Thời đại tân thời (Modern Times) là phim hài gần như không lời của Charlie Chaplin, kể chuyện anh công nhân Charlot bị cuốn vào nhịp máy của một nhà xưởng, mất việc, vào tù ra tội, gặp một cô gái mồ côi và cùng cô tìm một chỗ đứng trong thành phố; phim xem được với mọi lứa tuổi vì mọi trò cười đều nằm ở động tác. Ở Việt Nam, nhiều thế hệ biết Chaplin qua cái tên vua hề Sác-lô, với bộ ria nhỏ, cây gậy, đôi giày quá khổ và dáng đi lạch bạch.
Bài này chỉ cách xem Thời đại tân thời sao cho thấy được nhiều hơn những cú ngã: nhìn nhịp động tác khớp với nhịp máy, nghe phim dùng tiếng động và giọng nói ra sao trong một thời mà phim đã bắt đầu có tiếng, và vì sao một phim hài lại được coi là một trong những phim nói về lao động sắc nhất.
Phim kể gì, gọn và không lộ kết
Phim mở đầu bằng một đàn cừu chen nhau, rồi cắt sang dòng công nhân chen nhau ra khỏi ga tàu điện ngầm đi vào nhà máy. Charlot làm việc trên một băng chuyền, nhiệm vụ của anh chỉ là vặn chặt từng con ốc khi tấm kim loại chạy qua. Ông chủ ngồi trong phòng riêng, nhìn công nhân qua một màn hình lớn và liên tục ra lệnh tăng tốc.
Vặn ốc mãi, Charlot vặn luôn cả những thứ trông giống con ốc, từ nút áo tới mũi của người khác, rồi bị cuốn hẳn vào trong cỗ máy. Sau đó là một chuỗi rủi ro: anh vào bệnh viện, ra đường, bị bắt nhầm, vào tù, ra tù, gặp một cô gái mồ côi lang thang kiếm ăn. Hai người cùng mơ về một ngôi nhà nhỏ, và lần lượt thử đủ thứ việc: gác đêm cửa hàng bách hoá, thợ phụ ở xưởng, bồi bàn kiêm ca sĩ ở quán ăn.
Mỗi việc là một màn hài riêng, nên bạn có thể xem phim như một chuỗi tiết mục nối nhau. Phần kết bài này không kể; chỉ nên biết nó nhẹ nhàng và rất hợp để xem cùng con trẻ.
Những màn nên chờ
Băng chuyền. Xem tay Charlot. Anh cầm hai chiếc cờ lê, vặn hai con ốc mỗi lần, và hễ chậm một nhịp là cả dây chuyền rối loạn. Khi băng chuyền dừng, tay anh vẫn giật theo nhịp vặn ốc. Đó là trò cười, nhưng cũng là hình ảnh chua chát về một con người đã bị máy móc nhập vào cơ thể.
Cỗ máy cho ăn. Một nhóm người bán hàng đem tới một chiếc máy tự đút cơm cho công nhân, để khỏi mất giờ nghỉ trưa. Charlot bị chọn làm người thử. Máy đưa súp, đưa bắp ngô quay, lau miệng, rồi bắt đầu hỏng. Màn này là một bài học về nhịp hài: mỗi trục trặc tới đúng lúc bạn vừa thở ra.
Bên trong cỗ máy. Charlot trượt vào giữa những bánh răng khổng lồ, nằm duỗi người trôi theo các vòng quay. Hình ảnh này được in lại, nhắc lại vô số lần khi người ta nói về con người và máy móc. Để ý khuôn mặt anh vẫn bình thản trong lúc bị cuốn đi.
Trượt pa-tanh trong cửa hàng. Ban đêm, trong cửa hàng vắng, Charlot bịt mắt trượt pa-tanh để khoe với cô gái, lượn sát mép một khoảng trống mà anh không biết là sàn đã hết lan can. Khán giả nhiều thế hệ cùng nín thở ở màn này, kể cả trẻ con.
Bài hát ở quán ăn. Gần cuối, Charlot phải hát trước khách. Lời bài hát được ghi trên cổ tay áo, nhưng cổ tay áo bay mất lúc anh múa tay. Thế là anh hát bằng một thứ tiếng bồi pha trộn không có nghĩa, kèm điệu bộ, và cả quán vẫn hiểu câu chuyện anh kể. Đây là lần khán giả được nghe giọng Charlot trên phim.
Phim không lời trong thời phim đã có tiếng
Khi Thời đại tân thời ra đời, phim có tiếng nói đã phổ biến. Chaplin vẫn chọn làm một phim gần như không có lời thoại của nhân vật, chỉ có những dòng chữ chen giữa cảnh, nhạc và tiếng động. Nhưng ông chơi một trò rất khôn: giọng nói con người trong phim chỉ phát ra từ máy móc. Ông chủ nói qua màn hình, người bán máy cho ăn nói qua một chiếc máy hát, tiếng radio vang lên trong phòng giam.
Nghĩa là trong thế giới của phim, người thật không nói, chỉ máy nói. Bạn có thể xem phim cả lần mà không nhận ra điều này, nhưng khi đã nhận ra, mọi cảnh có tiếng nói đều mang một vị lạ. Và khi Charlot rốt cuộc cất giọng ở quán ăn, anh lại hát bằng những từ không có nghĩa: như thể phim đang nói rằng điều anh muốn nói không cần đến chữ.
Nhạc phim do chính Chaplin soạn. Một giai điệu trong phim sau này được đặt lời thành một bài hát rất nổi tiếng, nhiều người nghe quen tai mà không biết nó bắt nguồn từ đây. Nghe kỹ những đoạn nhạc buồn khi Charlot và cô gái ngồi bên nhau, rồi so với nhạc dồn dập trong cảnh nhà máy: Chaplin dùng nhạc để thay lời thoại, báo cho bạn khi nào nên cười, khi nào nên thương.
Vì sao một phim hài lại là kinh điển
Thời gian của từng cú ngã được đo chính xác. Trò cười của Chaplin không phải té ngã ngẫu nhiên. Mỗi động tác được tập đi tập lại để rơi đúng nhịp. Nếu bạn đếm thầm khi xem màn cỗ máy cho ăn, bạn sẽ thấy nhịp trục trặc gần giống nhịp một bản nhạc: chậm, chậm, nhanh, dừng.
Máy quay đứng yên để cơ thể diễn. Phần lớn màn hài quay ở khuôn hình rộng, thấy trọn người diễn từ đầu tới chân, ít cắt. Lý do đơn giản: trò cười nằm ở toàn bộ cơ thể. Nếu cắt cận mặt, bạn sẽ mất đôi chân lóng ngóng. Nhớ để ý điều này và so với phim hài bây giờ hay cắt nhanh.
Cười mà buồn. Charlot là người nghèo, bị xô đẩy hết chỗ này tới chỗ khác. Phim cho bạn cười vào sự vụng về của anh nhưng không bao giờ cười nhạo anh. Cái buồn nằm ngay dưới lớp cười, và đó là lý do người lớn xem lại phim này thường thấy khác hẳn lúc còn nhỏ.
Xem cùng con trẻ: một buổi tối gọn gàng
Thời đại tân thời là một trong số ít phim kinh điển mà trẻ tiểu học có thể xem trọn và cười thật. Vài gợi ý để buổi xem trọn vẹn.
- Nói trước với con rằng phim không có lời thoại, sẽ có những dòng chữ ngắn, bố mẹ đọc to giúp nếu con chưa đọc nhanh.
- Chia phim làm hai lần nếu con nhỏ, nghỉ giữa sau đoạn Charlot ra tù lần đầu.
- Trong lúc xem, không cần giải thích. Để con cười theo cách của con.
- Sau phim, hỏi con thích màn nào nhất và thử bắt chước dáng đi của Charlot. Trẻ con rất thích trò này, và qua đó chúng hiểu rằng diễn bằng cơ thể là một nghề khéo.
- Với con lớn hơn, hỏi thêm: vì sao chú Charlot cứ vặn ốc cả khi không còn ốc để vặn?
Đừng biến buổi xem thành bài học. Một phim hài hay là phim để cười trước, nghĩ sau; những câu hỏi về máy móc và lao động sẽ tự đến khi con lớn và xem lại.
Hiểu lầm hay gặp
Hay nhầm: phim câm là phim không có tiếng. Phim câm thời xưa luôn được chiếu kèm nhạc, có khi là dàn nhạc ngay trong rạp. Thời đại tân thời còn có cả tiếng động và nhạc ghi sẵn. Đừng tắt tiếng; nhạc là một nửa câu chuyện.
Hay nhầm: Chaplin chỉ là hề. Chaplin viết kịch bản, đạo diễn, đóng vai chính, sản xuất và soạn nhạc cho phim này. Người ta gọi ông là vua hề, nhưng trong giới làm phim ông được nhớ như một tác giả trọn vẹn.
Hay nhầm: phim cũ thì trẻ con không chịu xem. Trẻ con thường là khán giả dễ chịu nhất của Chaplin, vì các em chưa có thói quen chờ lời thoại. Người dễ chán nhất lại là người lớn quen xem phim cắt nhanh.
Hay nhầm: phim chỉ để giải trí, không nói gì. Dưới những màn hài là cả một cái nhìn về thời đại: nhà máy đòi con người chạy theo tốc độ máy, người mất việc bị đẩy ra đường, người nghèo bị nghi ngờ chỉ vì đứng sai chỗ. Chaplin không đứng lên diễn thuyết, ông để những hình ảnh ấy tự nói, và chính vì không giảng giải nên phim vẫn được xem lại sau nhiều thế hệ mà không thấy cũ.
Tự tập và xem gì tiếp
Bài tập mười phút: chọn màn băng chuyền, xem không tiếng, chỉ nhìn đôi tay và hai vai của Charlot. Rồi xem lại có tiếng, nghe nhạc thay đổi thế nào theo nhịp tay. Tự hỏi: nếu không có một chữ nào, mình đã biết những gì về con người này sau năm phút? Đó là sức mạnh của diễn bằng cơ thể.
Xem tiếp: các phim dài khác của Chaplin như Ánh sáng thành phố (City Lights), Đổ xô đi tìm vàng (The Gold Rush), mỗi phim là một biến thể khác của chàng lang thang nghèo. Nếu muốn so sánh, tìm phim của Buster Keaton, một bậc thầy hài thời phim câm với khuôn mặt không bao giờ cười. Sau đó, Kẻ cắp xe đạp sẽ cho bạn thấy cùng đề tài người nghèo trong thành phố, nhưng được kể không có tiếng cười.
Phim hợp xem trên tivi phòng khách, ông bà và cháu cùng ngồi. Nhiều ông bà nhớ hình ảnh Sác-lô từ thời trẻ, và nghe các cụ kể mình từng xem ở đâu, cùng ai, là một phần thú vị của buổi tối. Nếu phòng khách sáng, kéo rèm và tắt đèn trần: phim đen trắng xem trong phòng tối sẽ rõ những tầng xám của khói nhà máy, của sàn cửa hàng bóng loáng, những thứ dễ chìm mất khi màn hình bị chói. Âm lượng để vừa đủ nghe rõ tiếng máy kêu lạch cạch, vì tiếng động là một nửa trò cười.
Câu hỏi thường gặp
Thời đại tân thời có hợp với trẻ em không?
Rất hợp. Phim không có cảnh đáng sợ hay thô tục, trò cười dựa vào động tác nên trẻ hiểu ngay. Trẻ từ năm sáu tuổi đã có thể xem từng đoạn, trẻ tiểu học thường xem trọn được nếu có người lớn ngồi cùng đọc giúp những dòng chữ.
Phim có lời thoại không?
Nhân vật gần như không nói. Tiếng nói chỉ phát ra từ máy móc như màn hình, máy hát, radio. Câu chuyện được kể bằng động tác, nhạc, tiếng động và vài dòng chữ ngắn chen giữa cảnh, và bài hát gần cuối được hát bằng một thứ tiếng vô nghĩa.
Sác-lô và Charlot là một người sao?
Charlot là tên gọi theo tiếng Pháp của nhân vật chàng lang thang mà Chaplin đóng trong nhiều phim, và người Việt quen gọi theo cách đọc là Sác-lô. Còn Charlie Chaplin là tên người nghệ sĩ đóng vai đó.
Vì sao phim lại hay được nhắc khi nói về công nhân và máy móc?
Vì những hình ảnh như người công nhân vặn ốc theo băng chuyền hay bị cuốn vào giữa bánh răng đã trở thành biểu tượng cho cảm giác con người phải chạy theo nhịp máy. Phim nói điều đó bằng tiếng cười nên dễ nhớ và dễ truyền lại.
Nên xem Thời đại tân thời hay Ánh sáng thành phố trước?
Nếu xem cùng trẻ nhỏ, Thời đại tân thời dễ hơn vì nhiều màn hài máy móc sôi động. Nếu muốn một câu chuyện tình cảm động, Ánh sáng thành phố là lựa chọn hay. Hai phim bổ sung cho nhau, xem cả hai càng tốt.
Xem phim câm có mệt không?
Thường chỉ lạ vài phút đầu. Khi đã quen đọc động tác, nhiều người thấy phim câm thư giãn hơn phim có thoại vì không phải theo lời nói. Nên xem ở nơi yên tĩnh, mở nhạc đủ to và đừng tua nhanh.