong lời và những chỗ giai điệu ngừng lại, hơn là cố tìm một câu chuyện cụ thể. Nhiều người gắn bài hát với những cơn mưa dai dẳng của Huế, nơi tác giả sống những năm tuổi trẻ.
Phần dưới không bàn chuyện đời tư phía sau bài hát mà chỉ bàn chuyện nghe: bài hát được dựng bằng những gì, nên để ý câu nhạc và khoảng lặng nào, các bản thu khác nhau ra sao, những hiểu lầm hay gặp về nhạc Trịnh, và nghe tiếp những ca khúc nào để thấy được dấu tay của người viết.
Bài hát được dựng bằng những gì
Diễm xưa không kể một câu chuyện có đầu có cuối. Lời ca là một chuỗi hình ảnh: mưa trên mái tháp cổ, mưa trên hàng lá nhỏ, những buổi chiều, một người được chờ mà không thấy đến, và nỗi nhớ một người đã xa. Các hình ảnh không được giải thích, chỉ được đặt cạnh nhau như những nét cọ trên một bức tranh màu nước. Người nghe tự nối chúng lại bằng ký ức của mình.
Giai điệu cũng đi theo lối ấy. Thay vì một đường nhạc dài nhiều biến hoá, bài dùng những câu ngắn, lặp lại với chút thay đổi, như những hạt mưa rơi đều. Nhịp chậm, giọng hát không cần lên cao, không có chỗ gào thét. Cái hay nằm ở sự tiết chế: ít nốt, ít lời, nhưng mỗi câu đều đủ sức gợi.
Đây là một lý do bài hát dễ thuộc mà khó hát hay. Hát đúng nốt thì dễ, nhưng giữ được cái lửng lơ, cái chậm mà không lê thê, cái buồn mà không ủ ê thì cần một giọng hát biết tiết chế. Nhiều người tập guitar bắt đầu bằng bài này vì hợp âm không khó, nhưng ít ai đàn hát được đúng cái không khí của nó.
Nghe lần đầu: để ý bốn điều
Câu nhạc lặp. Lắng nghe xem câu đầu tiên quay lại bao nhiêu lần, mỗi lần khác nhau thế nào. Có khi chỉ đổi một chữ, có khi đổi một nốt cuối. Sự lặp ấy làm bạn có cảm giác mưa cứ rơi mãi không dứt.
Khoảng lặng. Giữa các câu có những quãng ngừng ngắn, chỉ còn tiếng đàn đệm hoặc im hẳn. Đừng coi đó là chỗ trống. Đó là lúc người nghe được thở, được nhìn bức tranh vừa vẽ.
Hướng đi của giai điệu. Thử để ý xem câu hát hay đi lên hay đi xuống ở cuối. Một câu nhạc buông xuống ở cuối cho cảm giác lắng, khép lại; một câu dừng lửng ở trên cho cảm giác chờ đợi. Bài hát dùng cả hai, và chỗ đổi từ lửng sang lắng là chỗ đáng nghe nhất.
Chữ được nhả thế nào. Nghe xem người hát kéo dài chữ nào, ngắt chữ nào. Ở bài này, những chữ chỉ thời tiết, thời gian thường được ngân lâu hơn, như muốn giữ khoảnh khắc lại.
So các bản thu: cùng một bài, nhiều màu mưa
Diễm xưa đã được nhiều thế hệ ca sĩ hát lại, với nhiều cách phối khác nhau. Không cần chọn bản hay nhất, hãy nghe ít nhất ba kiểu:
- Bản chỉ một cây guitar đệm: gần với cách bài hát được hát ở những buổi hát cho bạn bè nghe. Lời và giai điệu nổi rõ, những khoảng lặng thật sự lặng.
- Bản có piano hoặc dàn dây: không khí mưa được tô đậm thêm, những câu dạo đầu và chen giữa vẽ thêm màu. Hợp để nghe trong phòng với loa.
- Bản hát lại bằng giọng trẻ, phối mới: có thể thêm nhịp, thêm âm sắc điện tử. Nghe để thấy bài hát vẫn sống với tai người trẻ.
- Bản không lời: đàn piano hay guitar độc tấu giai điệu. Không có lời, bạn chỉ còn giai điệu và khoảng lặng, sẽ thấy rõ nhất cấu trúc lặp của bài.
Nghe liền các bản khác nhau, bạn sẽ thấy một bài hát hay chịu được nhiều cách trình bày, giống một bức tranh treo ở nhiều căn phòng có ánh sáng khác nhau.
Vì sao Diễm xưa được coi là một ca khúc kinh điển
Thứ nhất là lời ca. Trịnh Công Sơn viết lời như viết thơ, nhưng không phải thơ để đọc mà thơ để hát: chữ ít, hình ảnh lạ mà vẫn gần, những cách ghép chữ người nghe chưa gặp bao giờ nhưng hiểu ngay bằng cảm giác. Nhiều câu trong bài đã đi vào cách nói của người Việt khi tả mưa.
Thứ hai là sự tiết chế trong giai điệu. Không cao trào ồn ào, không kỹ thuật phô diễn, bài hát giữ một không khí đều đặn từ đầu đến cuối. Viết được một bài như thế mà không nhàm là rất khó. Chính sự giản dị khiến nó dễ được hát lại, ở phòng khách, quán nhỏ, sân trường.
Cũng nên nói tới cách bài hát dùng tiếng Việt. Câu nhạc đi rất sát thanh điệu của lời, nên khi hát, chữ nghe tự nhiên như đang nói chậm, không bị méo. Đây là điều người viết ca khúc tiếng Việt nào cũng phải giải, và Diễm xưa giải rất êm, đến mức người nghe không nhận ra có một bài toán ở đó.
Thứ ba là sức sống qua thời gian và biên giới. Diễm xưa được hát ở nhiều thế hệ, được chuyển sang nhiều cách phối, và được biết đến cả ngoài Việt Nam. Một ca khúc vượt được khoảng cách tuổi tác và ngôn ngữ thì đã có chỗ của mình trong kho ca khúc kinh điển.
Hiểu lầm hay gặp về Diễm xưa và nhạc Trịnh
"Phải biết chuyện đời tư phía sau mới hiểu bài." Bài hát đứng được một mình. Những câu chuyện quanh nó có thể thú vị, nhưng không cần thiết để cảm nhận. Nghe bằng ký ức của chính bạn về những cơn mưa, những người đã xa, là đủ.
"Nhạc Trịnh là nhạc buồn, nghe dễ chán." Nhạc Trịnh có nhiều bài buồn nhưng là buồn nhẹ, buồn suy tư, không bi luỵ. Cũng có nhiều bài tươi, trong trẻo. Diễm xưa buồn nhưng đẹp, nghe đúng lúc thì thấy dịu chứ không nặng nề.
"Lời nhạc Trịnh khó hiểu, phải giải nghĩa từng câu." Nhiều câu không dùng để hiểu theo nghĩa đen mà để gợi. Thử nghe như xem tranh trừu tượng: không hỏi bức tranh vẽ gì, mà hỏi nó làm mình thấy gì.
"Bản thu cũ mới là bản thật." Bản thu cũ có giá trị lịch sử và cảm xúc rất riêng, nhưng bài hát không thuộc riêng về bản nào. Những bản hát lại tốt cho thấy bài hát rộng đến đâu, và nhiều người trẻ tìm tới bản cũ chính nhờ một bản mới.
Tự tập nghe trong mười phút, vào một ngày mưa
Bài này hợp nhất với một buổi chiều có mưa thật. Nếu không có mưa, chọn buổi tối yên tĩnh.
- Ngồi gần cửa sổ, mở một bản Diễm xưa chỉ có guitar đệm, âm lượng vừa phải.
- Lượt đầu, nhắm mắt, chỉ để ý những hình ảnh hiện ra trong đầu. Ghi lại ba hình ảnh.
- Lượt hai, đếm số lần câu nhạc đầu quay lại. Mỗi lần nghe lại, nó có giống hệt không?
- Lượt ba, chỉ để ý những khoảng lặng. Tự hỏi: trong khoảng lặng ấy mình đang nghĩ về điều gì?
- Nghe một bản không lời của bài, so với bản có lời. Bản nào làm bạn thấy mưa rõ hơn?
Nếu nghe cùng bạn bè hay người thân, mỗi người kể ba hình ảnh của mình. Thường sẽ thấy mỗi người vẽ một bức tranh khác nhau từ cùng một bài hát, và đó chính là cái hay của lối viết gợi mà không tả.
Nghe ở đâu, nghe cùng ai
Diễm xưa là bài hát của không gian nhỏ. Nghe trong một quán nhỏ có người đàn hát mộc, trong phòng khách nhà bạn bè, hay một mình bên cửa sổ là đúng chỗ của nó nhất. Những đêm nhạc Trịnh ở nhà hát, nhà văn hoá hay các câu lạc bộ yêu nhạc thường có bài này; nghe trực tiếp, bạn sẽ thấy khán giả nhiều thế hệ cùng hát theo, một cảnh hiếm có với một bài hát chậm như vậy.
Nghe trên điện thoại khi đi đường cũng được, nhưng bài hát dễ bị tiếng xe cộ nuốt mất những khoảng lặng, mà khoảng lặng lại là nửa cái hay của bài. Nếu nghe bằng tai nghe, chọn lúc ngồi yên, âm lượng nhỏ.
Bài này hợp để nghe cùng cha mẹ, cô chú từng nghe nhạc Trịnh thời trẻ. Hỏi họ lần đầu nghe bài ở đâu, ai hát, bạn sẽ được nghe những câu chuyện về một thời sinh viên, những buổi hát với cây guitar. Còn với người trẻ, nghe cùng bạn bè vào một chiều mưa, mỗi người kể bài hát gợi cho mình điều gì, là cách gần nhất để thấy vì sao bài hát sống lâu đến vậy.
Nghe tiếp những ca khúc nào
Sau Diễm xưa, nên nghe Hạ trắng để thấy Trịnh Công Sơn vẽ mùa hè, với nắng và màu trắng thay cho mưa. Biển nhớ cho thấy một nỗi nhớ rộng như mặt biển, giai điệu chậm, nhiều không gian. Mưa hồng là một bức tranh mưa khác, nghe cạnh Diễm xưa sẽ thấy cùng một người viết hai cơn mưa không giống nhau.
Ru em từng ngón xuân nồng có nhịp đung đưa như lời ru, Nắng thuỷ tinh trong trẻo và sáng. Nghe dần những bài này, bạn sẽ nhận ra những hình ảnh hay quay lại trong nhạc Trịnh: mưa, nắng, cây lá, thời gian, những dáng người đi qua. Nhận ra những hình ảnh ấy cũng giống nhận ra màu ưa thích của một hoạ sĩ.
Một cách nghe khác là nghe nhạc Trịnh theo mùa: mùa mưa nghe Diễm xưa, Mưa hồng; mùa hè nghe Hạ trắng; ngày biển nghe Biển nhớ. Gắn bài hát với một thời tiết thật giúp bạn nhớ bài lâu và cảm sâu hơn, như đã làm với ca khúc mở đầu bài này.
Câu hỏi thường gặp
Diễm xưa là bài hát của ai?
Diễm xưa là ca khúc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Bài nổi tiếng với hình ảnh mưa và lối viết gợi hơn tả, được nhiều thế hệ ca sĩ hát lại.
Diễm xưa nói về điều gì?
Bài hát là một chuỗi hình ảnh về mưa trên tháp cổ, trên hàng lá, những buổi chiều chờ đợi và nỗi nhớ một người đã xa. Bài không kể một câu chuyện cụ thể mà dựng một không khí để người nghe tự cảm.
Vì sao Diễm xưa hay được gắn với Huế?
Trịnh Công Sơn sống những năm tuổi trẻ ở Huế, và mưa Huế nổi tiếng dai dẳng. Vì vậy nhiều người nghe gắn hình ảnh mưa trong bài với những cơn mưa của thành phố này.
Người mới nghe nhạc Trịnh nên bắt đầu từ bài nào?
Diễm xưa là lựa chọn tốt vì giai điệu đơn giản, dễ nhớ và không khí rõ. Sau đó có thể nghe Hạ trắng, Biển nhớ, Mưa hồng để thấy những hình ảnh hay quay lại trong nhạc Trịnh.
Nghe Diễm xưa bản nào thì hay?
Không có bản duy nhất hay nhất, nên nghe ít nhất một bản guitar mộc, một bản có piano hoặc dàn dây và một bản không lời. So các bản giúp bạn thấy bài hát rộng đến đâu.
Có cần hiểu hết lời nhạc Trịnh mới thấy hay không?
Không cần, vì nhiều câu được viết để gợi chứ không để hiểu theo nghĩa đen. Nghe như xem một bức tranh, tự hỏi bài hát làm mình thấy gì, là đủ để cảm.